Qazaqtyń Stradıvarıi kim?

Arqanyń alty dombyrasy

Qasıetti qara dombyranyń únine qazaqtyń júregi ejelden eljirep ǵashyq. «Naǵyz qazaq qazaq emes, naǵyz qazaq – dombyra» dep Qadyr aqyn jyrǵa qosqandaı, halqymyz sol sebepti qashannan dombyraǵa úlken mán berip, tórine ilip qoıatyn bolǵan. Kıeli aspapqa degen qurmet arqyly adamnyń jan-dúnıesi baǵalanǵan, qazaqy qasıeti qadirlengen. Qazirgi tilmen aıtqanda, dombyra aspaby bizdiń brendimiz. Sebebi, ushan-teńiz qundylyǵymyzdy sol arqyly saqtap qalyp otyrmyz. Mysaly, álemde ıtalııalyq sheberler Amatı, Stradıvarı, Gvarnerı skrıpkalaryn satyp alýǵa qarapaıym jaı skrıpkashylardyń aqshasy túgil shashy jetpeıdi. Munymen óner kórsetý áıgili óner ıeleriniń bárine uly arman. Stradıvarıdiń esimin qarap tursańyz, aýyldyń qara sıraq balalaryna deıin bilip jatady. Al endi esesine, halqymyzdyń tól aspaby – dombyra jasaýshy sheberlerdiń birde-bireýi osyndaı tanymaldyqqa ıe emes. Nege? Keıde ol týraly jurt ne biledi degen jaı ǵana qarapaıym suraqtyń bizdi shyńyraýǵa tartyp áketer áserin tarqatpaı taǵy bolmaıdy. Arqanyń alty dombyrasyn kóz qarashyǵyndaı saqtap, óz úıi­niń buryshynan tarıhı qundy jádigerlerge arnap mýzeı ashyp qoıǵan Qaraǵandy oblysyndaǵy Shet aýdanynyń Aqsý-Aıýly kentinde turatyn belgili etnograf-jazýshy Kámel aǵa Júnistegimen osy maqalany ázirleý barysynda tanystyq. Qundy jádigerlerdi jaqynnan kórý arqyly tamasha áserge bólendik.

Arqanyń án­shi-kúıshileri óner kórsetken dombyranyń jeti túri bar dep estigenbiz. Sonyń mine, osy saparda alty nusqasyna tap boldyq. Ataqty Qyzdarbek kúıshi men onyń shákirtteriniń 22 kúıin taýyp, taspaǵa basyp alǵan sırek taǵdyr ıesi óńirdiń tarıhy men arǵy-bergi shejiresin bir kisideı baıandap bere alatyn bir ózi bir ensıklopedııaǵa tatyrlyq kisi eken. «Mynaý ataqty Sembek kúı­shiniń dombyrasy, – dep abyz aqsaqal qaz-qatar tizilgen as­pap­tardy shetinen tanystyra bastady. – Dombyrany 1926 jyly Ábdirahman sheber jasaǵan. Qyzdarbek kúıshiniń 8-9 shákirtiniń barlyǵy derlik jer jastandy, bireýlerin atyp tastady, bireýlerine ý berildi, túgeldeı zorlyq-zombylyqpen óltirildi. Sembek kúıshi Sar­bulaq degen jerde atylǵan. Sarbulaqta bul kisini belsen­diler beıittiń basyna alyp barady. Sol jerde oǵan ábden kúıdi tartqyzyp bolǵan soń, «al endi sen «Sezbestiń kúıin» tart» dep buıyrady.

«Munymen senderdiń ne kóksep turǵandaryńdy túsindim», dep uly kúıshi sonda ishteı tol­ǵanyp, dombyramen osy kúıdi kúmbirlete áýeletken eken. Ataqty kúıshiniń ústinen jazany júzege asyrǵan Baýyrjannyń Isasynan búginde urpaq joq. Keıin ómiriniń sońyna qaraı ol tirideı shirip, qurttap ólipti. Anda-sanda esin jınap alǵanda sandyraqtap: «Áı, Isa, saǵan bul jaza az, meniń halyqqa jasaǵan qııanatym munan da kóp bolǵan», dep aıtqanyn estigen jurttyń áńgimesi áli kúnge deıin el arasyn kezip júr. Sembekti atqanda, bireýi kúı­shiniń saptama etigin, endi biri saptama etiktiń tabanynyń astyna jasyrylǵan 1000 teńge aqshany alǵan. Al, Baıahmet degen kisi dombyrany qanjyǵasyna baılaǵan.

Baıahmetten keıin ol dombyraǵa aǵasy Nurahmet ıe bolady. Nur­ahmet maıdanǵa attanyp bara jat­qan kezde ózderine aǵaıyn Omar degen kisige tastap ketedi. Omarmen biz kórshi turdyq. Sonda Kúlásh shesheıdiń sybyrlap: «Mynaý baıaǵy sol Sembek kúıshiden qalǵan dombyra», dep aıtqany bala da bolsaq sanamyzǵa sińip qalǵan bolsa kerek. ...Keıin arnaıy izdep bardym. 85 jastaǵy qaljyraǵan aq­saqal áńgimelese kelip, meniń ne maqsatpen kelip turǵanymdy túsindi. «Áı, Torǵaı, – dep buıyrdy syrtta júrgen kempirine, – áke­lińder ana dombyrany, ıesi keldi, mine». Sálden keıin Torǵaı apamyz elpeńdep dombyrany alyp keldi. Sóıtsem, shoshalaǵa aparyp tastapty, beti jarylǵan, ábden tozyǵy jetip, joǵalýǵa aınalǵan. ...Qyzdarbek kúıshi men onyń shákirtteriniń bir keremettigi Abylaı hannyń kúılerin saqtaǵan. Sol arqyly Abylaı hannyń «Dú­nıe-ǵapyl» jáne «Qaıran, elim» degen eki kúıi bizge din-aman jetip otyr».

Omar Haıamnyń ósıeti

Odan keıin qalamger qalaq dombyranyń hıkaıasyn baıandaýǵa kóshti. «Myna dombyranyń ıesi – Qulagerge ajal qushtyrǵan baıa­ǵy Batyrash pen Qotyrashtyń nemeresi Yrysh degen kisi. Munyń qaı ýaqytta jáne qaı sheber ja­saǵandyǵyn naqty aıtyp bere almaımyn. Biraq ózi ándi jaqsy oryndaıtyn adam bolǵandyqtan bul dombyrany kútip saqtaǵany baıqalady», dep qysqasha maǵlumat bere kelip, úshinshi dombyranyń tarıhyna kóshti. Syrtqy oıý-órnegi erekshe kóz tartatyn dombyrany qolyńyzǵa ustap, shertip qalsańyz, júregińiz selt ete qalady. Keremet, ǵajap dúnıe. Betine arap ǵarpimen úsh shýmaq óleń órnektelgen. Bet jaǵyndaǵy, jıekterindegi túrli-tústi oıýlardy asyqpaı-aptyqpaı ádeptegen sheber óz jumysyn óte uqypty, tııanaqty atqarypty. «Bul parsy tilindegi óleń. Al, onyń aıaq jaǵyna Omar Haıam dep jazylǵan. Demek, Omar Haıamnyń parsy tilindegi bir shýmaq óleńi», dep túsindirdi muny jazýshy. Biraq bul jerde aıta ketetin bir jaıt, bulardy ǵylymı aınalymǵa túsiretin, júıeleıtin bilikti maman qajet. Mynadaı tamasha sándi dombyrany zertteý kerek sııaqty. Betindegi úsh shýmaq óleńniń ma­ǵynasyn bilmekke qumartyp, qan­daı aǵashtan jasalǵanyn, qan­daı sheberdiń qolynan shyqqandyǵyn surastyrdyq. Biraq ol da qaı jyly, qaı jerde jasalǵany belgisiz já­diger. Ne bolsa da tóńkeriske deıingi qolóner týyndysy bolsa kerek degen boljamǵa tirelgen shejireshi óıtkeni, tóńkeristen keıin mundaı dúnıeni eshkim jasamaǵanyn aıtady.

О́tken ǵasyrdyń bas kezinen, ıakı bolmasa tarıhy odan da aly­syraq jaqtan bastalýy múmkin deıdi. «Dombyranyń ıesi – ataqty Ábdı kúıshi. Ony 1931 jyly Qarqaralyǵa aparyp atqan, – dep áńgimesin Qyz­darbek kúıshiniń shákirtteriniń biri jaıyndaǵy qyzyqty derekpen bastaǵan K.Júnistegi 1928-1929 jyldary onyń «Qyzyl espe» ken ornynda eki jyl qystaǵanyn aıtty. «О́ıtkeni, ákem sol jerdegi mılısııada jaýapty qyzmet atqarǵan bolatyn. Onda bar bolǵany jıyrma jastaǵy jas jigit. Sosyn úsh synyptyq qana bilimi bar Sychev deıtin sholaq belsendi GPÝ-diń basshysy bolyp keledi. Onymen meniń ákem til tabysa almaǵandyqtan jumysyn tas­tap ketip qalǵan. Al Ábdıdiń qýdalanyp, abaqtyǵa qamalatyny sol jyldar edi. Bar jazyǵy – onyń tek dombyra tartqany, odan basqa sebebi joq. Birinshisinde ákeı ebin taýyp, túrmeden dombyrasymen birge bosatyp jibergen. Ekinshi ret Ábdıdi qolǵa túsirip, osy óńirge alyp kelgen. Mundaǵy túrmege túskenderdi únemi qysqa otyn daıyndaý úshin tal shabýǵa aparady. Sonda Ábdımen kindiktes jalǵyz qaryndasy ańdyp baryp, aǵasyn atqa mingizip, alyp qashyp ketken. Úshinshi ret qolǵa túsirgende birden Qarqaralyǵa jiberip, sonda atyp, súıegin kólge tastaǵan» dedi kúıshiniń taǵdyryna toqtalyp. Keńestik saıasattyń ozbyr­ly­ǵynan zardap shegip, taǵdyrlary ókinishte ótken kúıshilerdiń tarıhy týraly kóptegen tyń derekti aldymyzǵa tosqan jazýshynyń estelikterin bir maqalanyń ishine syıdyrý múmkin emes. Sondyqtan áńgime halqymyzdyń kıeli dombyrasyna qatysty bolǵandyqtan munda biz óner janashyrynyń Ar­qadaǵy alty dombyra tóńi­regindegi oı-tolǵamdaryn ǵana keltirýdi jón kórdik. El aǵasynyń aıtýynsha, Ábdıdiń dombyrasyna qol jetkizýi óz aldyna bir qyzyq hıkaıa. «ESEP» partııasy úshin sottalyp, lagerden bosap keldim. Shamasy 1967 jyl bolsa kerek. Týystardyń, joldastarymnyń úıin aralap júrgende Erǵaly Esimǵalıev degen jigittiń shańy­raǵyndaǵy dastarqanda eldiń turmys-jaǵdaıy týraly keleli áńgime qozǵaldy. Úı ıesiniń inisi kenet Kámen degen kisi sóz bastady: «Anaý Kıikti degen jaqta Ábdıdiń dombyrasyn bir maskúnemder ustap júr eken degen sumdyqty estigende shydamas­tan artynan izdep bardym. Sóıtip, taýyp aldym. Qasıetti dombyra synýǵa aınalypty, alyp kettim» dep otyr. Sodan men dombyrany úıge surap alyp keldim. Muny kórgende ákemniń kózi sharasynan shyǵyp kete jazdady: «Oıbaı-aý, sen muny qaıdan aldyń?» dep tańǵaldy. «Tanısyz ba?» deımin. «Iá, tanımyn», deıdi. «Qaıdan tanısyz?» desem, «Ábdıdiń dombyrasy emes pe?... Men ony túrmeden bosatyp jibergende qolynda osy dombyrasy bolǵany esimde», deıdi. Minekı, kúıshiniń kózin kórgen kisilerdiń ózderi osylaı eske alady. Biraq ókinishtisi, aspap jasaýshy adamnyń aty-jóni belgisiz. Neden jasalǵany taǵy jumbaq. Moıyny jińishkerek te, al shanaǵynyń asty úshburyshty bolyp kelgen. Beti jalpaq. Qolǵa ustaýǵa yńǵaıly. О́rnegi qandaı deseńshi! Daýysy buzylmaǵan, sol kúıi. Boıaýlary óshpegen. Men esh jerine tıisken joqpyn. Qalaı keldi, sol qalpynda saqtaýly tur», dep oıyn túıindegen Kámel aǵa 1963 jyly Smaǵul Ǵabdýllın esimdi sheber jasaǵan kelesi dombyranyń qońyr únine kóbirek kóńil bóldi.

«Ol kisi osydan 80 shaqyrym jerde turdy. «Buryn bizdiń ata-babalarymyz osyndaı dombyramen óner kórsetken», dep maǵan osy aspapty tartý etken bolatyn, – dedi. –Al, endi mynaǵan kelsek, Shańkereı deıtin kisiniń dombyrasy», dep syrtqy pishimi jaǵynan túbi túrki halyqtarynyń ulttyq aspaptaryna uqsaıtyn dombyraǵa nazarymyzdy aýdartty. «Ol kisi osy Shette turdy, Bosaǵada, Kıiktide biraz qyzmetter atqardy. Sheber adam edi. Oıýlaryn ózi jasady. Bir ǵana kináraty, aǵash tym kebe qoımaǵandyqtan ba, bolmasa durys saqtalmaǵandyqtan ba, moıyny sál-pál maıysyńqyraǵan, sol sebepti ózgeriske ushyraǵan», dedi.

Soqyr aqynnyń murasy

Taǵy bir dombyranyń tarıhy ataqty Qaqpan aqynǵa baryp tireldi. «Eki kózi joq, janarsyz bolǵanmen kúıdi keremet tartqan. Tarıhta onyń esimi Soqyr aqyn dep te kezdesedi. Osy óńirge aty máshhúr Qaqpan aqynnyń alaqanynyń taby tıgen, ǵajaıyp dombyrany qolyńa ustap kórýińe ruqsat», – dedi kúı janashyry. Shettiń janynan syńǵyrlap Soqyr ózeni aǵyp jatyr. Muny eriksiz aqyn esimimen baılanystyrasyz, zor qurmettiń belgisi sanaısyz. О́ıtkeni, jer, sý ataýlarynyń shyǵý tarıhy sol óńirdegi belgili tulǵalardyń esimine baılanysty qoıylýy ejelden bar dástúr. Olaı bolmaǵan kúnniń ózinde syrǵadaı syńǵyrlaǵan ózennen soqqan jyly lep Soqyrdyń izderi men jyrlaryn jadyńa jańǵyrtyp ótedi. Al qolymyzdaǵy dombyranyń syrtqy pishimine qaraǵanda erterekte jasalǵan aspap ekeni aıqyn ańǵarylady. Aǵashynyń túsi erekshe. Mundaı túr qazir kóp kezdespeıdi. Tarıhı dombyranyń kúmbirlegen únine súısinip, bir-eki áýenge salyp kórdik.

Arada kóp jyldar ótkenine qaramastan aspap daýysynyń buzylmaǵanyn, áli kúnge babynda saqtalǵanyn baıqadyq. Jaǵymdy qońyr ún janyńa tym jaqyn. Qazirgi dombyralardyń daýysyna múlde uqsamaıdy. Kólemi shaǵyn bolǵanmen, taǵylymy zor jádiger. Ustaýǵa óte yńǵaıly. Ja­­zýshy aǵamyz dombyra ıesiniń aıanyshty taǵdyry jaıynda áń­­­­gi­­melegende, qazaq dalasyn jalmaǵan asharshylyqtyń taǵy bir aqtańdaǵynyń beti ashylǵan edi. «1931 jyly jurttyń ma­lynyń bári jappaı tárkilendi. Sonda ekinshi hatshy aqynnyń bes eshkisin qımaı, tartyp alǵan. О́zi soqyr adam eki balasymen qalaı kúneltedi? Sodan Qyzyljardaǵy aǵaıyndaryn jaǵalamaq oımen, elden uzap bara jatyp týystaryn aralaǵan eken. «Qaqa, elden ketip barasyz. Biz sizdi endi saǵynamyz-aý, sondyqtan myna halqyńyzǵa ne mura qaldyrasyz?», dep qol­qalapty dúıim jurt qoshtasyp jatqanda. Sonda osy eldegi únemi án salyp júretin bir ónerli jigitti shaqyryp alyp: «Myna dombyrany sen al», dep tapsyrǵan kórinedi. Ol kisi o dúnıelik bolyp ketken. Onyń nemeresiniń qolynda osy dombyra 80 jyl saqtalypty. Qasqataıdyń Jekeni serileý kisi bolǵan desedi, men muny onyń balasy Serikbekten aldym», dep jádigerdi oljalaý ońaı soqpaǵanyn aıtty.

«Osy úıde bir dombyra bar dep estip keldim, sony kórýge bola ma?» dedim úı ıesinen. Ol menimen biraz áńgimeleskennen keıin ulyna: «Dombyrany ákel», dedi, ol alyp keldi. Qolyma ustap kórdim. Túbi oıylyp, pernesi úzilip, dombyra qurýǵa aınalypty. Qańqasy ǵana qalǵan. Sosyn álgi jigit: «Men sizdiń ne sebepti kelgenińizdi túsindim. Esh­qandaı sózim joq, endi dombyra sizdiki», dep kelte qaıyrdy. Qansha qınalǵanmen maǵan myna qazynany qııa salǵanyna qaraǵanda, márt azamat eken. Osydan eki jyl buryn Arqa ánshi-kúıshileriniń altynshy dombyrasy qolyma osylaı tıdi. Qazir jetinshi dombyrany izdestirip júrmin» dep ótkenge oı júgirtken shejireshi o jer, bu jerine ábden shege qaǵylyp, jarylǵan dombyrany kóp muranyń biri dep eseptemeıdi. «Ishine túsken synyǵyn alý úshin bir kún otyryp áýre boldym.

Keshke taman ábden dińkelep sharshap, ústeldiń ústine qoıdym da ketip qaldym. Tańerteń ornymnan tura sala dombyraǵa taǵylǵan symdy ózime sál tarta bastaǵanym sol edi, álgi synyǵy syrtyna ózi shyǵyp kele jatyr. Júregim selk ete qaldy. Qaqpan aqyn tegin kisi emes eken-aý dedim... Ol kisiniń biraz óleńderi saqtalǵan. Qyzyljarda 1933-jyly qaıtys boldy. Eki balasy soǵysta qaza tapty. Biraq qasıetti dombyrany kim jasaǵany belgisiz», degen Kámel Júnistegi shertken syr sý túbindegi marjanmen teń.

Kúı qonǵan óńir

Aqsý-Aıýlynyń eskirgen kósheleri men úıleri súreńsiz kóringenmen, qasıetti dombyrany tórinde ardaqtaǵan mekenniń kógi eshqashan bulyńǵyr tartpasyna senip attandyq. Negizi dombyramen tutas bir ǵylymı ınstıtýt aınalyssa artyq bolmaıdy. Soǵan qaramastan jazýshynyń osy oraıda bir ǵylymı ortalyqtyń jumysymen para-par orasan zor is atqarǵanyna kýámiz. Qalamgerdiń jeke kolleksııasyndaǵy Arqanyń alty dombyrasyn, basqa da qundy jádigerlerdi, shirkin ǵalymdar jeke-jeke zerttese, ár dombyra óz aldyna saıraǵan bir tarıh-aý! Alaıda, ótkendi zerdelep, ulttyq aspaptardy ulyqtaýda ardager quralaqan emes, keıingi urpaqqa usynar tom-tom dúnıesi bar. Avtor osy saparda qoltańbasymen úsh kitabyn syıǵa tartty. Biri «Kóne arnanyń izi qaıda?» dep atalady. Soǵan engen «Naýryzbaı «Bestóresi» zertteýi kózge bir­den shalynady. Munda avtor: «Qazaqtyń qońyr úndi dombyrasy da qara jamyldy, – dep jazady. – Ásirese, sezimge toly Uly Dalanyń saǵymǵa toly beınesin de, móldiregen kógildir aspanyn da, baıaý esken samalyn da, quldyraı kisinegen qulynynyń únin de, jaıqalǵan jaılaýyn da saǵyndyryp, sanaǵa serpilis beretin, júrekti muńǵa toltyra otyryp, ómirdiń tapshylyǵyn da, bul jalǵannyń jalǵandyǵyn da eriksiz moıyndatatyn qazaqtyń shertpe kúıi «atý» jazasyna kesildi. Shertpe kúıdi kúı óneriniń shyńyna shyǵarǵan Qyzdarbektiń jeti-segiz shákirti birinen soń biri atyldy...

Ábdıdi elge kelgen soń osy zaýaldy kúımen beınelep, «Qarǵys» degen kúı shyǵarǵany úshin Qarqaraly túrmesine qamap, kóshege aıdap shyǵyp, esalań jurtqa taspen urǵyzyp, atyp tas­tady. Ábiken Hasenov óz aýylynda bir kúnde 27 adamdy atqan kúni úıinde bolmaı qalǵandyqtan aman qalyp, Semeı, Pavlodar, О́skemen asyp, aqyry Almatyǵa jasyrynyp aman qalady. Qyzdarbek kúıshiniń izbasarlary Maqash, Kenjeǵara, Aqmolda, Káribekter de opat boldy»... Aýylda jatyp ondaǵan ki­tap jazǵan kisini kór­dińizder me? Qýǵyn-súrgin qurbandary, aqyndar men kúıshiler, óner jaıynda jazǵan janaıǵaılarynyń óńirlik tar sheń­berde tunshyǵyp qalmaı, eldik múddemen órilip, keń aýqymda jyrlanýy tulǵa kelbetin bıiktete túsetin qubylys. Osy arqyly bizge óńirdegi turǵyndardyń bári she­tinen ánshi, kúıshi sııaqty elestedi. Kúıge tunǵan jaılaý janarynan jadyraǵan jazǵy lep esti.

Qarashash TOQSANBAI,

«Egemen Qazaqstan»

Qaraǵandy oblysy,

Shet aýdany