Búginde jan-jaǵymyzdy túgel derlik jasandy ıntellekt ónimderi qorshady. Qolyńyzdaǵy smartfonnyń onlaın qosymshasymen taksı qyzmetine júgine alasyz, áýejaı men vokzaldardaǵy kassalarǵa júgirmeı-aq ushaqqa, poıyzǵa bıletke tapsyrys bere alasyz, tipti qoǵamdyq kólik nemese qalaaralyq qatynastardyń da ońtaıly qyzmetin tańdaýǵa múmkindigińiz bar. Bári de ýaqyt ári qarjy jaǵynan tıimdi.
Iá, kólik salasyndaǵy ózgeristerdiń jyldam óris alǵany sonshalyq, adamdardyń ómir súrý saltyn ǵana emes, shaharlardyń tynys-tirshiligi men kelbetin de aıtarlyqtaı ózgeriske alyp kele jatyr. Sonyń biri – júrgizýshisi joq kólikter.
2010 jyly Google kompanııasy alǵash ret júrgizýshisiz júretin kólik jasap shyǵaratynyn málimdedi. «Nıý-Iork Taıms bestseller» serııasymen jaryq kórgen Erık Brınolfson men Endrıý Makafıdiń «Mashınanyń ekinshi dáýiri» atty kitabynda avtorlar 2012 jyldyń jazynda Kremnıı jazyǵyndaǵy Google shtab-páterinde kompanııanyń osy baǵyttaǵy, ıaǵnı Chauffeur jobasy sheńberindegi alǵashqy ónimimen serýendegenin qyzyqty etip sýretteıdi. 101-shi tasjolda yzǵytqan kóliktiń artqy oryndyǵyna jaıǵasqan olar bastapqyda kólik tizginine eshkim otyrmaıdy dep oılaǵandaryn, alaıda júrgizýshisi joq kólik jaıaý júrginshiler men basqa da kólik júrgizýshilerin shoshytyp, úreılendirip almaý jáne polısııa qyzmetkerleriniń nazaryn aýdarmaý úshin aldyńǵy orynǵa kompanııanyń eki qyzmetkeri otyrǵanyn aıtady. Bul túzý dańǵyl bolǵanymen áste tynysh jatqan kóshe emes edi. Dese de qozǵalysy tyǵyz jolda kóliktiń minsiz júrgeni sonshalyq, test-draıv jasaýshylar jolaı túk istemeı otyrǵandyqtan zerige bastaǵandaryn da jazady. Google bul kólikterdi 2020 jyly jappaı saýdaǵa shyǵarýdy josparlap otyr. Qazir osy saladaǵy synaqtardy KIA Motors, General Motors, Toyota, Uber sııaqty kompanııalar da júrgizýde. Basqa da kásiporyndar az emes. Máselen, Tesla kompanııasy 2015 jyldyń qazan aıynda jańartylǵan baǵdarlamamen qamtylǵan jartylaı avtomatty júrgizý qyzmeti bar kólikterdi saýdaǵa shyǵardy. Tipti qazaqstandyq qymbat kólikter ıeleri klýbynyń negizin salýshy Beıbit Álibekov Tesla elektrokaryn Almaty qalasynyń kóshelerinde saǵatyna 80 shaqyrymdyq jyldamdyqpen synaqtan ótkizgeni de este. Kólik keptelisinde, burylystarda jol belgilerine qaraı ózdiginen qozǵalǵan kóliktegi otandyq kásipker «Shynynda qorqyp otyrmyn. Rýldi qolǵa alyp, tejegishti basqym keledi. Meniń úsh balam bar, áli ómir súrýim kerek» dep ári ázildegen, ári tańǵalǵan beınejazbasyn ınternet jelilerine júktegen bolatyn. Iаǵnı júrgizýshisi joq kólikter jaqyn arada kóshedegi úırenshikti kórinisterdiń birine aınalýy ǵajap emes.
Jalpy, júrgizýshisiz qozǵalatyn «aqyldy» kólikterdiń ýaqyt ótken saıyn adamdar júrgizetin kólikterge qaraǵanda, tıimdiligi men qaýipsizdigi joǵarylaı bermek. Bul qozǵalys quraldary ýrbanızasııa dáýirinde alyp megapolısterdegi keptelisterdi joıýǵa, tasymaldaý men logıstıka salasynda qorshaǵan ortaǵa shyǵarylatyn qaldyqtar kólemin azaıtýǵa septigin tıgizbek. Sonymen birge joldaǵy keıbir júrgizýshilerdiń agressııalyq qımyldaryn shekteýge, ıaǵnı ózgeniń ómirine qaýip tóndirmeýge, júıkege túsetin salmaqty tómendetýge de oń áser etedi. Qart adamdar men múmkindigi shekteýli jandardyń da qatynaý deńgeıin jedeldetýge kómektesedi delinedi. The Boston Consulting Group sarapshylarynyń aıtýynsha, avtonomdy kólikti engizý jol apattarynyń sanyn 90 paıyzǵa, ýly gazdar shyǵarylymyn 80 paıyzǵa, jol qozǵalysy qarqynyn 60 paıyzǵa tómendetedi. Árıne keri áser etetin tustary da bar. Máselen, jumys kúshiniń qysqarýyna alyp kelýi yqtımal. Taksı júrgizýshileri, júk kólikteri, avtokólik ónerkásibi salasynda eńbek kúshi qajet bolmaı qalady. Sondaı-aq bıýdjetke kólik qozǵalysyndaǵy aıyppuldan túsetin kiris tómendeýi múmkin. Júrgizýshiler daıarlaýmen aınalysatyn zańdy uıymdar da jumysyn toqtatady. Sondaı-aq hakerlikpen shuǵyldanýshylar jasandy ıntellektke ıe kólikterdiń basqarý qyzmetine buıryq bere alady.
Mine, Elbasy bıylǵy Joldaýynda basymdyq bergen tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııanyń damýy tańdaı qaqtyrarlyqtaı jedel, aýqymy aýyz ashtyrarlyqtaı keń ekenin osy ózgeristerdiń bir salasynan ǵana kórýge bolady. Qazir elimizde 4,5 mln shamasynda avtokólik bar eken. Jartysyna jýyǵy turaqty bolmasa da ishinara tasymal qyzmetin kórsetedi. Olar aldaǵy on jylǵa jetpeı nápaqasyz qalýy múmkin. Odan basqa da kóptegen áleýmettik máseleler paıda bolady. Atqarýshy bılikke kólik júıesiniń jańa transformasııasyn júzege asyrý qajet. Biz osy ózgeristerdi laıyqty qarsy alýǵa qanshalyqty daıynbyz? Búgingi basty saýal osy bolsa kerek.
Dýman ANASh, «Egemen Qazaqstan»