Qaı zamannan Almaty dese aldymen kókmaısaly Kóktóbe, bıik shatqaldaǵy «Medeý» muzaıdyny, muzarttaǵy Shymbulaq aýyzǵa aldymen ilinetin ádemi ádet bar. Myń jyldyq tarıhyn álemdik dárejede shegelep turyp myqtap alǵan Almaty bul kúnderi shahardyń eń tarıhı tanymal tulǵalaryn ulyqtaý isin odan ári jalǵastyrý ústinde. Sonymen, Almaty ózi óz bolǵaly tarıhynda tuńǵysh ret bıylǵy aqpan aıyn tolyǵymen Medeý Pusyrmanovtyń rýhyna arnady.
Esimin joǵaryda atap ótkenimizdeı tek qana bıik taýdaǵy «Medeý» muzaıdynynyń ataýy arqyly ǵana jaqsy biletin Medeý Pusyrmanovtyń qazaq tarıhyndaǵy ornyn aıshyqtaý – qaladaǵy Medeý aýdanynyń barlyq mektepterinde kidirissiz bastalyp ketti. Aılyq aıasyndaǵy saıası-mádenı sharaǵa 28800 oqýshy men 2000-daı muǵalim qatysyp otyr. «Medeý Pusyrmanov kim?» dep atalatyn kórme – bilim ordalaryndaǵy barlyq murajaılardyń basty jádigerine aınaldy. «Tarıhı tulǵa» atty jappaı ótip jatqan synyp saǵattarynda oqýshylardyń jas shamalaryna qaraı «Esimi el esinde, halyqtyń júreginde» atty esseler jazylýda, joǵary synyp oqýshylary qazaqtyń dańqty perzentin madaqtaýǵa arnalǵan jyr músháırasyna daıyndalyp jatyr. Naýryz aıynyń birinshi kúni «Ǵylym Ordasynda» mesenat-tulǵaǵa arnalǵan respýblıkalyq ǵylymı-tájirıbelik aýqymy úlken konferensııa ótedi.
Almatydaǵy «Mádenıetterdi jaqyndastyrý ortalyǵy» memlekettik mýzeıinde jýrnalıstermen birinshi ótkizilgen brıfıngte mesenat Medeý Pusyrmanovtyń buǵan deıin kópshilik estip-bilmegen derekteri týraly áńgime shertildi. Biz sonaý Rım dáýirindegi qoly ashyq Gaı Mesenattan (Mekenat) bastap esimderine keńestik tarıhtan qanyq orys mesenattary Morozov pen Tretıakovtiń, búgingi álemdik Ýorren Baffettiń nemese qazirgi dáýirdegi bir shoǵyr qazaq baılarynyń tıip-qashyp kórsetken myrzalyǵynan habardarmyz. Al endi qazaq baıy Medeýdiń mesenattyǵynan múldem beıhabar bolyp shyqtyq. Tarıhta ol týraly jazylmaǵan. О́ıtkeni onyń esimi shejireden sosıalıstik qoǵamnyń «tap jaýy» bolǵandyǵynan ǵana syzylyp tastalynǵan. Búgingi qazaq tarıhynda mesenat Medeý Pusyrmanovtyń tarıhı orny aıǵaqtala bastaǵany týraly alǵashqy shyndyqtyń betperdesi túrildi. Mártebeli murajaıdyń aıadaı ǵana bólmesine is-sharaǵa saı jınalǵan múddelester ol týraly, onyń qadir-qasıetteri týraly hal-qaderinshe búkpesiz ashyp aıtty.
Belgili jýrnalıst-jazýshy Beıbit qajy Saparaly shynaıy ǵana medeýtanýshy degen ataqqa óte laıyq jan. 1984 jyly jap-jas ýnıversıtet túlegi Beıbit Saparalıev kórnekti jazýshy, sol tustaǵy respýblıkalyq jastar gazeti «Lenınshil jastyń» redaktory Seıdahmet Berdiqulovtyń kómegimen medeýtanýǵa alǵash ret erekshe den qoıady.
– Respýblıkalyq Ortalyq arhıvten 25 myńǵa jýyq qujat aqtardym, – dedi qalamger-qajy. – Medeý atamyzdyń turǵan úıi Almatynyń qaq ortasynda, búgin ózimiz tábárikteı saqtap keletin «Selınnyı» kınoteatrynyń orny bolǵan. 1887 jylǵy Almatydaǵy alapat jer dúmpýi kezinde 1800-deı úı qırap, 400-ge jýyq adam qaza tabady. Alataý qaraǵaıynan qıyp qaıta baspana salýda qaıyrymdy qazaq baıy Medeý Pusyrmanov Shybyndysaıdan (keıin bertinge deıin Býtakovka atanyp kelgen) etektegi qıraǵan qalaǵa qaraýynan tegin aǵash tasymaldatqan. Ol úshin bir tıyn almaǵan. Zertteý kezinde meniń tapqan eń qundy dúnıem – Medeý Pusyrmanovtyń sol kezde jasy 90-dy alqymdap qalǵan týǵan uly Shaıahmet aqsaqal edi. Salıqaly sol bir oıly atamyzdan kóp jaıtqa qanyqtym... 1985 jyldyń 19 shildesinde «Medeý kim?» degen bir bettik zertteý maqalam qazirgi «Egemen Qazaqstanda» jarııalandy da.
Nebári 58 jas ǵumyr keshken ǵajaıyp tulǵanyń ózge de tabıǵı hám adamı bolmysyn jazýshy, jambyltanýshy Naǵashybek Qapalbekuly bylaı túıindedi:
– Medeý atamyzdyń aqıyq aqyn Súıinbaı men jyr alyby Jambylǵa júrek qalaýynsha qoldaý kórsetken myrzalyǵynan óte jaqsy habardarmyz. Bura tartqan keıbir tarıhshylarymyz qımasa da, turmysynyń táýirligi shyǵar, «qazaqtar turmaǵan» deıtin sol Almatynyń qaq tórinde Medeýdiń aǵashtan qıyp salǵan záýlim úsh úıi turǵan. Munyń syrtynda qaıtalap soqqan zilzaladan soń qyrýar qarajat bólip, qanshama úıdiń tóbesin kótergen. Munyń barlyǵy da resmı qujattalǵan. Medeý Pusyrmanovtyń dáýletiniń zorlyǵy men qolynyń ashyqtyǵy óz aldyna, ol kisiniń keremetteı baý-baqsha baǵbany bolǵanyn kópshiligimiz bilmeımiz. Alataýdyń bókterinde Alla taǵalanyń qalaýymen samsap ósken on san alma túrin býdandastyrýda ol kisi qyrýar kóp eńbek sińirgen. Kádimgi aportyńyzdyń alǵashqy túbi Medeýdiń baqshasynda ósken, senesiz be?! Meniń óz basym Reseıden aıshylyq jol júrip alma aǵashtyń butaǵyn arbamen tasyp ákelgen suryptan aport týypty-mys degen sendirýlerdi qııal-ǵajaıyp ertegi der edim. Aǵylshyn ǵalymdary Almaty almasynyń, onyń ishinde aportynyń esh jerge jersinbeıtinin baıaǵy zamannyń ózinde tasqa qashap jazyp ketken, qazir de ǵylymı turǵyda dáleldep berýge beıil. Mine, bizdiń ǵalymdarymyz úshin Medeý babamyzdyń zertteletin bir qyry osy jaıt. О́ıtkeni keńestik ıdeologııanyń shylaýynan túpkilikti aryla almaǵandyqtan áli kúnge deıin Almaty aportynyń atasy Medeý babamyzdyń tikeleı ózi ekenin aıta da almaı, ýaǵyzdaı da almaı kelemiz.
Dúnıeden erte ótken qazaqtyń ataqty balalar jazýshysy Muhametjan Etekbaev – Medeý Pusyrmanovtar áýletine kúıeý bala. Qyzyqty basqosýda jazýshynyń jary – Medeýdiń uly Aıdarbektiń nemeresi Qazıma anamyz da kópshilik aldynda sher tarqatty.
Aıdar bek atasynyń tizesinde otyryp ol kisiniń estigen áńgimesi bylaı bolyp keledi: Keńes ókimeti jergilikti alpaýyt baılardyń dúnıe-múlkine ashqaraqtana qol salǵanda Medeý Pusyrmanov bar jıǵan-tergenin bolshevıkterge esh qarsylyqsyz berip qutylǵan. Atý jazasynan aman qalýyna sol tustaǵy belgili revolıýsıoner Toqash Bokın sebepker eken. Ekinshi qaıtalaı tárkileý júrgende, keńes ókimeti mesenat Pusyrmanovtyń úsh áıelinen taraǵan 20 shaqty bala-shaǵasynyń toz-tozyn shyǵaryp, jan-jaqqa bir-aq kúnde bostyryp jiberedi. Ol kezde qoldaý kórsetedi deıtin Toqash ta mezgilsiz qapııada dúnıeden ótken...
– Babamyzdan qalǵan qanymyzǵa sińgen qasıet shyǵar – qanshama jyl tirnektep jıǵan dúnıemiz kúni búginde tarap jatsa da bizdiń áýletten eshkim, esh ýaqytta ókingen emes, – degen keıýana kóz jasyn kórsetpeı bir syǵyp aldy.
Búgingi basqosýdan taǵy bir uqqanymyz – aılyq aıasyndaǵy is-shara barysynda, tipti taıaý merzimde, Almatyda Medeý atyndaǵy jańa saıabaq ashylyp, bıik taýdaǵy «Medeý» sport kesheniniń tabaldyryǵynda taýdaı tulǵaǵa laıyqty eskertkish ornatylady. Qazaq mesenaty – tarıhı tulǵa Medeý Pusyrmanovtyń Almaty mańyndaǵy Túımebaev kentindegi mazary jańartylady...
Talǵat SÚIINBAI, «Egemen Qazaqstan»
ALMATY
Sýretterdi túsirgen Nurmanbet QIZATULY