Búgingi qazaq qoǵamy demograf Maqash Tátimovtiń derekterine jıi júginedi, bolashaqta da júgine bermek. Ol qazaqtyń demografııa ǵylymynyń negizin salyp qalyptady, ádiletti túrde elimizdiń bas demografy atandy. Halyqnama pyraǵyn erttep minip, aqtyq demine deıin týǵan halqyna adal qyzmet etýden, óziniń ómir boıǵy aınymas asyl muratynan jazbady.
О́tken ǵasyrdyń alpysynshy jyldarynda atamekende azshylyqqa aınalǵan qazaqtar qatty qaǵajý kóre bastady. Tili de, dili de, mádenıette de, mektepte de, ǵylym-bilim, kadr máselesinde, ulttyq baılyq pen áleýmettik ıgilikterdiń bólinisinde de jergilikti halyq únemi shetke qaǵylyp ógeısitildi. Osyndaı qıyn jaǵdaı, óliara mezgilde qazaqty qorlyq pen quryp ketýden qutqaratyn, ultsyzdanýdan saqtaıtyn birden-bir jol – halyqtyń sanyn kóbeıtý, onyń atamekendegi úles salmaǵyn ósirý, ulttyń demografııalyq tinin jaqsartý ekenin tereń túısinip, sanaly túrde sezingen adamdardyń biri osy kezde Máskeýde oqyp júrgen armanshyl jas jigit Maqash Tátimov edi.
Tyǵyryqtan shyǵaratyn eń durys, eń parasatty jol – damýdyń tabıǵı aǵysynda daý-damaısyz, dabyrasyz júzege asyrylatyn Demografııa maıdany bolatyn. Osyny dástúrli danalyǵymen, ishki tereń túısigimen uǵynǵan qazaq halqy sol alpysynshy jyldardyń basynda naq osy myltyqsyz maıdanǵa shyqty. Qazaq shańyraqtarynda jeteýden, onnan qaradomalaqtar júgirdi, qazaq aýyldarynda «demografııalyq dúmpý» beleń aldy.
О́z atameken respýblıkasynda 28-29 paıyz azshylyqta turyp bastaǵan qazaq halqynyń osy demografııalyq ahýalyn úndi halqynyń aǵylshyn otarshylaryna qarsy Mahatma Gandı kótergen ataqty «azamattyq moıynsunbaýmen» salystyrýǵa bolady. Al Maqash Baıǵalıuly alǵashynda sol maıdannyń úgitshisi, jarshysy bolyp, kele-kele tý kóterýshi, qolbasshysyna aınaldy. Qazaqtyń demografııa ǵylymyn jórgeginen bastap terbetip, álemdik deńgeıge kóterdi, halyqaralyq aýqymda tanytty. Kele-kele táýelsiz Qazaq memleketi júrgizgen demografııalyq, kóshi-qon saıasattaryn qalyptastyrýda, halyqtyń demografııalyq saýatyn ashyp, sanasyn oıatýda asa bir jankeshtilikpen, jarty ǵasyr boıy derlik, ıaǵnı ómiriniń sońyna deıin ólsheýsiz eńbek sińirdi.
Mahatma Gandı bolmasa da, Maqash 1964 jyly ekinshi kýrstyń stýdenti kezinde Keńes Odaǵynyń túkirigi jerge túspeı turǵan keýdemsoq kósemi Nıkıta Hrýshevqa jappaı ujymdastyrý men otyryqshylandyrýdaǵy asyra silteýden qazaq halqynyń qatty zardap shekkeni týraly hat jazyp, munyń «qasaqana jasalǵan genosıd, naǵyz halyqtyq tragedııa» bolǵandyǵyn atap kórsetedi. Qazaq halqynyń sany men quramy jáne ornalasýy jónindegi alǵashqy monografııalyq ǵylymı eńbegi – «Sıfrlar shejiresi» de stýdenttik jyldar jemisi. Budan ári ómir boıy halyq zarynyń ashy shyndyǵyn aıta biletin ǵylymmen dendep shuǵyldandy. Qazaqstan men qazaq halqynyń demografııalyq damý satylarynyń ótkenin, búginin taldap-saraptady, bolashaǵyn paıymdap boljady. Qazaq jáne orys tilderinde 20-ǵa jýyq kitap, irgeli monografııalar jazyp jarııalady. Al 1986 jylǵy Jeltoqsan kóterilisinen tórt kún buryn «Qazaq ádebıeti» gazetinde respýblıkada qazaq ultynyń salmaǵy jyldan-jylǵa ósip kele jatqanyn qýana habarlap, jyl aıaǵynda orystarmen 39,5 paıyz shamasynda teńesetinin aldyn ala súıinshilegeni úshin «Pravda» gazeti tarapynan qatal synalyp, ultshyldyq qalpaǵy kıgizilgen-di.
Qazaqtyń qaısar demografy ulttyq murattan bas tartpady, Táńiri jarylqap, táýelsizdikpen qaýyshty, oıanǵan qazaqty oılanýǵa shaqyrdy. Kóbeıse ǵana kósegesi kógeretinin aıtty. Demografııalyq boljamdarynda Qazaq eliniń bolashaǵy jarqyn ekendigin áıgiledi. Demografııalyq saıasatqa kóńil bólý jóninde Úkimetke usynystar túsirdi. Elbasynyń demografııalyq qıynshylyqtardy ulttyq qaýipsizdik qataryna qosyp, basymdyqqa ıe etkenine qýandy. Sóıte tura, osydan bes-alty jyl burynǵy demografııalyq dúmpýdiń, bebı-býmnyń kóp uzamaı bojyrap toqtaıtynyn da boljap aıtyp ketti. Bebı-bým atasynyń bul aıtqany da aıdaı keldi. Demek demografııalyq saıasatty kúsheıtý kerek, jastarǵa qoljetimdi úılerdi kóbirek salyp, ár týǵan sábıge beriletin kómekti kóbeıtken abzal.
Maqash Tátimovtiń aıtýynsha: bizdiń halqymyz úshin demografııalyq maıdan – eń sheshýshi ulttyq maıdan. Osy basty maıdanda jeńsek – erteń saıasatta da, ekonomıkada da, til men dilde, mádenıet pen dinde, salt-dástúrde de birjola jeńip shyǵamyz. Derbestigimiz – demografııada... Iá, qazaq halyqnamasy qolbasshysynyń ulttyq muraty osyndaı edi.
Qazirde qazaq halqy demografııalyq maıdanda alǵashqy úlken jeńisterge jetti dep aıta alamyz. Iá, Máńgilik eldiń máni – demografııada, ulttyń sany men sapasynda hám sanasynda. Máńgiligimizdi demografııa qorǵaıdy.