Jahannyń qutyn qashyrǵan qater

Elbasy endigi jerde qaýipsizdik máselesi memleket qýattylyǵynyń ólshemine aınalatynyn aıtyp, bul baǵyttaǵy qareketti kúsheıtýdi tapsyrǵany belgili. Osyǵan saı elimizde dinı ekstremızm men terrorızmge qarsy is-qımyl jónindegi 2018-2022 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlama ázirlendi. Din máselelerin retteýdi kózdegen zań jobasy da jaqynda Májilis qaraýyna usynylady. Munyń barlyǵy qaterdiń aldyn alatyn keshendi sharalardyń bastamasy bolmaq.

440 «jıhadshynyń» joly kesildi

Árıne barynsha qam jasa­ǵa­ny­myzben, qaýip birjo­lata seıildi dep aıtýǵa bolmas. Lań­kestiktiń uryǵyn sebýshi radıkaldy aǵym­dardyń da qol qýsy­ryp otyr­ǵysy joq. Jolyn taýyp, ıdeol­ogııasyn azamat­tary­myzdyń sanasyna synalap sińirýge tyrysyp baǵýda.

Keıbir derekter bir sát te bosań­sýǵa bolmaıtynyn kórsetip otyr. Máselen soń­ǵy tórt jyldyń ishinde «jıhad» degendi jeleý etip, terrorızm oshaǵyna aınalǵan elderge ketpek bolǵan 440 qazaqstandyq­tyń jolyna tosqaýyl qoıylyp­ty. Bul – Ulttyq qaýipsizdik komı­tetiniń resmı deregi. 2014 jyly sodyrlardyń soıylyn soǵyp, shetel asýǵa talpynǵan 136 qazaqstan­dyq anyqtalsa, qaýipsizdik qyzmeti 2015 jyly – 151, 2016 jyly – 91, al ótken jyly 62 adamdy qam­danyp júrgen tusta tejegen.

«Qabyldanǵan sharalarǵa qara­mastan el azamattary­nyń shetelde terrorıstik áre­ket­terge qatysý prob­lemasy áli de ózekti bolyp otyr» deıdi resmı derekkózi. Qapy­syn taýyp, Sırııaǵa qashyp úlgergender de bar. Ol jaqta «jumaqtyń» joq ekenin kózimen kórgen soń, «jazdyq, jańyldyq» dep oralyp jat­qandar da kezdesedi. Búging­e deıin halyqaralyq lań­kes­tik uıymdar lager­lerinen, sondaı-aq úshinshi elder­degi tranzıttik ınfra­qu­rylymdardan Qazaqstan­nyń 125 azamaty qaıtaryl­ǵan kórinedi, olardyń 57-i ter­rorıs­tik áreketke qa­tys­qany úshin qylmys­tyq jaýap­kershilikke tartylǵan. «Qasqyrdy qansha asyrasań da, ormanǵa qarap ulıdy» demekshi, aǵymdar arbaýyna túskenderdiń shetel asýy qalaı alańdatsa, qaıtyp kelýi de qorqynysh týǵyzady. Keıingi zańnamalyq ózge­risterge saı terrorlyq qyl­mysqa qatysy barlarǵa eń qatal jaza qol­danylatyny ǵana dátke qýat.

О́kinishtisi, radıkalızm toryna shyrmalǵandardyń ózderimen birge talaı jas órendi qurdymǵa ala ket­keni. Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń ótken jyldyń sońyndaǵy málimetinshe, Sırııa-Irak aýmaǵynda 16 jasqa deıingi 400-ge tarta qazaqstandyq bala júr. Búginge deıin olardyń 60-tan astamy oralǵan. Shama­men taǵy 50 bala elge qaı­­tarylady dep kútilýde.

Basty sebep –radıkaldy aǵymdar

Osy qubylysty zertteý­shiler beı­bit ómirdi, et ja­qyn­daryn tárk etip, ot pen oqtyń ortasy­na qashý­dyń negizgi sebepterin áleý­mettik, eko­­nomıkalyq, turmystyq qıyn­shy­lyqtarmen baılanystyrady. Degen­men qazirgi qalyptasqan jaǵdaı negizgi yqpal etýshi kúsh ýaǵyzdy syrttan hám ishten údete túsken radıkaldy aǵymdar ekenin kórsetip otyr.

«Terrorıstik uıym­dar­dyń In­ter­nettegi aqparattyq-nasıhat mate­rıaldarynyń teh­nı­kalyq, kórkemdik jáne psı­ho­logııalyq sapasy arta tús­keni baıqalady» deıdi UQK. Ásirese áleýmettik jel­i­ler­di paı­dalaný halyq­aralyq ter­ro­­rıs­tik uıymdardyń óz aýdı­to­rııa­syn aıtarlyqtaı ke­ńe­ı­týine, júrgiziletin úgit-na­sı­­hat­­ty júıeli jolǵa qoıýy­na úl­­ken múmkindik berip otyrǵan kórinedi.

О́tken jyly Din isteri jáne aza­mat­­­tyq qoǵam mınıstrligi 4332 dinı mate­rıalǵa saraptama júr­giz­gen. Sonyń 196-ynda teris pı­ǵyl kórinis tap­qany anyqta­lyp­ty.

Bu­dan bólek, 10174 saıttyń maz­muny­na saraptama jasalǵanda, úsh myńnan astamy zań buzǵany belgili bolǵan.

Osy oraıda elimizde dinge qatysty durys aqparat berýge mashyqtanǵan mamandardyń joqtyǵy jıi aıtylady. Resmı derek boıynsha, qazirgi kúni aqparattyq-túsindirý toptaryn teolog-mamandarmen qamtý qajetti mólsherdiń tek 55 paıyzy deńgeıinde. Dinı ekstremızm men terrorızmge qarsy jańa baǵdarlamada osy kórsetkishti 2022 jylǵa qaraı 100 paıyzǵa jetkizý kózdelip otyr.

Qatań sharalar qoldanylady

Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, elimizde terrorızm men ekstremızmniń aldyn alý baǵytynda keshendi sharalardy júzege asyrý kózdelýde.

 Atap aıtqanda, «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine dinı qyzmet jáne dinı birlestikter máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańynyń jobasy búginde Májilis qaraýyna engizildi. Osy qujatta jat aǵymdardyń aldyn alý baǵytynda birqatar norma usynylyp otyr. Jalpy radıkaldyq ıdeologııany taratýdyń birden bir qaınar kózi sheteldiń kúmándi teologııalyq oqý oryndarynda oqyp kelgen Qazaqstannyń azamattary ekeni UQK usynǵan baǵdarlamada naqty kórsetilgen.

Osy oraıda, din salasyndaǵy jańa zań jobasynda shet memleketterde dinı bilim alýǵa shekteý qoıý usynyldy. Iаǵnı, endigi jerde azamattarymyz sheteldiń dinı oqý oryndaryna Qazaqstanda joǵary dinı bilim alǵannan keıin ǵana jiberiledi.

Qyzý talqylanyp jatqan taǵy bir norma destrýktıvti dinı aǵymdarǵa qatystylyǵyn kórsetetin syrtqy atrıbýttardy, kıim-keshekti qoǵamdyq oryndarda paıdalanýǵa, kııýge jáne taratýǵa jol bermeý jóninde. Iаǵnı, osy zań qabyldansa balaqty sholtıtyp, saqalyn ózgeshe ósirgen, bet-aýyzyn tumshalap, oqshaýlanǵan adamdarǵa kem degende 50 aılyq eseptik kórsetkish mólsherinde aıyppul salynýy múmkin.

Dál osy máselege qatysty Memleket basshysynyń Dinı basqarma ókilderimen kezdesýde: «Dinı saýatsyzdyǵynyń nátıjesinde jastarymyz saqal qoıyp, shalbarynyń balaqtaryn qysqartyp tastaıdy. Qara kóılek kıip, beti-aýzyn tumshalaǵan qyzdarymyzdyń qatary kóbeıdi. Bul bizdiń dástúrimizge de, halqymyzǵa da jat. Buǵan zańnamalyq deńgeıde tyıym salý máselesin pysyqtaý kerek. Qazaq qara kıimdi qaraly kezde ǵana kıedi, – dep qadap aıtqany belgili.

Sonymen qatar dindi jáne dinı kózqarastardy paıdalana otyryp, memlekettik organdardyń qyzmetine kórineý iritki salýǵa, olardyń jumysyna kedergi jasap, eldegi basqarýshylyq deńgeıin tómendetýge yqpal etýge jol bermeý máselesi de zań jobasyna engizilip otyr.

Qaperge alatyn máseleler

Qarap otyrsaq, elimizde ekstremızmniń aldyn alý baǵytynda kóptegen sharalar jasalyp jatyr. Soǵan qaramastan qaýip seıilgen joq. Jalpy 2014 jyldan beri Qazaqstanda 30 terrorıstik aktiniń joly kesilgen eken. 2014 jyly 3 oqıǵanyń aldy alynǵan bolsa, 2015 jyly 4, al 2016 jyly 12 lańkestikke tosqaýyl qoıylypty. О́tken jyldyń ózinde UQK 11 áreketti der kezinde anyqtap úlgergen. Kórip otyrǵanymyzdaı, qaýip-qater azaıar emes.

Osynyń ózi talap pen tártipti kúsheıtý, jazany qatańdatý belgili bir deńgeıde nátıjesin bergenimen, odan lańkesterdiń sany azaımaıtynyn, bul kúreste saldardan góri sebepke kóńil bólý kerektigin kórsetkendeı.

Osy oraıda qoǵamnan oqshaýlanyp, ásiredinshilder jeteginde ketetinderdiń kóbeıýine jol salatyn birneshe máseleni baıqaýǵa bolady. Onyń birinshisi - jastardy azǵyrýshy aǵym ókilderiniń erkinsýi. Máselen, 2016 jyly Aqtóbedegi lańkester qandastaryna qan qushtyrǵanda kimderdiń ýaǵyzyna den qoıǵanyn atap-atap aıtqany belgili. Alaıda, osydan keıin qandaı da bir ýaǵyzshynyń jazalanǵany týraly derek bolǵan joq.

Qoǵamdy qaq jarylýǵa bastaıtyn taǵy bir sebep – dinı kıim máselesi. Kóziqaraqty oqyrman sońǵy 1-2 jylda osy úshin mekteppen sottasyp jatqan ata-analardyń kóbeıgenin kórip otyr. Bilim jáne ǵylym mınıstri oqý ornynda dinı kıimge tyıym salatyn arnaıy buıyryq ta shyǵarǵanymen, narazylar azaıar emes. Osy rette shekteýden góri túsindirý jumystaryn kúsheıtý qajetigi anyq baıqalady.

Taǵy bir ýshyǵyp turǵan jaıt – dinı aǵym ókilderiniń medısınalyq qyzmetten bas tartýy, ásirese ekpe salǵyzbaýy. Munyń saldary tutas qoǵamnyń saýlyǵyna qaýip tóndirýi múmkin ekenin mamandar aıtýdaı-aq aıtyp keledi. Biraq, sektalardyń yqpalyndaǵy jurttyń raıynan qaıtara almaýda. Osy oraıda, jaǵdaıdyń shıelenisýine taǵy da halyqtyń kózin ashatyn naqty aqparattyń jetispeýshiligi negiz bolýda.

Osy oraıda aldaǵy bes jylǵa arnalǵan baǵdarlamada negizinen aqparattyq-túsindirý is-sharalarynyń sapasyn arttyrýǵa, teolog-mamandardy kóbeıtýge, áleýmettik zertteýler júrgizip, soǵan saı sharalar qoldanýǵa nazar aýdarylýy kóńildi ornyqtyrady.

 

 Qambar Ahmetov,

«Egemen Qazaqstan»