Elbasynyń bıylǵy «Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa jaǵdaıyndaǵy damýdyń jańa múmkindikteri» Joldaýy elimizde júzege asyrylyp jatqan Úshinshi jańǵyrtý úderisterine sony serpin beretin, asa mańyzdy baǵdarlamalyq qujat dep bilemiz. Onda alǵa qoıylǵan on mindetti tabysty oryndaý Qazaqstannyń tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa álemi kóshbasshylarynyń hám ozyq otyzdyqtyń ortasynan oryn alyp, Máńgilik el atanýyna kepildik bermek.
G M T Opredelıt ıazykAzerbaıdjanskııAlbanskııAnglııskııArabskııArmıanskııAfrıkaansBaskskııBelorýsskııBengalskııBırmanskııBolgarskııBosnııskııVallııskııVengerskııVetnamskııGalısııskııGrecheskııGrýzınskııGýdjaratıDatskııZýlýIvrıtIgboIdıshIndonezııskııIrlandskııIslandskııIspanskııItalıanskııIorýbaKazahskııKannadaKatalanskııKıtaıskıı (Ýpr)Kıtaıskıı (Trad)KoreıskııKreolskıı (Gaıtı)KhmerskııLaosskııLatınskııLatyshskııLıtovskııMakedonskııMalagasııskııMalaıskııMalaııalamMaltııskııMaorıMarathıMongolskııNemeskııNepalıNıderlandskııNorvejskııPandjabıPersıdskııPolskııPortýgalskııRýmynskııRýsskııSebýanskııSerbskııSesotoSıngalskııSlovaskııSlovenskııSomalıSýahılıSýdanskııTagalskııTadjıkskııTaıskııTamılskııTelýgýTýreskııÝzbekskııÝkraınskııÝrdýFınskııFransýzskııHaýsaHındıHmongHorvatskııChevaCheshskııShvedskııEsperantoEstonskııIаvanskııIаponskıı AzerbaıdjanskııAlbanskııAnglııskııArabskııArmıanskııAfrıkaansBaskskııBelorýsskııBengalskııBırmanskııBolgarskııBosnııskııVallııskııVengerskııVetnamskııGalısııskııGrecheskııGrýzınskııGýdjaratıDatskııZýlýIvrıtIgboIdıshIndonezııskııIrlandskııIslandskııIspanskııItalıanskııIorýbaKazahskııKannadaKatalanskııKıtaıskıı (Ýpr)Kıtaıskıı (Trad)KoreıskııKreolskıı (Gaıtı)KhmerskııLaosskııLatınskııLatyshskııLıtovskııMakedonskııMalagasııskııMalaıskııMalaııalamMaltııskııMaorıMarathıMongolskııNemeskııNepalıNıderlandskııNorvejskııPandjabıPersıdskııPolskııPortýgalskııRýmynskııRýsskııSebýanskııSerbskııSesotoSıngalskııSlovaskııSlovenskııSomalıSýahılıSýdanskııTagalskııTadjıkskııTaıskııTamılskııTelýgýTýreskııÝzbekskııÝkraınskııÝrdýFınskııFransýzskııHaýsaHındıHmongHorvatskııChevaCheshskııShvedskııEsperantoEstonskııIаvanskııIаponskıı Zvýkovaıa fýnksııa ogranıchena 200 sımvolamı Nastroıkı : Istorııa : Obratnaıa svıaz : Donate ZakrytBirinshi mindet – ındýstrııalandyrýdy jańa tehnologııalardy engizýdiń kóshbasshysyna aınaldyrý baǵytynda qazirdiń ózinde birtalaı ister tyndyryldy. О́tken jyly Elbasynyń Joldaýynda belgilegen mejege qol jetkizilip, ishki jalpy ónim ósimi 4 prosentti qurady, al ónerkásip óndirisi boıynsha 7 prosentten asty. Bul elimizdiń álemdik daǵdarystyń teris saldaryn eńserip, senimdi ósý jolyna túskendigin aıǵaqtaıdy.
Memleket basshysy sıfrlandyrý arqyly elimizdiń ekonomıkasyn 30 prosentke ósirý, ıaǵnı aqshaǵa shaqqanda 2 trıllıon teńgeden asyrý mindetin qoıyp otyr. Ony oryndaý ekonomıkada ǵana emes, áleýmettik-mádenı salada da sony da zor órleýge jol ashary kúmánsiz.
Ekinshi mindet – resýrstyq áleýetti odan ári damytý. Osy maqsatta keshendi kásiporyndardyń energııa tıimdiligi men energııany únemdeýine, sondaı-aq energııa óndirýshilerdiń óz jumystarynyń ekologııalyq tazalyǵy men tıimdiligine qoıylatyn talaptardy kúsheıtý kózdelip otyr.
EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesi balamaly, «taza» energııa salasyndaǵy damýdyń álemde qanshalyqty qarqyn alǵanyn aıqyn kórsetip berdi. Qazir dúnıejúzinde óndiriletin elektr energııasynyń 25 prosenti – jańartylatyn energııa kózderiniń enshisinde. Bizdiń elimizde 2030 jylǵa deıin balamaly energııa úlesin 30 prosentke jetkizý mindeti qoıylyp otyr.
Úshinshi mindet agroónerkásip keshenin qarqyndy damytý múmkindigi retinde «aqyldy tehnologııalardy» engizý arqyly eńbek ónimdiligin túbegeıli arttyrý jáne óńdelgen ónimniń eksportyn ulǵaıtý bolyp tabylady. Qazir elimizde jańa tehnologııalardy qoldanatyn aýyl sharýashylyǵy kásiporyndarynyń úlesi bolmashy ǵana. Sonyń saldarynan osy saladaǵy eńbek ónimdiligi 2016 jyly bir eńbekkerge shaqqanda nebary 4,5 myń dollardy qurady. Bul kórsetkish kórshiles Reseıde 23 myń dollarǵa jetkendigin, al Amerıka Qurama Shtattarynda – 79,1 myń dollar, Fransııada – 62,7 myń dollar, Polshada – 51,2 myń dollar, Germanııada 38,8 myń dollar bolǵandyǵyn eskersek, Elbasynyń aldaǵy 5 jyl ishinde agroónerkásip keshenindegi eńbek ónimdiligin jáne soǵan sáıkes óńdelgen aýyl sharýashylyǵy óniminiń eksportyn kem degende 2,5 esege arttyrý jónindegi tapsyrmasy óte negizdi ekendigi sózsiz.
Bul tapsyrmany oıdaǵydaı oryndaý maqsatynda aýyl sharýashylyǵy sýbektileriniń kooperatıv túrinde jumys isteýine jan-jaqty qoldaý kórsetilmekshi. О́ıtkeni Amerıka Qurama Shtattary men Eýropalyq odaqqa múshe elderdiń tájirıbesi aýylsharýashylyq kooperatıvterin qurýdyń tıimdiligin kórsetti. О́tken jyldyń on aıynda bizdiń elimizde et, sút ónimderin shyǵaryp, kókónister men jemis ósiretin, ara ustaıtyn 56 myń jeke qosalqy sharýashylyqtardy biriktirgen 1048 kooperatıv qurylyp, olardy qarjylandyrýǵa 41 mıllıard teńge bólindi.
Osy oraıda elimizdiń aýyl sharýashylyǵy eńbekkerleriniń mardymsyz jalaqysyn kóterý de kókeıkesti máselelerdiń biri ekendigin aıtqan jón. Keıbir aýyl sharýashylyǵy kásiporyndaryndaǵy jalaqy qorynyń kólemi olardyń memleketten alyp otyrǵan sýbsıdııalarynyń kólemine teń nemese odan da kem ekendigi jasyryn emes. Oblystardyń ákimderiniń osy jóninde aıtqan eskertpelerin qulaqtaryna ilgen sharýashylyq basshylary neken-saıaq. Al kóptegen sharýashylyqtarda óz qulqynyn ǵana oılaıtyn basshylarǵa zańdy talap qoıatyn kásipodaq uıymdary múldem joq jáne ujymdyq sharttar da jasalmaǵan. Sondyqtan da aýyl sharýashylyǵy eńbekkerleriniń quqyqtaryn qorǵaýdyń jáne olardyń jalaqysyn kóterýdiń zańdy tetikterin qarastyrý qajettigi pisip-jetilgeni anyq.
Tórtinshi mindet – kólik-logıstıka ınfraqurylymynyń tıimdiligin arttyrý baǵytynda buǵan deıin atqarylǵan ister de aýqymdy. «Nurly jol» memlekettik baǵdarlamasy aıasynda 9 joba iske asyrylyp, jalpy uzyndyǵy 2000 kılometrdeı respýblıkalyq mańyzdaǵy taqtaıdaı tegis joldar salyndy jáne qalpyna keltirildi. Sonyń nátıjesinde ótken jyly Qazaqstan aýmaǵy arqyly ótetin júk tasý kólemi 17 prosentke ulǵaıyp, 17 mıllıon tonnaǵa jýyqtady. Memleket basshysy osydan túsetin tabysty 2020 jyly 5 mıllıard dollarǵa jetkizý mindetin qoıyp otyr. Sarapshylardyń baǵalaýynsha, bul jol salýǵa jumsalǵan memleket qarajatyn tezirek qaıtarýǵa múmkindik beredi.
Joldaýǵa sáıkes endi óńirlerdegi tozyǵy jetken jergilikti mańyzdaǵy joldardy jóndeý men qaıta salý qarqyny da kúsheıtilmekshi.
Besinshi mindet – qurylysqa jáne kommýnaldyq sektorǵa zamanaýı tehnologııalardy engizý qazaqstandyqtardy turǵyn úımen qamtamasyz etý deńgeıin arttyrýǵa múmkindik beredi. Elimizde halyqty baspanamen qamtý kórsetkishi sońǵy 10 jylda bir turǵynǵa shaqqanda 30 prosentke ósip, búginde 21,6 sharshy metrge jetti. Osy jónindegi kórsetkish kórshiles Reseıde – 3,4 sharshy metr bolsa, Polshada – 25 sharshy metrge, Qytaıda – 32 sharshy metrge, Germanııada – 39 sharshy metrge, Amerıka Qurama Shtattarynda – 69,7 sharshy metrge, Ulybrıtanııada 70 sharshy metrge jetken. Elbasy óz Joldaýynda 2030 jyly turǵyn úımen qamtamasyz etý deńgeıin bir turǵynǵa shaqqanda 30 sharshy metrge jetkizý mindetin qoıǵandyǵy Qazaqstannyń ozyq elder deńgeıine umtylysyn ańǵartady. Kózdegen maqsatymyzǵa jetýge ótken jyldan bastap iske asyrylyp jatqan «Nurly jer» turǵyn úı qurylysy baǵdarlamasy qolaıly múmkindik týǵyzyp otyr.
Memleket basshysy salynatyn ǵımarattardyń sapasyna, ekologııalyq tazalyǵyna jáne energııalyq tıimdiligine joǵary talap qoıý qajettigin atap kórsetti. Bul rette bedeldi qurylys uıymdarynyń basshylary kóterip júrgen kókeıkesti máseleler az emes. Solardyń biri – qurylys salasynda memlekettik satyp alýda dempıngtik baǵaǵa jol berilip otyrǵandyǵy. Munyń bir mysaly retinde Semeı memlekettik medısına ýnıversıtetiniń respýblıkalyq bıýdjetten 2 mıllıard 246 mıllıon 900 myń teńge bólingen 1000 oryndyq stýdentter jataqhanasynyń qurylysyn Almaty qalasynda tirkelgen, mundaı úlken nysan salý tájirıbesi de, ózindik óndiristik bazasy da, eńbek resýrsy da joq jaýapkershiligi shekteýli seriktestik 2014 jyldan beri salyp bitire almaı jatqandyǵyn aıtýǵa bolady. Osyndaı keleńsizdikterdi boldyrmaý úshin dempıngtik baǵa usynýǵa tyıym salý, sondaı-aq áleýetti ónim jetkizýshiler úshin satyp alynatyn jumystar naryǵynda jetkilikti tájirıbesi, ózindik óndiristik bazasy, bilikti qyzmetkerler ujymy bolýy qajettigi jóninde qatań talaptar qoıatyn kez jetken sııaqty. Biz osy jóninde jýyrda Úkimetke depýtattyq saýal joldadyq.
Joldaýda aýyldyq eldi mekenderdi sapaly aýyzsýmen qamtamasyz etý máselesine de aıryqsha nazar aýdarylyp, Memleket basshysy Úkimetke bul iske barlyq qarajat kózderinen jyl saıyn kem degende 100 mıllıard teńge bólýdi tapsyrdy. «Nurly jol» baǵdarlamasy aıasynda osy maqsatqa 78,1 mıllıard teńge bólinip, aýyldyq eldi mekender boıynsha ortalyqtandyrylǵan sýmen qamtamasyz etý júıesine qoljetimdilik 55,6 prosentke jetkizilgen bolatyn. Iаǵnı, qazir 6601 aýyldyń 3671-iniń turǵyndary taza aýyzsý iship otyr. 2020 jylǵa qaraı bul kórsetkish 65 prosentke deıin ósýge tıisti.
Altynshy mindet – qarjy sektoryn «qaıta jańǵyrtý» ekinshi deńgeıli bankter ıeleriniń ekonomıkalyq jaýapkershiligin arttyrýdy kózdeıdi. Elbasy olardyń aksıonerleriniń ózderimen affılırlengen, ıaǵnı úlestes kompanııalar men jeke adamdardyń paıdasy úshin bankterden qarjy shyǵarýy aýyr qylmys bolyp sanalýǵa tıisti dep atap kórsetti. Sondaı-aq Ulttyq bankti de ótkir synap, oǵan qarjy ınstıtýttarynyń qyzmetin qatań qadaǵalaýdy mindettedi. Buǵan qosa, Prezıdent memleket qarapaıym azamattardyń múddelerin qorǵaýǵa odan ári kepildik beretindigin taǵy bir málimdeı kelip, Ulttyq bankke 2016 jyldyń 1 qańtaryna deıin halyqqa berilgen valıýtalyq ıpotekalyq zaımdar máselesin tolyǵymen sheshýdi tapsyrdy.
«Adamı kapıtal – jańǵyrý negizi» dep atalǵan jetinshi mindettiń mán-mańyzy aıryqsha, aýqymy da óte keń. Bul rette el erteńi – jas urpaqqa zamanaýı bilim berýdiń mańyzy erekshe. Alaıda, ótken jyly Básekege qabilettiliktiń jahandyq ındeksinde Qazaqstan bilim berý sapasy boıynsha 77-oryn alǵandyǵy oılandyrmaı qoımaıdy. Qoǵamda Bilim jáne ǵylym mınıstri aýysqan saıyn bilim berý salasynda jańa reformalar bastalatyndyǵy, sabaqtastyq, júıelilik jetispeıtindigi jóninde synı pikirler jıi aıtylyp júr. «Syn túzelmeı, min túzelmeıdi» degendeı, elimizdiń bilim salasyndaǵy ýákiletti organ óz jumysyn jetildirip, Elbasy Joldaýynda alǵa qoıylǵan mindetterdi tabysty iske asyrady dep úmittenemiz.
Joldaýda muǵalim mártebesin arttyrý maqsatynda Elbasy bilim berýdiń jańartylǵan mazmunyna kóshken ustazdardyń jalaqysyn bıylǵy 1 qańtardan bastap 30 prosentke kóbeıtýdi tapsyrdy. Sonymen qatar ústimizdegi jyly muǵalimderdiń biliktilik deńgeıin eskeretin kategorııalardyń jańa kestesi engizilip, óz biliktiligin rastaǵan ustazdardyń jalaqysy, tutastaı alǵanda, 30 prosentten 50 prosentke deıin ósirilmekshi.
Joldaýdaǵy «Qazaqstandyqtardyń bolashaǵy – qazaq, orys jáne aǵylshyn tilderin erkin meńgerýinde» degen temirqazyqtaı aıqyn tujyrym elimizdiń qazirgi saıası-demografııalyq jaǵdaıyn jáne jahandyq damý barysyn tereń taldap, jan-jaqty paıymdaýǵa súıenip jasalǵandyǵy kúmánsiz. Elbasynyń: «Eger biz qazaq tili ǵumyrly bolsyn desek, ony jónsiz termınologııamen qıyndatpaı, qazirgi zamanǵa laıyqtaýymyz qajet» degen ataly sózine de toqtaýymyz qajet. Mysal úshin, dúnıejúzi elderi qoldanatyn «repatrıant» degen sózdi oıdan shyǵaryp, «oralman» dep aýdaryp alǵanymyz qazir alystan kelgen aǵaıyndarǵa jaǵymsyz aıdar bolyp taǵylyp, olardyń ókpe-renishin týǵyzyp júrgendigi jasyryn emes.
Densaýlyq saqtaý júıesiniń tıimdiligi boıynsha Qazaqstan álem elderiniń reıtıngisinde 45-orynda tur. Joldaýda bul sala qymbatqa túsetin stasıonarlyq emge emes, negizinen, aýrýdyń aldyn alýǵa baǵyttalýǵa tıistigi atap kórsetildi. Bul baǵytta elimizde 2019 jyly dene shynyqtyrýmen jáne sportpen aınalysatyn turǵyndardyń sanyn el halqynyń 30 prosentine jetkizý kózdelip otyr.
Elbasy óz Joldaýynda Tegin medısınalyq kómektiń kepildik berilgen kóleminiń jańa modelin ázirleý jóninde tapsyrma berdi. Bul rette de eskererlik jaılar bar. Máselen, jýyrda Aqmola oblysynyń Zerendi aýdanynda bolyp, saılaýshylarmen kezdeskenimizde glaýkomamen aýyratyn qarııalar ózderi amalsyz satyp alyp júrgen, baǵasy qymbat dáriler tegin beriletin dáriler tizilimine engizilbegendigine shaǵym bildirdi. Surap bilsek, tek osy aýdanda ǵana atalǵan dertke shaldyqqan 800-ge jýyq adam bar eken.
Joldaýda sapaly jumyspen qamtýdyń jáne áleýmettik qamsyzdandyrýdyń ádiletti júıesin qalyptastyrý qarastyrylyp otyr. Elimizde Biryńǵaı elektrondyq eńbek bırjasy keń aýqymda engizilip, onda bos jumys oryndary men jumys izdeýshiler týraly barlyq aqparat jınaqtalmaqshy.
Osy oraıda munaıly óńirlerde sheteldik mamandar men jumysshylardyń sanyn barynsha azaıtyp, jergilikti kadrlardy jumysqa kóbirek ornalastyrý isine basa nazar aýdarý qajet dep sanaımyz. Máselen, byltyr «Teńizshevroıl» kompanııasy jarııalaǵan konkýrs boıynsha árbir jumysshynyń ornyna 10 shaqty qazaqstandyq joǵary bilimdi jas maman talasqan eken. Jumys izdep júrgen sonshama dıplomdy jastarymyz barda munaıly oblystardyń ákimdikteriniń shet elderden jyl saıyn ondaǵan myń kadr shaqyrýǵa kelisim beretindigi oılandyrmaı qoımaıdy. Árıne, bul jan-jaqty zerttep, zerdeleýdi qajet etetin másele.
Elbasy óz Joldaýynda kámeletke tolǵan, bala kezinen I toptaǵy múgedekterdi baǵyp otyrǵan ata-analar úshin bıylǵy 1 shildeden bastap qosymsha memlekettik járdemaqy engizýdi tapsyrǵanyn qýana qabyl aldyq. О́ıtkeni bul biz qaı óńirge barsaq ta aldymyzdan shyǵatyn, áleýmettik turǵydan ádil de ótkir saýal, osyǵan deıin eldegi ekonomıkalyq qıyndyqtarǵa baılanysty sheshilmeı kelgen ózekti másele edi.
Tıimdi memlekettik basqarý – Elbasy alǵa qoıǵan segizinshi mindet. Osy baǵytta atqarylǵan dáıekti jumystardyń nátıjesinde «Doing Business – 2018» reıtıngisinde Qazaqstan ústimizdegi jyly álemniń 190 eli arasynda bıznesti júrgizý jeńildigi boıynsha 36-oryndy enshiledi. Sońǵy segiz jylda memlekettik tekserýler sany 5 ese, atap aıtqanda 500 myńnan 100 myńǵa deıin azaıtylǵan. Al qoldanystaǵy zańnamaǵa tıisti túzetýler engizý arqyly jalpy tekserýler sanyn bıyl 30 prosentke, al 2020 jylǵa qaraı taǵy 10 prosentke qysqartý kózdelip otyr.
Toǵyzynshy mindet – jemqorlyqpen kúresti jalǵastyrý jáne zańnyń ústemdigin qamtamasyz etý. Transparency International Halyqaralyq uıymynyń úsh jylda bir ret júrgiziletin «Álemdik jemqorlyq barometri – 2016» zertteýiniń qorytyndysy boıynsha Qazaqstanda jemqorlyqqa qarsy is-qımyl salasyndaǵy ilgerileýshilikti baıqaǵan azamattar sany 2 esege kóbeıgen jáne para berýshiler sany 25 prosentke kemigen. Keıingi úsh jyldyń ishinde joǵary laýazymdy sheneýnikter men memlekettik kompanııalardyń basshylaryn qosa alǵanda, jemqorlyqtary úshin 2,5 myńnan astam adam sottalyp, olar 17 mıllıard teńgeniń zııanyn ótegen. Elbasy óz Joldaýynda jemqorlyqtyń aldyn alýǵa baǵyttalǵan kúres jalǵasa beretindigin málimdedi.
«Aqyldy qalalar» «aqyldy ult» úshin dep atalǵan onynshy mindet aıasynda Elbasy elordamyz – Astananyń tájirıbesi negizinde «Smart Sıtı» («Aqyldy qala») «etalondy» standartyn qalyptastyryp, Qazaqstan qalalary arasynda ozyq praktıkany taratý jáne tájirıbe almasý isin bastaýdy tapsyrdy. «Smart Sıtı» jobasy aıasynda qazir Astanada «Smart Astana» baǵdarlamasy júzege asyrylyp jatyr.
Joldaýda atap aıtylǵanyndaı, «Aqyldy qalalar» óńirlik damýdyń, ınnovasııany taratýdyń jáne elimizdiń barlyq aýmaqtarynda ómir sapasyn arttyrýdyń lokomotıvterine aınalmaqshy.
Ozar eldiń on mindeti osyndaı. Elbasynyń olardy zańnamalyq qamtamasyz etý jónindegi tapsyrmalaryn der kezinde ári sapaly oryndaýǵa biz, Parlament depýtattary, barlyq kúsh-jigerimizdi salý ústindemiz.
Káribaı MUSYRMAN,
Parlament Májilisiniń depýtaty,
«Nur Otan» partııasy fraksııasynyń múshesi