Soltústiktegi kórshimiz Reseı Federasııasynda kezekti prezıdenttik saılaý ústimizdegi jyldyń 18 naýryzyna belgilengenin buryn da jazǵanbyz. Qazir bul naýqannyń kórigi qyzyp keledi.
Reseı konstıtýsııasy boıynsha prezıdent alty jyldyq merzimge saılanady. Qazirgi prezıdent V.Pýtın 2012 jyldyń 4 naýryzynda saılanǵan bolatyn. Zań boıynsha prezıdent naýryz aıynyń ekinshi jeksenbisinde saılanýǵa tıisti edi. Bul kún 11 naýryzǵa keledi. Biraq byltyrǵy 3 naýryzda Memdýmanyń bir top depýtattary saılaý bolatyn aptada jumys istemeıtin merekelik kún bolsa, zańǵa «saılaý kelesi jeksenbige aýystyrylsyn» degen ózgeris engizý kerek dep usynys túsirgen. Depýtattar osy usynysty qoldap, aptada «Halyqaralyq áıelder kúni» merekesi bolǵandyqtan prezıdenttik saılaýdy 18 naýryzǵa aýystyrýǵa kelisken.
Alaıda bul usynys qoǵamda uzaq talqyǵa tústi, óıtkeni onyń ózindik syry bar. Bul kún – Reseı Federasııasynyń Qyrym túbegin ózine qosyp alǵan datasymen dál keledi. Sondyqtan oppozısııalyq kúshter bul kúnniń V.Pýtındi ótkizýge yqpaly bolyp, saılaýdyń ádil ótýine kesirin tıgizedi dep qarsylyq bildirgen. Biraq olardyń talaby eskerilmeı, báribir usynys ótip, 2017 jyldyń 17 jeltoqsanynda Federasııa Keńesi saılaýdy 18 naýryzda ótedi dep resmı túrde jarııalady. Al eger ekinshi týr ótkizýge týra kelse, ol kún negizgi saılaýdan keıin úsh apta ótken soń, 8 sáýirde bolady.
Búgingi tańda prezıdenttikke ózderiniń kandıdatýralaryn usynýǵa quqysy bar saıası partııalardyń tizimi tolyq jarııalanǵan. О́zin ózi usynǵan adamdar da anyqtaldy. Zańǵa sáıkes osy sońǵylar 300 myń adamnyń, al parlamenttik emes partııalardan usynylǵandar ózderin qoldaǵan 100 myń adamnyń tizimin OSK (Ortalyq saılaý komıssııasyna) tapsyrdy. OSK osy tizimder rastyǵynyń kem degende 20 paıyzyn tekserip, saılaýǵa túsetin úmitkerlerdiń birazyn jarııa- lady. Al tolyq tizim 10 aqpannyń qarsańynda belgili bolady. Ázirge saılaýǵa Jırınovskıı, Iаvlınskıı, Sýraıkın, Tıtov, Sobchak, Pýtın, Grýdının, Babýrın sııaqty 8 úmitker túsetini belgili bolyp otyr. Sonyń ishinde ekeýi kandıdat bolyp tirkelip úlgerdi. Olar – Reseıdiń Lıberal-demokratııalyq partııasynyń (LDPR) serkesi V.Jırınovskıı jáne Reseı Federasııasynyń kommýnıstik partııasy (KPRF) usynyp otyrǵan P.Grýdının.
Bul joly Jırınovskıı Donald Tramptyń izimen júrip, mıgrasııalyq saıasatty iske asyramyn dep daýryǵýda. Onysy syrttan keletin adamdardy shekteımin degenge saıatyn baǵdar. Sonymen qatar saılana qalsam barlyq iri kásiporyndardy memlekettiń ıeligine qaıtaramyn, araq, temekige memlekettik monopolııa jasaımyn dep yshqynýda. Al kommýnıster usynyp otyrǵan Pavel Grýdınınniń ózi bul partııanyń múshesi emes, ol osy eldegi ozyq agroqurylymdardyń biri – Lenın atyndaǵy keńshardyń dırektory. Onyń qyzmetkerleriniń ortasha eńbekaqysy 78 myń rýbl ekeni kópten beri aıtylýda. Saıasatqa endi aralasyp kele jatqan ol óziniń sheshen sóıleı alatynyn jáne jurtty sózine ılandyratynyn kórsetip júr. Ishki rynokty damytýymyz kerek, DSU-dan bas tartqan jón, Ortalyq bank parlament pen qoǵamǵa esep berýi kerek, TKSh memleket tarapynan qatań baqylaýda bolýy qajet degen sııaqty onyń ıdeıalaryn qalyń kópshilik ártúrli qabyldaýda. Ázirge sarapshylar onyń jarystyń qaı mejesine deıin jetetinin naqty boljaı almaýda.
Reseı saıasatyndaǵy tanymal tulǵalardyń biri Grıgorıı Iаvlınskıı de bıyl óziniń baǵyn qaıta synap kórmekshi. Ol prezıdenttik saılaýǵa sońǵy ret osydan 18 jyl buryn qatysyp, úshinshi oryn alǵan. Máskeýdiń mýnısıpaldyq saılaýynda Iаvlınskıı basqaratyn «Iаbloko» partııasynyń ókilderi birneshe aýdanda jeńimpaz bolǵan. Osy oqıǵa saıasatkerdiń búıirin qyzdyrǵan sııaqty. Áıteýir kópten beri belsendi saıasatqa aralaspaı, tynysh jatqan ol bul joly beldi bekem býyp, saılaýǵa túskeli otyr. Ázirge ol basqa syryn ashpaı, tek Reseıdiń syrtqy saıasatyn ózgertemin dep uran kóterýde. Bul baǵytty qoldaýshylar az emes ekeni belgili.
Búgingi tańdaǵy Reseı saıasatyndaǵy tanymal tulǵanyń biri – Alekseı Navalnyı. Alaıda onyń sottalǵannan keıingi aqtalý merzimi tolyq aıaqtalmaǵandyqtan 25 jeltoqsanda ony úmitkerler qataryna tirkeýden OSK bas tartty. 30 jeltoqsanda Reseı Federasııasynyń joǵarǵy soty OSK-nyń A.Navalnyıdyń esimin úmitkerler qataryna tirkeýden bas tartqanyn durys dep tanydy. Biraq saıasatker bul sheshimmen kelispeı, joǵarǵy sottyń apellıasııalyq alqasyna shaǵym jasaǵan edi, bul kezeńde de OSK sheshimi ózgerissiz qaldy. Sodan keıin A.Navalnyı Adam quqyqtary jónindegi eýropalyq sotqa (AQES) júginetinin jarııalaǵan. Al Eýropanyń syrtqy baılanystar qyzmeti (bul Eýroodaqtyń organy) Navalnyıdyń kandıdatýrasyn tirkemeý Reseı Federasııasyndaǵy saılaýdyń demokratııalyq jolmen ótetindigine kúmán keltiredi dep jarııalady. Bul uıym ony 2013 jylǵy aıyptalýdan AQES-tiń aqtaǵanyn alǵa tartyp, osy ispen saıasatkerdi tirkemeý zańsyzdyq degen bolatyn. Alaıda Reseıdiń syrtqy ister mınıstrliginiń ókili A.Navalnyıdyń «Kırovles» isi boıynsha ekinshi ret sottalǵanyn aıtyp, halyqaralyq qoǵamnyń usynysyna qulaq aspady. Al AQSh-tyń memlekettik departamenti oppozısııalyq saıasatkerdi tirkemeý alańdaýshylyq týdyratynyn aıtyp, saılaýdy ádil ótkizýge shaqyrǵan edi. Bul málimdemeni de Reseıdiń SIM táýelsiz memlekettiń ishki isterine aralasý dep baǵalap, eskergen joq.
Al A.Navalnyıdyń ózi bolsa barlyq jaqtastaryn «bul saılaý emes, tek Pýtınniń qaıta taǵaıyndalýy» dep jarııalap, saılaýǵa boıkot jarııalaýǵa shaqyryp júr. 28 qańtarda onyń shaqyrýy boıynsha eldiń birneshe qalasynda osy urandardy kótergen ondaǵan mıtıng ótti.
Saılaýaldy jarysta Anton Bakov, Ekaterına Gordon, Roman Hýdıakov, Elvıra Agýrbash jáne t.b. ózin ózi usynǵandar úmitkerler qatarynan shyǵýdy qalaıtynyn jarııalady. Qujattardy toltyrý barysynda Irına Gagıte, Sergeı Polonskıı, Oleg Býlaev, Tatıana Volovık, Aına Gamzatova, Marına Kopenkına jáne t.b. dodadan shyǵyp qaldy.
Árıne prezıdenttik saılaýda negizgi kandıdat – is basyndaǵy memleket basshysy Vladımır Pýtın ekeni belgili. Memlekettiń qaramaǵyndaǵy Qoǵamdyq pikirdi zertteý jónindegi búkilreseılik ortalyqtyń málimetine qaraǵanda, onyń kandıdatýrasyn búgingi tańda saılaýshylardyń 70 paıyzǵa jýyǵy qoldaıdy. Osy ortalyq saılaýshylardyń 7,2 paıyzy P.Grýdınınge, 5,9 paıyzy Jırınovskııge jáne t.b. daýys berýge daıyn ekenin de boljap otyr.
Al «Levada-sentr» táýelsiz áleýmettik zertteý ortalyǵy «sheteldik agent» degen mártebe alyp qalmas úshin ózderiniń derekterin jarııalamaıtyndyǵyn málimdegen.
Reseıdegi prezıdent saılaýy kampanııasynyń shyǵyndaryn OSK 17,7 mlrd rýblge baǵalap otyr. Bul osyǵan deıin bolǵan saılaýlardyń shyǵynynan kóp. Sóıtip doda endi qyza bastady. 19 aqpannan bastap tirkelgen kandıdattar ózderiniń saılaýaldy baǵdarlamalaryn barlyq BAQ-ta jarııalaıdy. 12 naýryzǵa deıin barlyq áleýmettik saýaldamalar qorytyndylarynyń jarııalanýyna ruqsat etiledi.
Jaqsybaı SAMRAT,
«Egemen Qazaqstan»