Taıaýda AQSh-tyń qarjy salasyndaǵy birqatar qor naryǵynyń quldyraýy Amerıka jurtyn ábigerge saldy. Kóptegen mıllıarderler aqshasyn joǵaltsa, AQSh-tyń sońyn ala Eýropa men Azııadaǵy qarjy naryǵy da ári-sári kúı keshti.
Qarjy naryǵy ashyla sala birqatar qor ındeksteri qunyn joǵalta bastaǵan. Keıinirek bul daǵdarys údep ketti. Dow Jones bir kún ishinde 1175 pýnkt joǵaltyp, 4,6 paıyzǵa quldyrady. Sońǵy ret mundaı jaǵdaı 2011 jyly baıqalǵan-dy. The Guardian basylymy Dow-dyń mundaı jaǵdaıǵa tap bolýy tarıhta múldem kezdespegenin aıtady. Sońǵy ret Dow 2008 jyly jahandyq daǵdarys kezinde 777 pýnktke quldyraǵan bolatyn. Gazettiń aqparatyna súıensek, Ýoll-strıt keıingi alty jylda mundaı deńgeıge deıin túsken emes.
BBC-diń habarlaýynsha, Dow-dyń dúmpýi basqa qor ındeksterine de áser etken. Nátıjesinde S&P 500 ‒ 4,1 paıyzǵa, Nasdaq 3,78 paıyzǵa tómendegen. AQSh-taǵy qor bırjasyndaǵy dúrbeleń álemniń basqa bóligindegi qarjy naryǵyna áser etip, jaǵdaıdy ýshyqtyryp jiberdi. Máselen, Gonkongtaǵy Hang Seng naryqtaǵy qunyn 5 paıyzǵa joǵaltsa, Ońtústik Koreıadaǵy Kospi ‒ 2,6 paıyz, Aýstralııadaǵy S&P/ASX 200 ındeksi 3,2 paıyzǵa tómendedi. Japonııadaǵy keıbir qor ındeksteri jeti paıyzǵa deıin quldyraǵan.
Bul oqıǵa qaltaly azamattarǵa da ońaı tıgen joq. Álemniń birqatar mıllıarderi bir kún ishinde qyrýar aqshadan aıyryldy. Ásirese Berkshire Hathaway ınvestısııalyq kompanııasynyń basshysy Ýorren Baffet bir kúnde 5,1 mıllıard dollarǵa «kedeılenip» shyǵa kelgen eken. Facebook-tiń negizin salýshy Mark Sýkerberg te qarjy bırjasynyń kesirinen 3,6 mıllıard dollarynan aıyryldy. Álemdegi eń baı adam Amazon kompanııasynyń basshysy Djeff Bezos 3,3 mıllıard dollaryn joǵaltypty. Budan bólek, shartaraptyń aýqatty turǵyny sanalatyn birqatar baılar qor ındeksi qulaýynyń zardabyn tartty. Jalpy, ınvestorlar 1,25 trıllıon dollar utylǵan.
Álem nazaryn ózine aýdaryp otyrǵan bıtkoın da qunsyzdana tústi. BBC arnasynyń derekterine saı, seısenbidegi onyń baǵasy 6000 dollardyń shamasynda turaqtaǵan. Esterińizde bolsa, byltyrǵy qarashada bıtkoınnyń baǵasy 20 myń dollarǵa bir-aq sekirgen edi. Buǵan deıin AQSh pen Ulybrıtanııanyń úlken bankteri óz tutynýshylaryn atalǵan elektrondy aqshany satyp alýǵa tyıym salǵan-dy.
Qarjy naryǵy nelikten qulady?Guardian basylymy qor bırjasynyń quldyraýyn bylaı túsindiredi. Osyǵan deıin ekonomıster men sarapshylar keıbir úlken naryqtardyń bıylǵy ınflıasııanyń 3 paıyzǵa kóbeıgenin ortalyq bankter damyǵan elder úshin tıimdi dep esepteıtinin eskertken-di. AQSh-taǵy ortasha aılyq jalaqy mólsheriniń 2,9 paıyzǵa ósýi jónindegi resmı derekter ótken aptada bul qaýipti shyndyqqa aınaldyrdy. О́z kezeginde bul dúkenderdegi baǵanyń ósip, ekonomıkany turaqtandyrý úshin paıyzdyq mólsherleme deńgeıiniń kóterilý qaýpin týdyrdy. Nátıjesinde ınvestorlar aqshanyń qunsyzdanýynan paıda taýyp qalý úshin qarjysyn jumsaýǵa tyrysady, delingen Guardian basylymyndaǵy maqalada.
CNN qor bırjasynyń quldyraýyna ınvestorlardyń eldegi salyq reformasyn eskermegenin sebep retinde keltiredi. Arna ótken kúzde Morgan Stenleıdiń salyqty qysqartý ekonomıkaǵa keri áser etýi múmkin ekenin boljaǵanyn aıtady. Bloomberg máseleniń týyndaýyn mynandaı sebeptermen túsindiredi. Birinshiden, AQSh-taǵy ekonomıkanyń ınflıasııasyz turaqty ósýi qor naryǵy úshin keri áserin tıgizgen. Ekinshiden, qysqa merzimde aksııalardyń kóptep satyp alynýy qor ındeksteriniń arzandaýyna ákelip soqty. BBC arnasy AQSh qor naryǵynyń munshalyqty shaıqalýyna úlken ınvestorlardyń óz aksııalaryn satyp, paıyzdyq mólsherlemesi joǵary basqa qarjy quraldaryna salýy áser etti dep esepteıdi.
Munyń saldary qandaı bolmaq?Guardian basylymynyń pikirine súıensek, álemniń kóptegen damýshy elderi shetelden dollarmen qaryz alǵandyqtan, qyzmet kórsetý qunynyń ósýinen zııan shegedi. Áıtse de, munyń ekinshi jaǵy bar. AQSh ekonomıkasynyń qarqyn alýy damýshy memleketterden keletin taýardyń qunyn ósirip, atalǵan elderge mol paıda ákelmek. Basylym Eýroodaqta paıyzdyq mólsherlemeniń ósýi neǵaıbyl ekenin aıtady. Iаǵnı eýronyń quny dollarǵa qaraǵanda ósip, qart qurlyqtaǵy memleketterdiń AQSh-qa taýar eksporttaý- yn qıyndatýy múmkin.
CNN ázirge qarjylyq daǵdarys týraly aıtýǵa erte dep esepteıdi. Arnanyń paıymdaýynsha, qor bırjasyndaǵy daǵdarys ınflıasııanyń alǵashqy belgileri bolýy yqtımal. Sondyqtan aldaǵy ýaqytta baǵanyń turaqtanýy kútilip otyr. BBC-diń sarapshylary da osyndaı pikir ustanady. Arnaǵa suhbat bergen Rathbones brokerlik kompanııasynyń dırektory Djeın Sıdenham oqıǵany daǵdarys emes, turaqtaný dep esepteıtinin jetkizgen.
«AQSh qarjy mınıstri Stıven Mnýchınniń aıtýynsha, ındeksterdiń qulaýy úlken túıtkildiń belgisi emes. «Eshqandaı júıeli másele joq. Naryqtyń mundaı qubylýy qarjylyq turaqtylyqqa qaýip tóndiredi dep oılamaımyn», dedi ol Kongresstiń jıynynda. Sarapshylar buǵan deıin qor bırjasy turaqty ósip kelgendikten, mundaı quldyraýdy boljaǵan edi», dep habarlady BBC.
Sarapshylardyń mundaı pikir bildirýi beker emes. О́ıtkeni Ýoll-strıttegi jaǵdaıǵa qaramastan, Dow Jones-tiń ındeksteri ótken jylǵy deńgeımen salystyrǵanda 20 paıyz joǵary tur. Qor bırjasy jabylar tusta naryqtaǵy jaǵdaı turaqtalyp, ındekster qaıta kóterile bastady. Osylaısha AQSh-taǵy qarjylyq másele álemdi dúr silkintip aldy.
Sholýdy ázirlegen
Abaı Asankeldiuly,
«Egemen Qazaqstan»