Biz ejelden mal baǵyp, onyń ónimin tutynyp kelgen eńbekqor halyqtyń urpaǵymyz. Sonyń ishinde et óndirý jóninen ózge jurttarǵa kiriptar bola qoıatyndaı kúıde emes ekenimiz anyq. Keń-baıtaq jerimiz jaıylymdyq mal sharýashylyǵyn damytýǵa da yńǵaıly. Bul ózindik quny tómen, arzan mármár et óndirýdiń bir joly. Qazirgi kezde respýblıka óńirlerinde iri qara mal bordaqylaıtyn alańdar men et óńdeý keshenderi iske qosylǵan. Mundaǵy basty maqsat – et eksporty áleýeti men kólemin kóterý. Alaıda qazir munyń ózi jetkiliksiz bolyp tur.
Et ónimderin qanshama mol óndirip júrmiz desek te, elimizge ımporttyq jolmen jetkiziletin asyl tuqymdy mal men ettiń úlesi áli kóp. Sondyqtan da búginde bul tájirıbeni keıingi kezekke ysyryp, et eksporty kólemin buryn-sońdy bolyp kórmegen joǵary deńgeıge jetkizýdiń mańyzy joǵary. Onyń basty joldarynyń biri et klasterlerin qurý ekeni belgili. Osy oraıda aldaǵy áńgime jelisin Aqtóbe oblysynda qurylǵan «AkTep» JShS-niń is tájirıbesi negizinde órbitkendi jón kóremiz. Atalǵan keshen bir mezgilde 11 myń bas iri qara maldy bordaqylaýǵa arnalǵan. Osy arqyly jylyna 7200 tonna et óńdeýge múmkindik týyp otyr.
О́nimdilik pen básekege qabilettilikti basty ólshem retinde belgileı bilgen respýblıkamyzdaǵy iri agroqurylymdardyń biri ónim óńdeý kólemin júıeli ári turaqty túrde ósirip keledi. «AkTep-tiń» alǵa qoıǵan basty mejesi taıaýdaǵy jáne jaqyn keleshektegi jyldarda eńbek ónimdiligin 45 paıyzǵa deıin kóterý bolyp otyr. Sóz joq, bul óte joǵary mindet. Naqty is-qımyldar belgilenip, júzege asatyn bolsa, munyń ózi qoldan keletin, oryndalatyn is. Ony júzege asyrýdyń naqty múmkindikteri men tásilderi qandaı? Bul saýalǵa qaıtarylatyn jaýap ta óte qarapaıym. «AkTeptiń» tóńiregine toptasqan irili-usaqty nemese búgingi salalyq sóz qoldanysyna sáıkes aıtqanda, zákirlik sharýa qojalyqtar osy bıik mejege ıek artýdyń basty kilti bolmaq. Onyń sany 357 ekenin aıtsaq, kóp máseleniń túıini tarqatyla túsedi.
О́ńirdegi «AkTep» jáne «Aıs» sekildi iri agroqurylymdardyń mańynda oǵan qyzmet jasaıtyn qosymsha qurylymdardyń bolýy et jáne sút klasteri qalyptastyrý isindegi basty modýl ekeni aıqyn. O basta joǵaryda atalǵan seriktestik jetekshileri osy modýldi engizý úshin kóp izdenip, kóp ýaqytyn sarp etken. Bir jaqsysy, olar izdegenin tapty da. Sóıtip Aqtóbe aımaǵynda elimizde balamasy joq et jáne sút klasterleri quryldy. Qazirgi kúni barlyq jumys osy modýl aıasynda júrgizilip keledi.
Mundaı baılanystar eki jaqqa da tıimdi. Eń bastysy, sharýa qojalyqtary men aýylsharýashylyq kooperatıvteri utpasa, esh utylmaıdy. Iаǵnı qýatty qurylymnyń quramynda olardyń jumysy odan ári shıraı túsedi. Kóp baǵytpen aınalysýdyń bereri qashanda mol. Ári osy arqyly aýyl azamattary jyldyń on eki aıynda úzilissiz jumys isteýge múmkindik alady. Tutastaı alǵanda elimizdegi aýylsharýashylyq ónimderin óndirý men óńdeý salasy osy baǵytqa bet bursa, bul soǵurlym ómirsheń, tıimdi ári paıdaly bolmaq.
Ras, budan biraz ýaqyt buryn ábden nyǵaıyp, býyny bekigen iri agrarlyq baǵyttaǵy kásiporyndarǵa memleket tarapynan qoldaý kórsetýdi jalǵastyra berýdiń qandaı qajettiligi bar degen pikirlerdiń týyndaǵany belgili. Bir qaraǵanda jón sóz sekildi. Áıtse de qazirgi tańda «AkTep» sııaqty iri agrofırmalarǵa kómektesý degen uǵym usaq sharýashylyqtarǵa qoldaý kórsetý bolyp shyǵatynyn uǵynatyn kez keldi. Bul óz kezeginde «AkTeptiń» janyna shoǵyrlanǵan 400-ge tarta usaq fermerlik sharýashylyqtar onyń bazasynda tolyq ári erkin qozǵalysqa kele alady degen sóz.
Osydan shyǵatyn taǵy bir túıin bar. Búgingi áńgimemizdiń basty arqaýyna aınalǵan «AkTep» jáne «Aıs» sekildi iri agroqurylymdar elimizdegi iri oblysty et jáne sút ónimderimen qamtýǵa múmkindik alyp otyr. Aqtóbe aımaǵynda qurylyp, qyzmet jasaı bastaǵan et klasteriniń zákirlik seriktesteri óz isteriniń jańa arnasy jóninde qandaı pikirde? Osy oraıda «Qyzyljar» men «Qarshyǵa» sharýa qojalyqtarynyń jetekshileri Asqar Balmanov pen Artýr Jetenov gazet tilshisine óz oı pikirlerin bylaısha jetkizdi.
«Biz «AkTep» JShS-niń quramynda qyzmet jasap kelemiz. Onyń jetekshileri jem-shóp qoryn qalaı ázirleımiz dep bas- taryn qatyra qoımaıdy, biz daıyndap beremiz. Sonymen birge bordaqylaý alańyn malmen toltyrý jumystaryn da qosa atqaramyz», deıdi olar. Qosalqy sharýashylyq ıeleri budan ári «AkTepten» asyl tuqymdy buqalardy jalǵa alý men aýylsharýashylyq tehnıkalaryn lızıng tásili boıynsha paıdalanýdyń tıimdiligine toqtaldy. Bul jobalar men baǵdarlamalar qyrýar qarjy jumsamaı-aq tabysty kóbeıtýge jáne analyq mal basyn tolyqtyrýǵa, sonymen birge mal tuqymyn jaqsartýǵa múmkindik beredi. Mundaı baılanys shaǵyn sharýashylyqtar úshin óte tıimdi dep esepteıdi olar.
«AkTeptiń» óz mańaıyna toptasa bastaǵan sharýa qojalyqtaryna úlken shapaǵatyn tıgizip júrgeni de bólek bir áńgime. Onyń basty mysaly – bas kásiporyn olardyń ónimderin tez, kezeksiz ári joǵary baǵamen qabyldaıtyny. Mundaı jaǵdaıda aqsha, ıaǵnı ótkizgen ónimderiniń quny az ýaqyttyń ishinde banktegi esepshotqa túsedi. Sharýa osylaı óz jónimen sheshile berse, olar ózge satyp alýshylardy izdep qaıtedi. Ári alypsatarlarǵa da aldanbaıdy. О́ıtkeni bul másele «AkTep» agroqurylymy júıesinde tolyǵymen óz sheshimin tapqan. Osyndaı áriptestik asyl tuqymdy mal basyn ósirý men kóbeıtý isinde de tereń tamyr jaıyp keledi. Paıda men tıimdilikke sharýa qojalyqtarynyń qol jetkizýi tómendegi derekterden de anyq kórinedi. Aıtalyq, qojalyq jetekshileri «AkTepten» aberdın-angýs asyl tuqymdy malynyń buqalaryn jalǵa alǵan jaǵdaıda bul tuqymnan týǵan tól on aıdyń ishinde 350-400 keli salmaq tartatyn kórinedi. Bul paıda emeı nemene?!
– «AkTep» JShS qazir mal bordaqylaýdyń tıimdi ádisterine arqa súıeı otyryp, eńbek ónimdiligin odan ári kótere túsýde. Bul rette birinshiden, asyl tuqymdy reprodýktorlardyń qýatyn kóterýge erekshe mán berilgen. Munyń mólsheri – 6200 iri qaraǵa teń. Eń bastysy, tıisti mal basy keshenge udaıy ári turaqty túrde jetkizilip tursa jumys óz yrǵaǵynan jańylmaıdy. Árıne maldyń da maly bar. Biz úshin basty kórsetkish pen negizgi krıterıı – san men sapanyń úılesimdiligi. Ekeýiniń bir tustan toǵysýy deıdi, – «AkTep» JShS-niń bas quryltaıshysy Nurlan Saǵynalın.
Onyń sózinen taǵy bir uqqanymyz qazirgi kezde tıimdilik tutqasyn taba bilgen «AkTep» basshylary ınfraqurylymdyq nysandardy qurýǵa qarajat jumsaýdyń qajeti joq dep esepteıdi. О́ıtkeni keshende oǵan tolyq múmkindik bar. Bos turǵan oryndar da tabylady. Sonymen birge «AkTepte» fermerlerge qomaqty eńbekaqy tóleý tártibi de ornyqqan. Ol ár sıyrǵa 800 teńge, ár buzaýǵa 400 teńge tóleý esebinen jasalǵan. Sonda ortasha eseppen alǵanda olardyń eńbekaqysy 300-350 myń teńge bolyp shyǵady.
Taǵy bir aıta keter jaıt, óńirdegi «AkTep» jáne «Aıs» sekildi iri agroqurylymdarda óndiris úderisteri tolyǵymen avtomattandyrylǵan jáne kompıýterlengen. Munda mal sharýashylyǵy ónimderin óńdeýdiń zamanaýı baǵdarlamalary júzege asyp keledi. Bul agroóndiristiń barlyq sehtaryn qamtıdy. Osy arqyly janýarlardyń jaı-kúıi men ahýaly týraly barlyq qajetti málimet jınaqtalady. Tipti sıfr- ly tehnologııalar arqyly seriktestik baǵdarlamashylary analyq sıyrlar shaǵylysqa ázir me degen saýaldardy da tez jınaqtap bile alady.
Túıip aıtqanda, «AkTep» jáne «Aıs» sekildi óńirdegi et jáne sút klasterleri mysalynda Aqtóbe aımaǵy Prezıdent N.Nazarbaevtyń bıylǵy Qazaqstan halqyna Joldaýynda qoıylǵan sıfrlandyrý jónindegi mindet pen tapsyrmany oryndaýdy bastap ketti deýge tolyq negiz bar. Eger basqa da mysaldarǵa súıensek, maldyń qulaǵyna elektrondy syrǵa qondyryp, osy arqyly onyń bir táýlikte qosqan salmaǵyn anyqtaý tehnologııasy qoldanylatyny osy pikirimizdiń basty dáleli. Budan keıingi kezekte kompıýterdiń nemese smartfonnyń kómegimen qajetti monıtorıngtik zertteýler jasalady.
Mine, osylaısha Aqtóbe aımaǵynda qurylǵan et jáne sút klasteriniń kókjıegi kúnnen kúnge keńeıip keledi.
Temir QUSAIYN,
«Egemen Qazaqstan»
AQTО́BE
SÝRETTE: Aqtóbe et klasteri qurylymynan kórinis