О́ziń salsań...
Serikqalı Muqashev pen onyń jubaıy Saltanat Qusaıynova jáne Ermahan Shaıhyuly – ál-Farabı atyndaǵy jýrnalıstıka fakýltetiniń túlekteri, ázil-qaljyńdary jarasqan qurby-qurdastar. Bir kýrsta oqyǵandyqtan, olar otbasy bolyp aralasyp-quralasyp turady. Ásirese meıramdarda bir-birin qonaqqa shaqyryp, jıi-jıi bas qosyp turýdy ádetke aınaldyrǵan. Keıde bir-birine: «Endi seniń kezegiń» dep ázildesip qoıatyny bar. Bir kúni sondaı kezek Ermahanǵa keledi. Ol qonaqtaryn barynsha qurmettep kútip alyp, dastarqandaǵy túrli salattardy aralastyra salyp, qonaqtarǵa taratyp jatady.
– Ereke, áýre bolma, men ózim salyp alamyn, – deıdi Serikqalı ádep saqtap. Sonda Ermahan:
– Joq, men salyp beremin. О́ziń salsań, k-ó-ó-ó-p salyp alasyń, – degen eken ázildep.
Basqasha jyǵylatyn kún
Quda kútýden halyqaralyq jarys bolsa, qazaq bas júldeni jeńip alatyny anyq. Sondaı qudalardyń birin Ermahan da jaqyn aǵaıyndarynyń úıinde kútip jatady. Ár tost aıtylǵan saıyn ol qudalardy jaǵalap, bárine aldyrtyp qoıyp júredi. Baıqasa bir quda múlde almaı otyrady. Sebebin surasa, ol óziniń ımandylyqqa bet buryp, namaz oqyp júrgenin aıtady. Sonda ázil aıtpasa «aýyryp» qalatyn Ermahan: – Qudeke, búgin basqasha jyǵylatyn kún ǵoı, – degen eken.
Áriptester ázili
Ermahan Shaıhyuly kezekti eńbek demalysyn alyp, óziniń týǵan jeri Túrkistan qalasyna barady. Jylyna bir keletin qonaq bolǵandyqtan ony aǵaıyn-týystary men quda-jekjattary qýana kútip alyp, asta-tók dastarqan jaıyp qurmet kórsetedi. Qazaqtyń qonaǵyn qudaıyndaı kútetini belgili. Kúnine úsh úı mal soıyp, birinen biri qalmaı shaqyrysyp jatady. Erekeń ábden sharshaıdy. Sondaı kúnderdiń birinde «Aıqyn» gazeti «Rýhanııat» bóliminiń meńgerýshisi Qanshaıym Baıdáýletova Ermahanǵa áldebir sharýamen qońyraý shalady. Ermahan oǵan el-jurttyń qalaı qurmettep kútip jatqanyn aıtady. Mán-jaıdy túsingen Qanshaıym:
– Aty-jónińizdi umytyp qalǵan joqsyz ba? – deıdi ázildep.
– Joq.
– Atyńyz kim?
– Ermahan.
– Famılııańyz she?
– Baıdáýletov, – degen eken sonda Ermahan ázili jarasqan áriptesiniń tegin atap.
Baný ShALOVA
Almaty
Qaıta qurylǵan maqal
Qaryzdaryń ótelmeı, Sirkeń sý kótermeı júrgende «Jıdelige» soǵa kórmeńiz, Soqqanmen qona kórmeńiz. Sebebi bul aýyldyń aýmaǵynda О́ńkeı bir aıtqyshtar meken etedi. Tosynnan bara qalsań: Erinderi jybyrlap, Bir-birine sybyrlap Bastary qaıqań etedi. Sosyn qulaǵyńdy quntıtyp, Murnyńdy shuntıtyp, Sıraǵyńdy tyltıtyp, Azan shaqyryp qoıǵan atyńdy Qańǵyrtyp aıdap jiberedi, Tabanda qosalqy at baılap jiberedi. Máselen, aýdanǵa kelgen Ákimniń aty Janshyraq edi, Esimine jaý tıdi de Maqulbek bop shyǵa keldi. Qysqasy, onyń óz obaly ózine: Joq nárseni suraǵanǵa da, Telefon qulaǵyn buraǵanǵa da, Ústinen jazam degenge de, Arhıvińdi qazam degenge de, О́tirik aıtyp zarlanǵanǵa da, Kóz boıap aldanǵanǵa da – «Maqul» dep shyǵaryp salady, Artynan onysyn umytyp qalady. Qysqasy, bul atty Ákim myrza tilinen tapty... Aıtqyshtardyń taǵy bir Tapqyrlyǵyn aıtaıyn, Olar maqaldyń ózin maıystyryp, Qabyrǵasyn qaıystyryp, «Jóndep» júr, Zamanǵa saı «óńdep» júr. Máselen, kórshi aýdanǵa Bastyq byltyr Esten boldy, Ol kelisimen kadrlar Astan-kesteń boldy. «Bıik» eken talǵamy, Bosatpaǵan adamy qalmady. Orynbasaryna Arystan aldyrdy, Taǵy birin alystan aldyrdy, Burynǵylaryn jumyssyz qaldyrdy. Qanyna tartpaǵannyń qary synsyn Degen osy eken. Biri ákimniń bólesi, Biri jubaıynyń dosy eken. Keńse bastyǵyn Kelesten shaqyrdy. Qoımadaǵy Qalbaıdy: – Murnyńa kommersııanyń ısi barmaıdy, – Dep qaltyratty. – Rynok zańyna shorqaqsyń, Alýǵa da joq, berýge de joq... – Qorqaqsyń, – Dep qarjydaǵy Qaıystyń da Tabanyn jyltyratty. Salyqtaǵy Sádirkúldiń «Minin» birden taba qoıdy. Jeke basty jesir ekensiń, Bıýdjetti oryndamaıtyn Kesir ekensiń dep ornyna ala qoıdy. – Aryqtan da, kólden de, Ishte jatqan tólden de Tipti dóńgelek mórden de salyq alady. Kiristiń kózin tabady, – dep, Talaı mekemeni aqsatqan, Vagondy júgimen, Túlikti túgimen jutyp qaqsatqan Baldyzyn alyp keldi, Oǵan da maıly jilik alyp berdi. Jurt nege kúrkildep, qaqyrady, Tynys bitip, ajal shaqyrady. О́ıtkeni, ókpelerine qurt túsken, Baýyrlary isken, Keseldiń emin tabatyn, Ajaldan alyp qalatyn Janashyr adam joq. Toıs... bilikti maman joq, Dep bas dárigerdi jazalady, Uzamaı onyń da ornyn tazalady. Ákim myrza osylaı Komandasyn túgel jańalady. Bul qorlyqqa shydamǵan el endi, «Adamnyń basy Allanyń doby» degendi Tóbesinen bir-aq urdy. Sosyn «adamnyń basy – ákimniń doby» dep Maqaldyń ózin qaıta qurdy.
* * * Maqaldy da týdyratyn zaman ǵoı, Bárine kináli adam ǵoı...
О́tegen JAPPARHAN Qyzylorda
Shyndyqtyń janazasy...
Shyndyq qaıtys bolypty... Keshe atyp ketti... Shyndyqtyń janazasyna Jaǵympazdar mınıstri, О́tirik mınıstri, Mafııa mınıstri, Taqqumar mınıstri, Baqqumar mınıstri, klandar men jylandar keldi...
– Shyndyqsyz qalaı el bolamyz? – dep О́tirik mınıstri qorsyldap jylady...
– Talaı soraqyny jasyrǵan edik, sonyń bárin Shyndyq jarııaǵa jar salyp júrýshi edi, endi qaıttik? – dep Jaǵympazdar mınıstri О́tirik mınıstrin jaǵympazdana qushaqtap, suq saýsaǵymen tilin jalap, kóziniń aınalasyn sýlap qoıdy...
– Hosh, Shyndyq aǵa!
– Topyraǵyń torqa, ishkeniń vıskı, jegeniń taýyq grıli bolsyn!
Molda Shyndyqtyń janazasyn shyǵara bastady. Nópir halyqtyń aldyna shyqqan ótirik pen jaǵympazdar, mafııa men namyssyzdar qazdaı tizilip, bári portfelderin qoltyqtaryna qysyp alyp, shirenip tura qalysty. Bastaryn tómen salbyratyp turýdyń ornyna, qasqaıyp, shalqaıyp ketti... Molda Shyndyq aǵaıdyń janazasyn shyǵaryp jatyr, áne eki qolyn qulaqtaryna apardy. O, toba, Mafııa mınıstri pıstoletin shyǵaryp, sonysymen qulaǵyn qasydy. О́tirik mınıstri jalǵan aqparat berip úırenip qalǵan ǵoı, áldekimge uıaly telefonymen ótirik aqparat berip jatty... Taqqumar mınıstri kresloda otyr...
Bir kezde molda basyn oń jaqqa, sosyn sol jaqqa qısaıtyp edi, álgilerdiń moıyndary burylmaı qaldy. Moıyndary siresip qatyp qalǵan... Shyndyqqa burylmaıtyn moıyndar...
– Ýa, elimizdiń qaımaqtary men jaımaqtary! – dedi molda Shyndyqtyń janazasyn shyǵaryp bolǵan soń, – Shyndyq qandaı adam edi?
– «Moshnyı» adam edi! – dedi shala qazaq bireý mińgirlep.
– Aıtqany «tochnyı» adam edi! – dedi alystaý turyp aýzyn basa qoıǵan Jaltaq degen aqsaqal.
– О́tirik aıtpańdar! – dep qaldy О́tirik mınıstri galstýgin qozǵap qoıyp.
– Qylda nesi bar deseıshi? Ishi pysyp, qara qyldy qaq jaryp otyrýshy edi jaryqtyq...
– Aıtatyny «Aqqa qudaı jaq»...
– Talaı qylmystardyń betin ashyp, kóp eńbek etti halyqqa...
– Obal-aı, obal... – dep jalǵan jylady Jaǵympaz mınıstri jan-jaǵyna jaltaqtaı qarap, – bizdiń partııaǵa múshe bolǵanda ǵoı, ólmes pe edi...
Bılik dáliziniń jerdegi «qudaılary» shýlap ketip edi, molda qolyn kóterdi:
– Aıtyńyzdarshy, Shyndyqtyń sizderge qaryzy bar ma edi? О́zi joq bolsa da munda halyq bar. Kóp bolyp...
Mınıstrler jamyrap ketti.
– Maǵan eki mıllıon teńge qaryz!
– Maǵan 370 mıllıon dollar qaryz!
– Maǵan qaryz bolaıyn dep júrgen...
Bir kezde tabytta jatqan Shyndyq basyn kóterdi. О́likti tiriltetin ótirikke jany shydamasa kerek. Ol eshkimge qaryz emes edi. Sol-aq eken álginde ǵana shyrt túkirip, shirenip turǵandar tym-tyraqaı qasha jóneldi...
Muhtar ShERIM
Shymkent
Mundaı da bolady
Meniń áıelim sýpermarkette saǵatyna 500 dollarlyq jyldamdyqpen júrip ótedi.
Bir áıel azamattyń kóılek túsiniń ashyqtyǵy sondaı, onyń búıregi kórinip búlkildep-aq tur.
Ár áıeldiń ózi dúnıege ákelgen balasymen birge enesi bosanǵan taǵy bir balasy bolady.
Aýyldaǵy bir dúken órtenip, ony óshirýge eshkim asyǵa qoımapty. Sóıtip kópshilik dúken ishindegi «qara dápter» janyp bitti-aý degende baryp qozǵalǵan kórinedi...
– Állóý, bul balabaqshadan habarlasyp tur edik. Sizdiń balańyzdyń kezegi keldi, ákele berýińizge bolady.
– Rahmet! Ol qalaı áskerden oralady, baryp shyǵamyz!..
Saıasatker týraly «syr sandyq»
– Hrýshev joldastyń densaýlyǵy sońǵy kezde syr bere bastady degen sóz ras pa? – Ras. Tyń ıgerýden beli shoıyryldy, júgeriden asqazany búlindi. Amerıkamen jarysýdan demikpe boldy, al toq ishegine sóz tolyp ketkeni neden bolǵanyn bile almadyq. * * * Máskeý. Et dúkeninde kezekte tura-tura shydamy taýsylǵan bir mujyq: – Bizdi osynshama qaljyratyp júrgen kim ózi?! – dep kijine sóıleıdi. – Hrýshev! – Hrýshev!? – Endeshe, sender meniń kezegim myna áıelden keıin ekenin umytpańdar, men baryp, Hrýshev bolmaq turǵaı áýlıe bolsa da oǵan kóresisin kórsetip keleıin! – dep aıbattanyp ketedi de, bir saǵat shamasynda qaıtyp keledi. – Iá, qalaı, bálemge kóresisin kórsettiń be? – Joq. Onda kezekte turǵandar bizden bes ese kóp eken! * * * – Stalınniń rólin oınaǵan ártister Hrýshev paıda bolysymen shashtaryn jula bastaǵandary nesi? – Hrýshevtiń rólin oınaýǵa daıyndalǵany ǵoı! * * * – Hrýshev kınematografııa komıtetiniń syılyǵyn ne úshin aldy? – «Bizdiń Nıkıta Sergeevıch» degen kınofılmde basty rólde oınaǵany úshin. * * * «Biz et, sút, maı óndirýde Amerıkany qýyp jetip, basyp ozamyz» degen dárisiniń sońynda zaldan bireý: – Qýyp jetken soń sonda turyp qalýǵa bola ma? – dep surapty. – Qýyp jetsek te ozbaıyq, artymyz kórinip qalady, – depti ekinshi kisi.
Daıyndaǵan Ǵabbas QABYShULY
Pátýáli pán
Mektepti bitirýge taıaý jigit-jeleń áńgimelesip otyr. – Qaı pánnen eki alǵanǵa qynjylasyń? – Kez kelgeninen! Ne, aıyrmashylyq bar ma? – Bolǵanda qandaı! Ákem eki alyp kelgenimde, beldikpen sazaıymdy berer kezde shalbarymnyń ishine ekilik alǵan pánniń kitabyn salyp alýyma ruqsat etedi. – Oıpyr-aı-á, sodan?! – Máselen, «ádebıet» pániniń kitaby «fızıkadan» eki ese, «geometrııadan» úsh ese qalyń!.. Sondyqtan ádebıetten góri ǵylymı esep-qısap pánderine asa den qoıatyn boldym. – Al dene tárbıesinen ekilik alyp qalsań she? – Ol degen ǵajap! Sport dambalymnyń ishine dopty tyǵyp alamyn da, ákemniń aıyzy qanǵansha miz baqpaı murtymnan kúlip jata beremin...
Aleksandr SEMIKOV
Múıisti júrgizgen Berik Sadyr