Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń halyqqa Joldaýy elimizdegi barlyq negizgi salaǵa jańa, qarqyndy serpin beretini turaqty úderiske aınaldy. Ulttyq rýhanııatqa janashyr qaýymnyń Joldaýdan eń basty kútetini – Prezıdenttiń qazaq tili týraly pikirleri. Bul Joldaýda Prezıdent jalpy til taqyrybyn adamı kapıtal aýqymynda usynyp, ony jańǵyrýdyń negizimen baılanystyrdy. Sebebi Qazaqstan sııaqty jas memlekettiń jasampazdyq mindetteri jahandaný dáýirinde halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartýmen birge, onyń rýhanı bolmysyn da jańǵyrtýǵa bastaıdy.
Sondyqtan da Elbasy óziniń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasyn jarııalap, baǵzy men búgindi sabaqtastyratyn hám bolashaqqa baǵdar silteıtin tutas tujyrymdamalyq eńbekti usyndy. Prezıdenttiń osy baǵdarlamalyq maqalasy qoǵamda qordalanǵan birqatar mańyzdy máselelerdi sheshýge, keıbir tustarymyzdy qaıtadan bajaılaı qaraýǵa jáne tanymymyzdy tolyqtyrýǵa mindetteıdi. Ásirese qazaq qoǵamynda qazir jıi aıtylatyn ulttyq ıdeologııa jónindegi máselelerdiń kóbine tolyq jaýap bererlik eńbek boldy dep sanaımyz. Jalpy adamzat nemese qoǵamdyq ortanyń damýynda kezeńdik damý bolatynyn bilsek, onda Qazaqstan úshin shırek ǵasyr ýaqyt bizdiń jańa sapalyq kezeń qarsańynda turǵanymyzdy ańǵartady. Elbasynyń rýhanı jańǵyrý bastamasy osy jańa dáýirdiń platformasy ispetti. Sondyqtan da biz Prezıdenttiń bıylǵy Joldaýyn jańa kezeńniń qujaty retinde qabyldaımyz.
Jalpy rýhanı turǵydan, onyń ishinde tildik-mádenı turǵydan alǵanda Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» eńbegi men Joldaýdyń arasynda sabaqtastyq bar ekenin kóremiz. Mysaly alǵashqy eńbeginde: «Latynshaǵa kóshýdiń tereń logıkasy bar. Bul qazirgi zamanǵy tehnologııalyq ortanyń, kommýnıkasııanyń, sondaı-aq HHI ǵasyrdaǵy ǵylymı jáne bilim berý prosesiniń erekshelikterine baılanysty» dese, bıylǵy Joldaýynda: «2025 jylǵa deıin bilim berýdiń barlyq deńgeıinde latyn álipbıine kóshýdiń naqty kestesin jasaý qajet» delindi. Oǵan qosa, termınologııa, aýdarma máselelerin sóz ete kelip, Nursultan Nazarbaev: «Latyn álipbıine kóshý bul máseleni retteýge múmkindik beredi» dep jańa grafıkaǵa kóshýdiń júgi men maqsatyn aıqyndap berdi.
Elbasynyń qazaq tilin latyn grafıkasyna kóshirý ıdeıasy sonaý táýelsizdiktiń alǵashqy kezeńinen bastalyp, bul taqyrypty ol 2006, 2012 jyldary meılinshe tereńirek kóterip, qoǵamnyń oıyn daıyndady. Endi kezeńi kelgende, 2017 jyly betburysty sheshimin qabyldap, qazan aıynda Jarlyq jarııalandy. Bul – qazaq halqynyń, Qazaqstan qoǵamynyń jańa kezeńi ispetti oqıǵa. Ásirese búgingideı adamzat balasy dúnıeni kórneki aqparat arqyly tanıtyn qoǵamda, áleýmettik, psıhologııalyq, mádenı yqpaly kúsheıgen dáýirde, dúnıe bilim men tanym turǵysynan ábden aralasqan kezeńde álipbıdiń mańyzy da, yqpaly da aıryqsha artatyny aıdan anyq. Al endi bul bastamaǵa qazaqstandyqtardyń daıyndyǵy jóninde aıtar bolsaq, qazirgi dúnıeniń dıdary ony bizdiń otandastarymyzdyń qabyldaýy álbette osydan shırek ǵasyr burynǵy jaǵdaıdan áldeqaıda artyq. Bizdiń oıymyzsha, onyń birneshe sebepteri bar.
Birinshiden, sol toqsanynshy jyldardyń basynda kórshiles, týystas túrki halyqtary latyn tańbasyna kóshkende álemde dál qazirgideı jahandaný qarqyny óristedi dep aıta almaımyz. Iаǵnı olar úshin áleýmettik jaǵynan bolsyn, psıhologııalyq turǵydan bolsyn belgili bir tosyndyq boldy.
Ekinshiden, budan 25 jyl burynǵy tehnologııalyq jaǵdaı men qazirgi jetistikterdi salystyrýdyń ózi jónsiz. Úı telefonymen sóılesip júrgen qoǵam búgin jappaı qalta telefonyna jáne onyń alýan fýnksııalaryna kóshken zamanda latyn álipbıi bárimizdiń kózdaǵdymyzdy qoldanbasaq ta, qanyqtyrdy deýge bolady.
Úshinshiden, ol kezdegi postkeńestik elderdiń álemdik qaýymdastyqqa ený qarqynymen búgingi jyldamdyqty salystyrý jáne múmkin emes. Bul negizgi sebepter ǵana. Onyń ber jaǵynda balalarymyzdyń aǵylshyn tilin meńgerý deńgeıiniń artýy, jastardyń shetelderde oqýy, óz elimizde myńdaǵan, tipti on myńdaǵan adamdardyń ártúrli halyqaralyq birlesken kásiporyndarda jumys isteýi, qanshama isker azamattardyń halyqaralyq bıznespen baılanysy, oǵan qosa, qalalarymyzdaǵy kórneki aqparat, jarnama, tipti turmystyq tutyný zattarymyz, osylardyń barlyǵynyń ataýy latyn tańbasymen bizge kelgeli, tipti tez úırenshikti bolǵanyn da bilemiz. Buǵan qosa, qaltamyzda júrgen qujatymyzdaǵy, mingen kóligimizdegi nómir, temir jol, ushaq bıletterindegi áıteýir, mańaıymyzdyń bárindegi latynsha jazýlar qazaq tiliniń jańa álipbıin sonshama jat etpeıtinine senim beredi. Sondyqtan da Elbasynyń tarıhı sheshimi jalpyhalyqtyq qoldaýǵa ıe boldy. Álbette bul arada onyń bastapqy nusqalaryna baılanysty aıta ketý ádilettilik bolar dep oılaımyz.
Latyn álipbıi – áý basta roman tilderi úshin, odan beri kele, german tilderi úshin qoldanylǵan álipbı. Sondyqtan bul álipbıdiń tańbalaryn qazaq tiliniń dybystyq júıesine ıkemdeý belgili bir ýaqytty qajet etti. Ol da kóp emes, 4-5 aıdyń ǵana mólsheri. Endi qazir Prezıdent Jarlyǵyna sáıkes, Úkimet janynan Ulttyq komıssııa qurylyp, onyń jumys toptary óz mindetterine kiristi. Dál qazir álipbıdiń aprobasııalyq jumystary Mádenıet jáne sport, Bilim jáne ǵylym mınıstrlikteri taraptarynan uıymdastyrylýda. Bul asa mańyzdy memlekettik jumysty elimizdegi til saıasatynyń ókiletti organy – Mádenıet jáne sport mınıstrligi úılestirip, Arystanbek Muhamedıulynyń basshylyǵymen basqa da qajetti jumystar óz ornymen, ýaqytymen atqarylýda. Endigi maqsat álipbıdi jetildirý, onyń emlesin jasaý jumysyn tek kásibı mamandarǵa berý jáne solardyń saraptamasynan keıin baryp ári qaraı ǵylymı negizde ǵana ilgerilep otyrý qajet. Sondyqtan qazir talqylaý kezeńi aıaqtalyp, naqty ǵylymı jumys kezeńiniń bastalǵanyn kópshilikke jetkizgimiz keledi. Dál bizdiń elimizdegideı álipbı máselesi osynshama keń túrde eshbir memlekette talqylanǵan emes. Ony Elbasy da arnaıy aıtqan bolatyn.
Qoǵamda, ásirese, keıbir kópke tanymal azamattar tarapynan eger latyn álipbıine qazaq mektepteri ǵana ótse, biraz qandastarymyz balalaryn orystildi mektepke beredi degen qaýip aıtylady. Bul arada eki máseleniń basyn ashyp alýymyz kerek dep oılaımyz. Birinshiden, álipbı memleketke emes, sol memlekettegi jetekshi tilge jasalady. Bizdiń jaǵdaıymyzda ol álbette, qazaq tili bolmaq. Sondyqtan da qazaq tiline laıyqtalǵan álipbı arqyly orys nemese basqa tilderdi oqytý múmkin bolmaıtyny aıtpasa da túsinikti. Bul – búgin emes, sonaý ilgeri tarıhtan qalyptasqan jaǵdaı. Onymen sanasý – órkenıetti memlekettiń mindeti. Keıbir aǵaıyn osyny shatastyrmaýy tıis.
Qysqasy, erte me, kesh pe, latyn álipbıine kóshetin tilderdiń sany arta beretini baıqalady. Bul – endi ǵalamdyq úderis: aınalyp kelip, orta ǵasyrlarǵa baryp, tezek terip, ot jaǵyp, qystaý qonyp, jaz jaılap otyrmaıtynymyz sııaqty, búgingi ómirimizge oraı, álemdik jetistikterden alarymyz áli de kóp. Búkil álem memleketter paıda bolǵaly osylaı damyǵan. Búgin qazaqtikindeı bolyp ketken kúndelikti iship júrgen shaıymyz, neshe túrli poshymdy kıimderimizdiń tarıhy syrtpen baılanysty. Qazaqty órge súıreımin degen azamat, qaı kezeńdegi qaı tulǵa da jaqsyny jat kórmegen. Ony kemeńger Abaı da, ulttyq memleket quramyz degen Alash kósemderi de san márte aıtqan. Latyn álipbıi – bul tamyrdan ajyraý nemese bireýge elikteý emes. Bul – qajettilik. Qazaq úshin taǵdyrly qajettilik. Búgingi ózektilik – erteńgi órleýdiń qaınary.
Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń Joldaýyndaǵy keleli taqyryptyń biri – qazaq tilin «qazirgi zamanǵa laıyqtaýymyz qajet» degen qaǵıda. Bul – tildiń ishki leksıkalyq áleýetin, stıldik órisin barynsha paıdalanyp, jańa zamanǵa laıyqty qatynas quraly bolsyn degen asa ıgi pikir. Tarıh tildik reforma jasaǵan talaı uly tulǵalardy biledi. Ol tildiń tek lıngvıstıkalyq qana emes, úlken saıası, áleýmettik, mádenı mańyzyn aıǵaqtaıdy. Osy turǵydan kelgende, Prezıdentimizdiń dál osy Joldaýdan buryn da til týraly aıtqan oılarynan ony zamanǵa saı jańǵyrtý maqsatyn kóremiz. Álbette, búgingi tildik damýdyń qaı-qaısysy da ataýlar men termınderden tys tura almaıdy. Qazir ǵana emes, ony qazaq tiliniń tarıhynda ótken ǵasyrlar da dáleldegen. Islam dini arab, parsy mádenıetiniń kelýi bizdiń tilimizde osy tilderdiń qalyń qabatyn qalyptastyrdy. Tipti kúndelikti jıi qoldanylatyn sózderimizdiń birqatarynyń túptamyry sol tilde desek, keıbir aǵaıyndar tańǵalysyn bildirip jatady. Mysaly qazaq tilindegi á, ǵ, p, r, h dybystarynan bastalatyn sózderdiń barlyǵy túrkilik, qazaqtyq túbirden emes desek, bazbir aǵaıyn tańǵalyp, tipti keıbir aǵaıyn qarsy shyǵýy da ǵajap emes. Mundaı mysal kóp. Tipti, qoldanysy kóp, qory mol degen orys tilinde a-dan bastalatyn birde-bir sóz joq degenge senesiz be, senbeseńiz de aqıqat – sol. Muny nege aıtyp otyrmyz, ıaǵnı ár til belgili bir álemdik aralasý, toǵysý kezeńinde bir-birinen uǵymdardy, ataýlardy alady. Demek, tildik aýys-túıister júredi. Elbasynyń aıtyp otyrǵany – osyndaı úderistiń tabıǵı turǵydan júrgeni. Ol úshin ǵylymı mekemeler, sala mamandary halyqaralyq termınderdiń qazaq tiline ený úderisiniń bastapqy qaǵıdattaryn daıyndaýy kerek. Bul – orasan jumys. Qazirgi kezeńde, bizdiń oıymyzsha, biz bar termınderge sıpattama berý tóńireginde ǵana júrmiz. Másele onyń alǵysharttaryn daıyndaýda. Latyn álipbıine kóshý jalpy tildik reformaǵa aınalyp, onyń ishinde termınjasam máselesi de aldyńǵy qatarda turýy tıis. Elbasy bul jóninde: «Latyn álipbıine kóshý bul máseleni retteýge múmkindik beredi», dedi. Endigi mindet Elbasy Joldaýynyń tereń strategııalyq mazmunyn zerdelep, ony oryndaýdyń tıimdi tásilderin, ómirsheń úlgilerin qalyptastyrý. О́ıtkeni Prezıdent Joldaýy – jarııalanǵan jyldyń ǵana tapsyrmasy emes, baıandy bolashaqtyń baspaldaǵy bolar mańyzdy tuǵyrnama.
Erbol TILEShOV,
Sh.Shaıahmetov atyndaǵy Tilderdi damytýdyń respýblıkalyq úılestirý-ádistemelik ortalyǵynyń dırektory