Dombyra úni hám qazaqtyń uıaty

Belgili qoǵam qaıratkeri ári mýzykatanýshy, kompozıtor Hasen Qoja-Ahmet óziniń «Qazaq ánderi qalaı kosmopolıttendi?» degen eńbeginde: «Kezinde A.Za­taevıchtiń «Qazaq halqy­nyń 1000 áni» jınaǵymen tanys­qan Eýropa zııalylary (Lýı Aragon): – «Osynshama mýzy­kalyq qazyna Eýropadaǵy on halyqty qosqanda da tabylmaıdy!» – dep tańǵaldy emes pe?!» dep jazady. Rasynda solaı. Al, odan da ǵajaby sol 1000 ánde 1000 taǵdyr bar edi...

Iá, árqaısysynyń tarıhy, shynaıy ómirde bolǵan oqıǵasy bar-tuǵyn. Áýen sol oqıǵa, sol taǵ­dyrdan týǵan. Búgingideı tú­ni­men kúısandyqqa otyryp odan-budan julmalap, eki tak­tynyń arasynan aspaıtyn ıt yrǵyljyń yrǵaq emes edi ol áýen! Eń aldymen júrek tol­qytyp, sezim terbegen, jalyny jandy qınaǵan áldebir oqıǵa bastan ótip, sol sebepti jan men únniń úılesiminen áýen shy­ǵyp, oǵan kóńildegi súbeli sóz qosy­lyp, ol toǵyz perne qos ishek­pen ádiptele áýelegende jansýsar jańa án keletin ómirge. Taǵ­dyrly án! Al onyń tarıhyn da, sózin de, taǵdyryn da bylaı qaıy­ra turyp tek úni jaıly aıtaıyqshy.

Biz jańalyq ashyp otyrǵan joqpyz, únniń adamnyń jan dúnıesinen, bolmysynan habar berip turatynyn ǵylym dáleldegen. Tipti, «ún – adamnyń jan dúnıesiniń aınasy» dep te jatady. Qazaq ániniń biz boılaı ber­meıtin ıirimi, tamsandyryp qana qoıatyn tátti tusynyń bir qupııasy osy únde jatsa kerek.

«Uıyqtap jatqan júrekti

án oıatar,

Únniń tátti oralǵan

máni oıatar»

dedi Abaı dana. Demek oıly qulaq tyńdarman sózdiń máni bylaı tursyn, únniń mánine boı­laıdy eken. Únniń máninen oıanady eken kóńili! Bul sirá, qan­daı ún? Muny bir aýyz sóz­ben túsindirý múmkin emes, árı­ne. My­nadaı bir oqıǵa eske túsedi.

Birde stýdenttermen shyǵar­mashylyq kezdesý barysynda kınorejısser Dárejan О́mir­baev «Kardıogramma» fıl­min­degi Jasulannyń anasy rólindegi aktrısany qalaı kez­des­tirgenin baıandap bergeni týraly belgili kınotanýshy Názıra Rahmanqyzy jazyp edi.

Balasyn uryp, uryspaı-aq, únsiz qarym-qatynaspen úndestik taýyp qolqanat qylyp jumsap, az-kem meıirin tógip erkeletip te otyratyn baıaǵy ájelerdiń bolmysyn kórsete alatyn aktrısa izdep júrgen ǵoı. Bir kúni vokzaldyń kútý za­lynda otyrǵan rejısser kenet tý syrtynan estilgen áıeldiń daýsyna qulaq túredi. Júzin, túr-tulǵasyn kórmegen qalpy, álgi róldi osy adam alyp shyǵa alady dep ishteı qatty qýanyp ketken eken. «Beıtanys áıeldiń erekshe meıirimge toly úninen ájemniń bolmysy elestep erekshe kúı keshtim» degen eken rejısser.

Sóıtip, úninen ózi kórinip turǵan áıelge burylady. Ba­synda oramaly bar, aýyldyń qa­rapaıym áıeli eken. Beı­tanys erkektiń kı­no­ǵa túsý jaıly usy­nysyn esti­gende «oıbaı, on­daıym joq» dep at-to­nyn ala qa­shady. Rejısser aqy­ry túsindirip, sol áıel «Kar­dıogramma» fılminde ana­­nyń rólin somdaıdy. Kórgen adam biler, keremet somdaıdy. Kóp sóz de joq. Ásheıin bar ma, joq­tyń aınalasynda úsh-tórt-aq ret sóıleıdi, boldy. Biraq bolmysyndaǵy ǵajaıyp tereń­dik ekranda qapysyz kórinis taýyp, kórermenin ózine erekshe tartady. Bul ne sonda? Ún onyń qandaı adam ekendiginiń belgisi eken. Rejısser túsiremin dep armandaǵan adamnyń ishki álemin úninen kórip tur...

Án týraly, Abaı atamyz aıtqan «únniń máni» týraly oılanyp júrgenimde osy oqı­ǵa oıyma qaıta-qaıta kele be­redi. Keıin bir baǵdarlamada sóılegen áıgili dıktor Saýyq Jaqanova apamyzdyń «men kisiniń kisiligin bir-eki aýyz sóı­legende úninen ańǵara alamyn» degen mazmundaǵy sózin estip, bir-birimen qabysyp jatatyn ún men bolmys týraly oıymdy onan saıyn nyqtaı túsip edim. Radıoda uzaq jyldar daýystap shyǵarma oqyǵan adam shyǵarmadaǵy nebir jaǵymdy, jaǵymsyz keıipkerler obrazyn únmen beınelep, keıin túısigi ár qandaı únderden adam minezin tap basyp tanıtyn tereńdikke ulasyp kete barsa kerek.

Endeshe shynaıy ómir­de bolǵan oqıǵalar sebebi­nen ómirge án ákelgen babala­rymyzdyń bolmysy sol klas­sı­kalyq ánderimizdiń sazy arqyly jetipti-aý bizge! Ol únde olardyń jan dúnıesi, kisi­lik bolmysy jatyr eken ǵoı! Ǵajaıyp kúıshi Seken Turys­bekov qaıtalap aıta beretin Muhtar Áýezov atamyzdyń «qa­zaqtyń uıaty kúıinde ǵana qaldy» degen sóziniń astar-máni endi endi túsinikti bolǵandaı. Bolmysyndaǵy tereńdik – adamnyń ishki úni. Ol tipti deneden shyqty ne, dombyradan shyqty ne, báribir eken. Kúı adamnyń ishki únin, bolmysyn dombyranyń múmkindigi arqyly jetkizý eken ǵoı. Osy jerde Qadyr Myrza Áliniń búkil alash jatqa aıtatyn «Naǵyz qazaq qazaq emes, Naǵyz qazaq – dombyra» degen sózi ǵulama Áýezovtiń oıymen dálme-dál túsedi. Tipti Qadyr aqynnyń tusyndaǵy qazaq sol dombyra únindegi bolmysy boıyndaǵy qazaq bolatyn bolsa onda aqyn bulaı aıtpas pa edi dep te oılaıdy ekensiń. Osy turǵydan túsinseń bul shýmaq naǵyz qazaqtyń asyl bolmysy men bıik parasaty dombyrada ǵana qaldy degendi aıtyp, ol asa bir maqtanatyndaı da jaǵdaı emes bolyp shyǵady. Shyndyǵynda da solaı emes pe?

Al, keńes ókimeti kezinde qazaq­tyń ásirese shertpe kúı­lerin baı-manaptyń kúı­leri dep qatty shekteýge ushy­rat­qany, dombyrada saýsaq basý­dyń qazaqy úlgisin ózgertip jibergeni týraly shertpe kúıdiń sańlaǵy Janǵalı Júzbaı qolmen qoıǵandaı jazyp edi. Anyǵynda bul saýsaq basýdyń ózgerýi kúıdiń bolmysynyń ózgerýi edi. Onda joǵarydaǵy qısynǵa salsaq búgingi domby­rańyzdyń ózi naǵyz qazaq bolmaı qalady. Shyndyǵynda bú­ginde kúıdiń oıy, fılosofııa­sy, qýanysh-qaıǵy, ókinish-muńy sekildi negizgi máıegin ysyra turyp qansha jyldam tartsa sonsha ótimdi bolady, tanymal bolamyz degen áýesqoı kúı­­shilerdiń áreketinen-aq kóńiliń qulazyp sala beredi. Son­dyqtan da «qazir kúıdi kóz­ben tyńdaıtyn boldyq» dep kúıi­nedi shyn kúıshiler. Iá, jyldam tartylatyn kúıler bar, bul jerdegi áńgime basqa. Jas mýzykatanýshy Rústem Nurken búı deıdi: «Mýzyka ǵyly­mynda «dybys ıdealy» degen termın bar. Iаǵnı, belgili bir úndi ulttyq dep qabyldaý. Qazaqta ol – dombyranyń qo­ńyr úni edi. Ýaqyt óte kele dombyranyń ishegi balyq aýlaıtyn leskaǵa aýystyrylsa da baıyrǵy úndi saqtap qalǵandaı boldyq. Jıyrmasynshy ǵasyr­dyń aıaǵyna deıin saqta­lyp kelgenimen, jańa zamanmen ózge mádenıettiń yqpalymen jańa dybys ta paıda boldy. Búgingi qazaq eskishe tartatyn kúıshini qabyldaı almaıdy. О́ıtkeni joǵaryda aıtylǵan «dybys ıdealy» ózgergen. Estradanyń saldyr-gúrsiline jáne kúı óziniń negizgi maqsatynan aıy­rylǵannan keıin osyndaı halge tústik. Al, dybys ıdealynyń óz­ge­rýi – tutas bir ulttyń ózin­dik bolmysynan aıyrylý degen sóz». Mine, má­sele qaıda ja­tyr?

Taǵy da Hasen Qoja-Ahmet­tiń sózine júginsek: «Otar­shyldar qazaq áýenin birte-birte assımılıasııalap joıýdy bóten halyqtar (ne­gizi­nen, eýropalyq) mýzykasyn sheksiz mólsherde nasıhattap, qazaq sanasyna sińdirý arqyly-aq júzege asyrý tásilin tańdaǵan. О́kinishke qaraı, sol maqsattaryna jetti de» dep jazǵan bolatyn.

Biz osylaı ózimizdiń asylymyzdy ózgeniń jasyǵyna aıyr­bastadyq. Kerisinshe dál qa­zirgi ýaqytta biz berile tyń­dap, quty­ryna bılep júr­gen jasandy mýzykadan jalyqqan Eýro­pa elderi ózde­riniń burynǵy tabıǵı mýzykasyn qaıta izdep, sonyń sorabyn saqtaýǵa tyrysyp jatyr. Muny mýzyka mamany, mádenıettanýshylar indete zerttese talaı dúnıeniń syry ashylady. Keıingi kezde nebir sheteldik, ásirese japondyq qyz-jigitterdiń qazaq mýzykasyna qyzyǵyp, ánin aıtyp, kúıin shertýge qumartqany jóninde kóptegen aqparattar shyǵa bastady. Ol balanyń qarny ashqanda oıynshyǵynan jalyqqany sekildi shyn mánindegi rýhanı azyqqa ashyqqany. Uly dalanyń, kóshpendi halyqtyń mırasqory retinde bizdiń tabıǵı mýzykamyzǵa tabıǵı azyq-túlikke umtylǵandaı umty­latyn kún keledi áli. Talaýǵa, urlaýǵa kóshedi. Mundaı uıat sińgen, ar men súıispenshilik qatar órilgen, namys pen rýh qaınap jatqan tabıǵı «ónimdi» Uly dalany at tuıaǵymen keship, ań men qustyń, tabıǵattyń tilin bilgen daladaı halyq qana týdyra alady. Al, biz shetelden qonaqtar kelse, óziniń operasyn kórsetip, eki-úsh klassıkalyq ánderdiń jyldamyraq aıtatyn oryndaýshysyn shaqyryp ánniń bir-bir shýmaǵyn aıtqyzyp bet sıpaımyz, boldy. Eger Eýropaǵa qonaqqa barsaq, olar Aqannyń «Mańmańgerin» aıtsa kóńilge demeseń, ony Erlan Rysqalıdyń aıtqanynyń janynda kúlkili bolyp shyqpaı ma? Sondyqtan olarǵa óz dúnıe­mizdi deńgeıinde kórsete bilsek sol tańsyq edi-aý. Baıaǵy sol qý quldyq sana...

Iá, búgin bizde eldi qalaı eliktiremiz degen bir ǵana maq­satqa ulttyq mýzykany qur­bandyqqa shalý naýqany jappaı júrýde. «Bir halyqty jaýlaý úshin birinshi mýzykasyna qara. Qutyrynyp, bıletýge ǵana beıim bolyp tursa ol halyqty jaý­laý qıyn emes, tyńdaǵan jurt jylamsyrap tursa, ol eldi de jaýlaý qıyn emes, eger mýzykasy tyńdaǵanda oıǵa jeteleıtin el bolsa, ony jaýlaý óte qıyn» degen Konfýsıı qaǵıdasy mýzykasy arqyly ultyn tanýdyń formýlasy sekildi. Al, endi uly dalany qorǵap kelgen babalarymyzdyń bol­mysyn tanytar osynaý ǵajaıyp qundylyǵymyzdyń búgingi kúıin jan kúıdirer kúıik­ti halge túsirdik. Bul árı­ne, Konfýsıı aıtqan haldegi ózimizdiń de kúıimiz. Ekrandaǵy estradashylardyń saıranynan el klassıkalyq ánderimizdi jet­­kizip ketken nebir dúldúl sań­laq­tarymyzdyń esimin, tiri­le­riniń túrin umytýǵa aınaldy. Sóıtip estradanyń erke­lerine hat jazyp qaıratker bol deıtin halge de jetken sııaqtymyz...

Zataevıch jınaǵan 1000 ánniń 34-niń ǵana sózi bolǵan eken. Qalǵandarynyń báriniń aıyl-turmanyn túgendeýge qanshama qaıratker eńbek etti. Sonyń ishinde qazaq ánderiniń teks­tologııasyn zerttegen, soǵan bú­kil ǵumyryn arnaǵan bir adam bolsa, ol – Zeınelǵabıden Qos­paqov. Úlken mýzykatanýshy, úlken ǵalym. Ol kisi sol ánderdiń deniniń sózin ornyna qoıyp shyqqan. Odaǵaı sózderge deıin qoıǵan. Búkil ǵumyryn osyǵan arnaǵan. «Qazir dúnıeden ótip ketken sol kisiniń kitaby baspada jatqanyna 10 jylǵa jýyqtap, jaqynda ǵana týǵan qyzynyń demeýshi taýyp qýzaý salýymen endi baspadan shyqpaqshy», deıdi Qospaqov týraly kól-kósir málimetter aıtqan ánshi, zertteýshi Erkin Shúkiman. Muny bizdiń ulttyq ónerge, klassıkalyq ánderge degen qazirgi kózqarasymyzdyń bir ǵana kórinisi retinde alǵa tartyp otyrmyz.

Osylaısha, qazaqtyń klas­sı­kalyq ánderin tyńdaýǵa qaýqarymyz jetpeı qaldy. Má­tindegi qanshama syr, sa­zyndaǵy qanshama ıirimge ilese almaı adasyp qaldyq. Tipti, sony jetkizýshilerdiń ózinde kemshilikter jeterlik. Ol da kóńil bólmeýden shyǵatyn dúnıe. Ánniń qaǵazdaǵy mátini qalaı bolady, aıtylǵanda qalaı aıtylýy kerek ekendigi týraly áıgili ǵalym, sóz bilgiri Rá­bıǵa Syzdyqovanyń jazǵan maqalasyndaǵy talaptar týraly keı dástúrli ánshimin degen jigitter de bile bermeıdi. Ǵalym Mekemtas Myrzahmettiń orys qarpine kóshkennen keıingi qazaqtyń sóıleý máneri qalaı ózgerip ketkeni, ony kemshilik dep bilip júrgen qazaqtyń kem­de-kem ekendigi týraly aıt­qany ulttyq ónerpazdardy da meńdetken dert retinde bólek aıtar áńgimeniń arqaýy. Úndestik zańdylyqtaryn ǵana saqtap qalmaı, án tarıhy men mazmunyna óziniń janyn sińdire jetkizgen keshegi Júsipbek,  Jánibekterdiń tereń jan álemine qarap otyryp, ándi shyǵarýǵa ǵana emes, aıtýǵa da kemel kisilik, alapat adamgershilik, ulttyń janymen bite qaınaǵan orasan rýh kerek ekenin ańǵarasyń. Ony kelesi sózdiń oraıyna qaldyraıyq.

Ularbek NURǴALYMULY,

«Egemen Qazaqstan»