Bıylǵy jylǵy Elbasynyń Joldaýy osydan buryn bastama jasalyp, júzege asyrylyp jatqan jobalar men is-sharalardy tolyqtyra tústi. Jarııa etilgen Joldaýda Elbasy azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtaryn qorǵaýdyń kepilderin kúsheıtý qajettigin taǵy da basa aıtty. Bul ustanym Negizgi Zańnyń 1-babyna saı keledi, óıtkeni onda Qazaqstan ózin adam jáne adamnyń ómiri, quqyqtary men bostandyqtary eń qymbat qazynasy bolyp tabylatyn demokratııalyq jáne quqyqtyq memleket retinde ornyqtyratyndyǵy bekitilgen.
О́tken jyldyń basynda osy baǵytta Memleket basshysynyń usynysymen Ata Zańǵa mańyzdy ózgerister engizilgen bolatyn. Prezıdent adamnyń jáne azamattyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý múddesinde kúshine engen zańdy nemese ózge de quqyqtyq aktini Konstıtýsııaǵa sáıkestigine saı qaraý týraly Konstıtýsııalyq Keńeske ótinish joldaý quqyǵyna ıe boldy. Sonymen qatar 2017 jyly Konstıtýsııalyq Keńeske sottardyń júginý tártibi jeńildetilip, ótinishterge sot tóraǵalary qol qoıý týraly talap alynyp tastaldy. Ondaǵy maqsat – bul múmkinshilikti árbir sýdıaǵa berý, óıtkeni quqyqtyq aktiniń osal tustary tájirıbede ony qoldaný barysynda anyq baıqalady jáne eger olar adam quqyqtaryna nuqsan keltiretin bolsa, sottar Konstıtýsııalyq Keńestiń aldynda sol aktini konstıtýsııalyq emes dep taný týraly máseleni kóterýge mindetti.
Sońǵy bir aı ishinde Memleket basshysy adam quqyqtary salasynda birqatar zańnamalyq aktilerge qol qoıdy. Olardyń tujyrymdamasyn anyqtaýda Konstıtýsııalyq Keńestiń de úlesi bar. Aıtalyq, jaqynda Qylmystyq prosestik kodekske ózgerister engizilip, sottyń sanksııasynsyz ustaý merzimi 72 saǵattan 48 saǵatqa (kámeletke tolmaǵandar úshin 24 saǵatqa) deıin qysqartyldy. Bul oń sheshimniń múmkin ekendigin Konstıtýsııalyq Keńes 2012 jyly óziniń normatıvtik qaýlysynda bildirgen bolatyn. Birneshe jyl buryn konstıtýsııalyq baqylaý organy kótergen qylmystyq proseste jábirlenýshilerge zııandy óteý jónindegi usynys tıisti qor týraly zańnyń qabyldanýyna sebepshi boldy. Osyndaı mysaldar kóp. Budan ári de Konstıtýsııalyq Keńes quqyq qorǵaý júıesindegi reformalarǵa atsalysady. Ol týraly bıylǵy 10 qańtarda ótken Keńestiń Joldaýdy talqylaýǵa arnalǵan arnaıy jınalysynda aıtylyp, naqty tapsyrmalar berildi.
Sonymen qatar Elbasy zańnyń ústemdigi jáne jemqorlyqpen kúres máselelerine erekshe nazar aýdardy. Bul salalar únemi aýqymdy is-sharalardy talap etedi. Osy oraıda, ulttyq jetistiktermen qatar, ozyq halyqaralyq tájirıbege súıengen jón. Byltyrǵy jyly qyrkúıek aıynda quqyq ústemdigi máseleleri Vılnıýs qalasynda ótken Konstıtýsııalyq sot tóreliginiń búkilálemdik konferensııasynyń 4-shi Kongresinde jan-jaqty talqylandy. Júzden astam memleket jáne bedeldi halyqaralyq uıymdar qatysqan bul otyrysta álemdik quqyqtyq keńistikte quqyq ústemdigi prınsıpi demokratııalyq damý jolyna túsken elderdiń saıası-quqyqtyq júıesi damýynyń strategııalyq baǵyttaryn aıqyndaıtyn konstıtýsııalyq qundylyq ekeni taǵy da tilge tıek etildi. Bul saıasatty iske asyrýda Eýropa Keńesi Quqyq arqyly demokratııa úshin komıssııasynyń (Venesııalyq komıssııanyń) 2011 jyly maquldanǵan quqyq ústemdigi týraly arnaıy baıandamasynyń róli erekshe. Onda bul jalpy moıyndalǵan prınsıptiń alty quramdas bóligi kórsetilgen: zańdylyq, sonyń ishinde ashyq esep beretin jáne demokratııalyq zańnama qabyldaý prosesi; quqyqtyq anyqtyq (aıqyndylyq); raqymsyzdyqqa, ozbyrlyqqa tyıym salý; táýelsiz jáne ádil sot tóreligine qol jetkizý; adam quqyqtaryn saqtaý; kemsitýge jol bermeý jáne barshanyń zań aldyndaǵy teńdigi.
Baqyt NURMUHANOV,
Konstıtýsııalyq Keńestiń apparat basshysy