Ǵalamdyq damý, jahandanýdyń jańa múmkindikteri men talaptary árbir memleketten osyndaı jańasha áreketterdi kútetini túsinikti. Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń «Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa jaǵdaıyndaǵy damýdyń jańa múmkindikteri» atty bıylǵy Joldaýy elimiz úshin mańyzdy osyndaı qadamdardyń qamy dese bolarlyq. On taraýdan turyp ómirimizdiń barlyq negizgi salalaryn qamtıtyn bul Joldaýdyń qaı taraýy da ózinshe mańyzdy.
Barlyq jańalyqtar men ózgeristerdiń bastaýy – adam, onyń qabileti, eńbegi, sanasy. Sol sebepti de Joldaýdyń «Adamı kapıtal – jańǵyrý negizi» dep atalǵan jetinshi taraýynyń mańyzy aıryqsha. Elbasy bul taraýdy bilim berýdiń jańa sapalyq máninen bastaıdy da, orta bilim berý salasyndaǵy jańartylǵan mazmunǵa kóshý jaıyna toqtalyp, birqatar tapsyrmalar beredi. Jańa jahandyq jaǵdaıda bilim berý úrdisiniń álemdik deńgeıden keıin qalmaǵany jón. Jas urpaqtyń sapaly bilim alýy jóninde Prezıdent burynǵy Joldaýlarynda da san márte aıtqan. Endi Elbasy tapsyrmasynyń qalaı oryndalýyna kelsek, bul arada san saýal týyndaıdy. Ásirese bul mektep baǵdarlamalary men oqýlyqtaryna qatysty. Bizdiń oıymyzsha, bul arada jyldar boıy sheshilmeı kele jatqan birneshe másele bar.
Birinshiden, bastaýysh synyptardyń oqýlyqtary óte kúrdeli. Usynylǵan mátinder men tapsyrmalar keı jaǵdaıda túsiniksiz beriledi. Tipti keıbir ekinshi, úshinshi, tórtinshi synyptardaǵy oqýlyqtardyń mátinin túsiný qıyndyqqa soǵady.
Ekinshiden, «Ana tili» oqýlyqtaryndaǵy mátinder kóbinese, zamanaýı talaptarǵa saı kelmeıdi. Bul oqýlyqtarǵa balalar ádebıetiniń búgingi zamanǵa úndesetin shyǵarmalary tańdalynyp usynylǵany jón.
Úshinshiden, joǵary synyptarǵa arnalǵan «Qazaq tili» oqýlyqtarynda til mádenıeti, stılıstıkaǵa arnalǵan materıaldar tym ǵylymılanyp, olar kúndelikti sóıleý ádebinen, jastardy tapqyr, sheshen sóıleýge baýlý ádebinen tym alystatylǵan. Eger ana tilimiz baı, beıneli deıtin bolsaq, biz 9-11 synyptarda osy baılyq pen beınelilikti oqýshylardyń boıyna darytýdyń tásilderin qarastyrýymyz qajet. Dál osy synyptarda ana tiliniń bar qunaryn, sóz baılyǵyn, sóz mashyǵyn boıyna sińirmegen jastar ony basqa esh jerden de ala almaıdy.
Tórtinshiden, bizdegi ásirese, jaratylystaný pánderi oqýlyqtarynyń mátinderinde aýdarmalyq sıpat tym qatty baıqalady. Matematıka, fızıka, hımııa, bıologııa, geografııa, geometrııa pánderiniń mátinderi qazaqy uǵymǵa laıyqtalmaǵan. Bul kitaptar orys tilindegi osyndaı eńbekterden tikeleı aýdarylǵan nemese onyń avtorlary qazaq tiline jetik emes. Eger til men oılaýdyń ózara ajyramas birlikte ekenin eskersek, jastarymyz osyndaı oqýlyqtar arqyly ulttyq oılaýdan, dúnıe, jaratylys, álem týraly oı qorytýdan shettep qalýy ǵajap emes. Sondyqtan jaratylystaný pánderi oqýlyqtary tildik turǵydan arnaıy saraptaýdan ótkizilgeni jón.
Besinshiden, jahandaný dáýirinde ulttyq qalpymyzdy saqtaý úshin «Ulttaný» páni bir oqý jyly emes, aıtalyq kem degende 10-11-synyptarda arnaıy pán retinde oqytylǵany durys.
Altynshydan, «Qazaq ádebıeti» oqýlyqtaryna engen kóptegen shyǵarmalar ıdeologııalyq turǵydan eskirgen. Sondyqtan olardy táýelsizdik qundylyqtaryna saı kórkem týyndylarmen almastyrǵan durys. Mundaı oqýlyqtarda kórkemdik qaǵıdattar da eskerilmeı jatady. «Qazaq ádebıeti» pánine enetin árbir ádebı týyndynyń ıdeıalyq jáne kórkemdik deńgeıi teń túsip, olarda jalpy gýmanıstik, ulttyq murattar menmundalap turýy tıis.
Jetinshiden, tarıh pánine arnalǵan oqýlyqtardyń mazmunyn meılinshe qyzǵylyqty baıandaýǵa qurǵan durys sııaqty. Álbette, tarıh derekter men oqıǵalardan turatynyn bilemiz, másele bul arada olardy oqýshynyń jas erekshelikterine, tanymyna saı etip berýde. Joldaýda kóterilgen bárimiz úshin mańyzdy máseleniń biri – til máselesi. Prezıdent: «Orys tildi mektepter úshin qazaq tilin oqytýdyń jańa ádistemesi ázirlenip, engizilýde» dedi osy Joldaýynda. Bul tarapta da atqarylatyn jumystar áli kóp. Atap aıtqanda, qazaq tilin úıretýge arnalǵan mektep oqýlyqtarynda tildiń leksıkalyq jáne grammatıkalyq mınımýmdary eskerilmeı keledi.
Sondyqtan da til úıretý mazmuny sóıleý tiline, ıaǵnı kúndelikti kommýnıkasııaǵa qurylmaǵandyqtan 11 jyl boıy oqyǵan tildi orys synybynyń oqýshylary meńgere almaýda. Bul baǵytta Mádenıet jáne sport mınıstrligi Tilderdi damytýdyń qoǵamdyq-saıası jumys komıteti Sh.Shaıahmetov atyndaǵy tilderdi damytýdyń respýblıkalyq úılestirý-ádistemelik ortalyǵy «Qazaq sózi» atty bes kitaptan jáne mýltımedıalyq qosymshadan turatyn keshen daıyndady. Osy ortalyqtyń mamandary eń qajetti degen leksıkalyq jáne grammatıkalyq mınımýmdardy anyqtady. Ásirese olar osy saladaǵy halyqaralyq tájirıbelerdi tyńǵylyqty saraptap shyqty. Qazir osy «Qazaq sózi» keshenin qoldanýshylar tarapynan kóptegen oń pikirler aıtylýda. Orys tili mektepterinde qazaq tilin úıretýdiń eń bastapqy mańyzdy, sheshýshi qadamy osy leksıkalyq jáne grammatıkalyq mınımýmdardy durys tańdaýda.
Joldaýda aıryqsha aıtylǵan tilge baılanysty máseleniń biri – termınologııa taqyryby. «Eger biz qazaq tili ǵumyrly bolsyn desek, ony jónsiz termınologııamen qıyndatpaı, qazirgi zamanǵa laıyqtaýymyz qajet», dep Prezıdent termınologııa máselesin talaptarǵa saı qalyptastyrýdy aıtty. Qoǵamda termınologııaǵa qatysty alýan pikirler bar. Ony baspasóz betterinen oqyp ta júrmiz. Bizdiń biletinimiz bul salaǵa úlken monıtorıngtik jumys qajet. Osy kúnge deıin 18 myńnan astam termın bekitilipti. Olardyń 7 myńǵa jýyǵy táýelsizdikke deıin, qalǵan kóp bóligi egemendik tusynda bekitilgen. Endi osy bekitilgen termınderge ǵylymı saraptama júrgizý sııaqty úlken másele tur. Kúni erteń qazaq tili latyn grafıkasyna aýysqanda termınder jaıy qalaı bolady, bul da oılanatyn másele. Asyly, bekitilgen termınderimizdi ǵylymı saraptaýdan tolyq ótkizip, termın jasaýdyń jańasha qaǵıdattaryn qalyptastyrýdyń ýaqyty kelgen sııaqty. Bul turǵyda Mádenıet jáne sport mınıstrligi Tilderdi damytý jáne qoǵamdyq-saıası jumys komıtetiniń Sh.Shaıahmetov atyndaǵy tilderdi damytýdyń respýblıkalyq úılestirý-ádistemelik ortalyǵy bekitilgen termınderge saraptaý jumystaryn júrgizýde.
Elbasynyń jyl saıynǵy Joldaýlary men baǵdarlamalyq maqalalary ózara ishteı sabaqtasyp, Qazaq eliniń memleket retinde órkendeýiniń basym baǵyttaryn únemi belgilep otyrady. Bul oraıda biz osy Joldaýda aıtylǵan máselelerdi onyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasymen sabaqtastyryp, damýymyzdyń jańa múmkindikteri men jańa kókjıekterin barlaǵanymyz jón.
«Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasynda ultymyzdy saqtaý men órkendetý úshin, bizdiń oıymyzsha, Elbasy eki úlken dáýirlik máseleni kótergen desek, birinshisi – tól dástúrimizdiń ómirsheń tustaryn zamanaýı suranystarmen sabaqtastyrý, ekinshisi – búkil adamzat balasyna ortaq jahandaný úderisiniń ózimiz úshin tıimdi tustaryn ıgerý. Álbette biz eń aldymen tól dástúrimizdiń ómirsheń tustary degende, bar dástúrimizdi, jalpy mádenıetimizdi, tutas ultymyzdy saqtaýshy ana tilimizdi aıtamyz. Jańa jahandaný zamanynda tilimizdiń ultty saqtaıtyn qoǵamdyq hám rýhanı quraly retindegi barlyq alǵysharttary men múmkindikteri bar. Birinshiden, onyń sózdik qorynan, beıneliliginen, stılıstıkalyq múmkindikterinen quralǵan úlken áleýeti bar. Ekinshiden, qazaq tilinde sóıleýshilerdiń sany san mıllıondap sanalady, aıtalyq qazir álemde 16 mıllıonǵa jýyq qazaq bar desek, sonyń kem degende 11-11,5 mıllıony óziniń ana tilin biledi. Iаǵnı bul tildi qajet etetinderdiń sany qazirgi ǵalamdyq ólshemmen alǵanda joǵary. Úshinshiden, qazaq tili – Konstıtýsııa boıynsha memlekettik til. Bularǵa qosymsha qazaq tili qoǵamnyń barlyq salasynda qoldanylady, ıaǵnı bilim men ǵylymnyń, qoǵamdyq qatynastyń, bıznes pen bıliktiń tili. Osyndaı múmkindigi zor tildi sol qoǵamnyń barlyq salasynda jetekshi tilge aınaldyrý máselesi tur. Bul retten kelgende, tilimiz óz elinde áli de osyndaı jetekshi fýnksııaǵa aınaldy dep aıta almasaq kerek.
Rýhanı jańǵyrýdyń ózegi – qoǵamdyq sanany jańa sapaǵa kóterý desek, onda tildiń osyndaı úlken maqsatty sheshetin áleýetin nazardan tys qaldyrýǵa bolmaıdy. Til – tek qarym-qatynas quraly bolsa, onda órkenıetti álemde oǵan onsha mán de, maqsat ta ústemelemes edi. Til tek qatynastyq quraldan da joǵary qubylys. Tildi saqtaý ultty saqtaýdyń tikeleı kepili ekenin Ahań bastaǵan Alash zııalylary, keshegi Baýkeńder san ret aıtty, tipti eskertti dese de bolatyndaı. Degenmen, búkil álemde jáne ózimizde de qalyptasqan tildi saqtaýshylyqqa baılanysty san pikirler búgin de birqatar tipti depýtattar, oqyǵan bilimdi degen adamdar tarapynan aıtylyp júr. Olardyń keıbiri qazaq tilin bılikke de, bızneske de, úlken aqparatqa da engizgisi kelmeı, turmystyq deńgeıde ǵana baǵalaıdy. Endi bireýleri bárimizge túsinikti tilde sóılesek boldy emes pe dep tilge sonshalyqty nemquraıly, onyń barsha qasıetin sonshalyqty bilimsizdikpen jetkizgisi keledi.
Eger osyndaı adamdardyń oıy olardyń ózderi aıtqandaı bolsa, onda álemdegi estııar halyqtar óz tilderin saqtaýǵa nelikten kúresedi. Eýropanyń tórinde, Brıtanııaǵa bizden de geografııalyq jaǵynan jaqyn shaǵyn elderdiń ózi atap aıtqanda, Gollandııa, Belgııa, Danııa, tipti bizdiń oblys túgili aýdandarymyzdaı-aq jeri bar Albanııa, Estonııa, Slovenııa, Slovakııa taǵy da basqa qanshama memleketter óz tilderin eń joǵary deńgeıde qorǵaıdy, eń bastysy úıde de, túzde de óz ana tilderinde ǵana sóıleıdi. Álemniń otyzdan astam elinde memlekettik nemese resmı til retinde bekitilgen, júzdegen mıllıon adam sóıleıtin fransýz tili Fransııada birneshe zańmen qorǵalǵan. Olar aǵylshyn tiliniń yqpalyn azaıtý úshin fransýz tilin qoldanysy jaǵynan da, onyń baılyǵyn saqtaý jaǵynan da, til mádenıetin arttyrý jaǵynan da arnaıy qujattar qabyldaǵan. Osylardyń bári álgindeı bilgishterge ónege bolǵany jón. Jahandaný bizdiń turmysymyzǵa, jalpy ómirimizge tildik-sanalyq deńgeıde enedi, ıaǵnı onyń eń basty kóriner tusy da – til. Álbette aǵylshyn tilin be, basqa qajetti tildi me úırený zamannyń talaby da bolar. Biraq ol óz tilińnen beziný degen sóz emes qoı.
О́rkenıetti álem birneshe tilde sóıleıdi, biraq órkenıetti álemińiz aldymen óziniń tilin qurmetteıdi. Qurmetteri bizdiki sııaqty deklaratıvti túrde emes, naqty qoldanylýynda. Iаǵnı tildiń eń basty sharty – ony qoldaný. Oǵan nesheme mysaldar keltirýge bolarlyq. Dúnıejúzi qazaqtarynyń V quryltaıynda Italııanyń Mılan qalasynan kelgen Áıgerim Tólegenqyzy, Irlandııadan kelgen О́zgejan Kesıjı, Fransııadan kelgen Mehmet Zengın qazaq tilinde erkin sóıledi. Olar árqaısysy tórt-bes tilden biledi. Biraq ózderiniń ana tilderi olar úshin birinshi orynda. Bul neni kórsetedi, tildi qoldanýǵa qulshynys bar jerde, óziniń tiline orta emes, adamnyń ózi qoja ekenin kórsetedi. О́z elimizge kelsek, Qazaqstanda turatyn sheshen men ıngýshtiń bári ana tilderin biledi, otbasynda tek ana tilinde sóıleıdi. О́zbek, uıǵyr sııaqty úlken dıasporalardy aıtpaǵannyń ózinde. Al óz memleketinde 11,7 mıllıon qazaqtyń ishinde turyp baı da beıneli, memlekettik mártebesi bar óziniń ana tilinde sóılemese, oǵan kimdi jazǵyramyz. Osynyń bári tilge degen nemquraılylyq, mundaı nemquraılylyq túptiń túbinde ózińniń halqyńa, ózińniń shyqqan tegińe degen nemquraılylyqtan shyǵady.
Elbasy osy baǵdarlamalyq maqalasynda ulttyq kod jóninde jazdy. Ulttyq kodtyń jınalatyn, saqtalatyn, urpaqtan-urpaqqa beriletin qory da, qazynasy da, tasymaldaýshysy da onyń osy tili. Endeshe til bizdiń barymyz. Sondyqtan jahandaný tusynda aqparatpen, kınomen, tutynatyn taýarmen, mýzykamen, bilimmen, qazaq eline kelip jatqan barlyq qubylystar men quraldardyń barshasynda tildik derekter bar deıtin bolsaq, onda olar qazaqtyń sanasyna ornyǵyp ta jatyr. Álbette shetelden kelgen dúnıeler tartymdylyǵy, qyzyqtylyǵy jaǵynan elimizde óndiriletin sondaı zattardan nemese basqa da aqparattyq dúnıelerden artyq bolýy da múmkin. Bul ásirese jastarymyzdy baýlıdy. Ol bizdiń sanamyzǵa, sezimimizge kún saıyn mysqyldap enedi. Sodan kúnderdiń kúninde ózinikinen aınıtyn, ózgenikin joǵary qoıatyn urpaq qalyptasady. Onyń bastapqy jemisteri qazir de kórinip jatyr.
Jańa jańǵyrý dáýiri qaı halyqtan bolsa da damýdy hám saqtana otyryp damýdy qajetsinedi. Bul sol ár halyqtyń kelesheginiń qamy. Ol búginnen bastalady. Qazaqtyń jeri, tili óziniki. Turmysymyzda, jalpy ómirimizde ózgelerdiń jasaǵan dúnıesin kóbirek qoldanatyn zamanda turmyz. Dúnıe bútindeı aralasty, tutastaı sabaqtasyp, ol úrdis osylaı qaraı júre de beretini baıqalady. Elbasy maqalasy osyndaı álemdegi qazaqtyń, Qazaqstannyń aldymen ózin saqtaý, sodan baryp órkendeý barysyn kórsetý nıetinen týǵan eńbek. Odan sabaq alý, onyń mindetterin júzege asyrý – barshamyzdyń mindetimiz desek, jalpylap keter edik, durysy – el basqarǵan, ásirese jas urpaqqa tárbıe men bilim berýdiń basynda turǵan azamattardyń paryzy. Osyndaı eldik borysh qazaq ata-anasynyń da eń basty mańyzdy mindeti.
Orazkúl ASANǴAZY