Ábdildın dıalektıkasy

Biraq bul sıpattama munymen áste shektelmeıdi. Qane, zer sa­laıyq: «Osy jyldar ishinde J.Ábdil­dınniń basshylyǵymen Ke­ńes Odaǵyna jáne shetelderge keńinen belgili fılosofııalyq mek­tep qalyptasty. Osynyń arqa­synda Qazaqstanda kóptegen fı­losofııalyq eńbekter serııasy jaryq kórip, búkilodaqtyq jáne halyqaralyq forým-sımpozıýmdar ótip, bútindeı res­pýblıka hám Almaty tanymal ǵylymı ortalyqqa aınaldy». Munyń syrtynda, ámbe qazaqtyń jas fılosofııa ǵylymy álemdik deńgeıde baǵalanyp tanyldy. Mine, osy ıgilikti istiń basy-qa­synda ystyq-sýyǵyna birdeı tózip, otymen kirip, kúlimen shy­ǵyp júrgen tulǵaly ǵalym, ba­ıyp­ty azamat taǵy da Jabaıhan Mú­bá­rákuly aǵamyz bolatyn. Bu­dan biz onyń qazaqstandyq fılosofııa ǵylymynyń qozǵaýshy te­gershigi bolǵanyn kórer edik.

Ol ordany otyzynan erte buzdy, qamaldy qyrqynan buryn aldy. Jasóspirim shaǵy soǵystan keıin­gi jyldarmen tuspa-tus kelgen oǵlannyń talabyna oraı Táńirim jolyn ashty. Kan­dı­dat­tyq dıssertasııasynyń ózin Máskeý memlekettik ýnıver­sıtetiniń aspırantýrasynda 25 jasynda qorǵady. 1963 jyly, ıaǵnı 30 jasynda J.Ábdildın jetekshiligimen jaryq kór­gen «Tanym logıkasy men dıalek­tı­kasynyń máseleleri» atty ujymdyq monografııa kúlli keńester eli boıynsha ǵylymı jurtshylyqtyń joǵary baǵa­syn alyp qana qoımaı, «dıalektı­kalyq logıkany zerttep jasaqtaý­ǵa qosylǵan eleýli úles» dep tanyldy, «barlyq burynǵylarymen salystyrǵanda bir qadam ilgeri jyljý» dep baǵalandy. Qazaqtyń Ábdildıni álem fılosoftarynyń aldyńǵy shebine osylaısha jol saldy. Qasym aqynsha aıtqanda: «Bosaǵada turmady, alǵa attady, Buzyp-jaryp, eńserip, erkin bas­­ty».

Al endi 34 jasynda jazǵan «Teorııalyq tanymdaǵy bastama problemasy» monografııasy J.Ábdildınniń ǵylymı ósýindegi shoqtyǵy bıik, betburysty beles bolyp, bul eńbek biraýyzdan atalmysh másele boıynsha fılo­sofııalyq klassıkaǵa aınaldy. Odan ári osyndaı irgeli eń­bek­ter birinen soń biri týdy. 35 jasynda Sh.Ýálıhanov atyn­daǵy syılyq ıegeri. 40 ja­­synda ınstıtýt dırektory. Elýin­de akademık. Odan soń akademııanyń vıse-prezıdenti. Memlekettik syılyqtyń laýreaty. Búkilálemdik fılosofııa kongresteriniń barlyǵyna qatysyp, sóz sóıledi. Kezinde Le­nındik jáne Memlekettik syı­lyqtar jónindegi komıtettiń múshesi boldy. Mártebeli halyq­aralyq ataq-syılyqtarmen marapattaldy. Tanym. Ideıa. Bastama. Naqtylyq. Qaıshylyq. Zattaný men zatsyzdaný. Túptiń túbinde aqıqatqa jetýdiń dıalektıka­sy men logıkasy. Zamanaýı fılo­sofııadaǵy osy túpsiz tuńǵıyq­tardyń syryna boılaǵan, aıdynynda erkin qulashtap júzgen tuń­ǵysh tolaǵaı qazaq Jabaıhan Ábdildın. Ǵylymnyń qııa jolyn­daǵy kisi qyzyǵarlyq taǵdyr desek, siz de kelisersiz, qadirli oqyr­man...

Ǵulama ǵalymnyń ómir boıǵy 300-den asa shyǵarmalarynyń al­tyn tájindeı ataqty eńbegi – tórt tomdyq «Dıalektıkalyq logı­ka» Gegeldiń áıgili «Logı­ka ǵylymymen» barabar dep baǵalandy. Árıne, fılosof ǵa­lym úshin budan asqan baqyt pen abyroı, qurmet pen bedel bolar ma! Bul eńbekke J.Ábdildınniń jetekshiligindegi avtorlyq ujym tabany kúrekteı jeti jyl ýaqyt­taryn sarp etse, sol eńbek osylaı aqtalǵan edi.

Taǵdyr-talaıyna Gegelmen shen­destirilý baqyty buıyrǵan fılosofııa tarlanynyń naq osy ǵylym salasyn tańdaýy jalpy halqymyz úshin de kezdeısoq emes, nyshandy qubylys boldy dep oılaımyz. Ájesiniń yqpalymen batyrlar jyry men ertegilerdi kóp oqyǵan jas bala Jabaıhan aqyn, jazýshy bolýdy armandaıdy. Sóıtip júrgende dál oqý bitiretin jyly gazette: «Bıyl Qazaq mem­lekettik ýnıversıtetinde fılosofııa fakýlteti ashylady» degen habarlandyrý shyǵady. Jaq­shanyń ishinde: «ǵalym tár­bıe­leıdi» depti. Sol sóz óte unaıdy da, tarıh pániniń muǵa­liminen: «Fılosofııa degen ne?» dep suraıdy. Ol kisi: «Arıs­totel, Platon fılosof bolǵan. Biz­diń Abaı da fılosof» dep shama-sharqynsha túsindiredi. Osy «Abaı fılosof» degen sóz jas­óspirim Jabaıhan úshin keremet jańalyq bolyp, jan dúnıesin tóń­kerip tastaıdy. «Ári sol kezderdegi aýyldarda qazaqtyń ǵylymǵa degen kóńili sondaı jaqsy. Sodan oılana kelip, ǵalym tárbıeleıtin bolsa, ári bizdiń Abaı fılosof bolsa, men de osy fı­lo­sofııaǵa baraıyn dep tańdap al­ǵan sebebim sol edi» dep jymııady búginde seksen bestiń seńgirine shyq­qan akademık aǵamyz.

Qazaq ýnıversıtetiniń fılosofııa fakýltetinde oqyǵan ke­­zinde sabaq berýshi ustazdar ara­synda qazaq oqytýshylary bol­mapty. Tek besinshi kýrsta ǵana ataqty Isa aqynnyń balasy Ertis Baızaqov estetıkadan dáris oqyǵan eken. Oqytýshylardyń kóbi Máskeýden kosmopolıt dep qýyl­ǵan evreı professorlar. «Sol bizge jaqsy boldy, – deıdi Ja­baıhan aǵa,  – Onsyz da jóndi oqýlyq joq kezde sabaqtardy óte joǵary deńgeıde ótkizedi. Ekinshi jaǵynan, fılosof bolý úshin uly fılosoftardy oqý kerek dep, bizge Platondy, Arıstoteldi Kantty, Gegeldi, Marksti oqytqyzdy. Fı­losofııa aqyl-oı ǵylymy ǵoı. Uǵý qıyn. Sabaq áý bastan orys tilinde. Biraq jas mıdyń tal­pynsa almaıtyny joq eken. Kele-kele tóselip, tisimiz batty».

Baısaldy júzi baıypty aq­sa­qal endi bir sát ejelgi qazaq dana­lyǵy týraly tolǵap kete­di... Iá, fılosofııanyń ózi tu­nyp turǵan danalyq qoı. Men sizge aıtaıyn. Qazaqtyń ózi fı­losofııaǵa tabıǵatynan jaqyn halyq. Qazaqtar uly dalada ómir súrdi. Sonda olardyń, óki­nish­ke qaraı, qazir azaıyp bara jatqan bir jaqsy qasıeti boldy. Qazaqtar  asqa, toıǵa nemese basqa bir jıynǵa jınalady. Sonda aqsaqaldar, sóz biletin aqyldy adamdar sóıleıdi. Basqalary uıyp tyńdap, qulaqqa quıyp otyrady. Mysaly, «Abaı» romanyndaǵy Qunanbaı, Qara­taılar kókirekterine halyq  danalyǵyn jıǵan sondaı dala danyshpandary bolǵan ǵoı.

Jabaıhan Múbárákulynyń ákesi de óz zamanynda dalalyq ulaǵat­ty boıyna sińirgen áń­gimeshil kisi bolypty. Ákeden es­tigen áńgimelerdiń negizinde ki­tap ta jazdy. Ol kisimen áńgi­melesýge, áńgimesin tyńdaýǵa alys-jaqyn tóńirekten, aýdan ba­sy­nan ájeptáýir laýazymdy adam­dar úzbeı kelip turypty. Osyndaı áńgimeshil ortada ósken bala Jabaıhan da kishkentaı kú­­ninen qazaqy áńgimege qumar bolypty. Úıdiń tuńǵyshy bol­ǵannan soń, álbette, ájesiniń baýyrynda. Ájesi de tegin adam emes, bir úlken hazirettiń jıeni, arabsha saýatty. Quran súrelerin oqıdy. Osy ájesi nemeresine ekin­shi synyp oqyp júrgende 1939 jyly M.Áýezovtiń redak­sııasymen shyqqan «Toǵyz batyr» jınaǵyn satyp alyp beredi. Ylǵı tańdamaly, tamasha, óńsheń epostyq batyrlyq jyrlar. Qo­bylandy batyr, Alpamys batyr, Kenesary-Naýryzbaı, Er Edige, Qozy Kórpesh-Baıan sulý, Qyz Jibek, Qara qasqa atty Qambar batyr men Er Tarǵyn. Barlyǵy osy kitaptyń ishinde.

Úıge qonaqqa bolsyn, jaı bol­syn, áıteýir kisi kele qalsa: «Ja­baıhan, álgi kitabyńdy oqy­shy, aınalaıyn» deıdi. Jabaıhan zaý­latyp oqı jóneledi. Kúnde bolmasa da aptasyna bir, eki ret. Shal-kempirler, tipti, jyr tyń­daýǵa ádeıilep keledi. Sóıtip júrip  Jabaıhan batyrlar jyrlaryn jattap ta aldy. Sonda qasyndaǵy 4-5 jastaǵy inisi (keıingi fızıka-matematıka ǵy­lym­darynyń doktory, akademık) Meıirhan tyńdaı-tyńdaı ol da jattap alyp, keıde aǵasy oqýǵa erinip, ara-arasynda attap bara jatsa: «Jabaıhan tas­tap ketti!» dep  dabyldatyp aıtyp qoıatyn kó­rinedi.

Bolashaq fılosof ǵalym bol­mysynyń qalyptasýyna, sa­nasynyń halyq danalyǵymen sáý­lelenýine osy epostyq jyrlardy oqýdyń paıdasy keremet bol­ǵan. Adamgershilik, aqyl, oılaý, tapqyrlyq... bári osynda tu­nyp tur. Jákeń sonymen birge jasynda ertegige de qumar bolypty. Qazaqtyń ertegilerinde de ulaǵatty, taǵylymdy jaılar óte kóp. Sondaǵy Jırenshe sheshenniń, Qojanasyrdyń, Aldar kóseniń, Tazsha balanyń, Aıaz bı­diń áńgimeleri ómir súrýge, óne­gege úıretedi, jan-júrekti tol­qytyp, mıdy tapqyr oıǵa daǵ­dylandyrady. Birde ozat oqýshy Ábdildınge mektepte aǵaıyndy Grımmderdiń ertegi kitabyn syılaıdy. Nemisterdiń naqtylyq, uqyptylyq qasıetterin áıgileıtin bul ertegilerden de zerek jas ózine kerektini ala bilgenin baıqaımyz. Boıdaǵy yqylas-zeıini, bilmekke qushtarlyǵy oıana tústi. Sondaı-aq sol kezdegi oqýlyqtarda, deı­di Jabaıhan Múbárákuly, oqý­shylardyń óresine laıyq támsildi áńgimelerdi, shaǵyn ǵana ǵıbratty mysaldardy kóptep berýshi edi. Qazir olaı emes sııaqty.

Akademık Ábdildın qazaq fı­losofııasyn ál-Farabıden bas­tap taratady. Bul taqyryptyń ózi elimiz táýelsizdik alǵannan keıin ǵana alamanǵa shyqqany aıan. Bizdiń babamyzdy búkil álemde ekinshi Arıstotel degen. Jer jú­zindegi osyndaı ulylarmen teńbe-teń, keı jaǵdaıda artyq, áıteýir kem emes. Ol Platon, Arıs­totelderdi túptep bilip qa­na qoımaı, ári qaraı damytqan adam. Odan  soń qyrǵyz ben qa­zaqqa ortaq Júsip Balasaǵun. О́z zamanynda qandaı patshalyq, qandaı ádilet bolýy kerektigin izer­legen. Kúlli túrkige ortaq Qor­qyttyń danalyǵy tipten óz­geshe. Jabaıhan Múbárákuly Par­lamentte júrgen kezinde Fran­sııa Parlamenti Qorǵanys jáne syrtqy baılanys bóliminiń bas­shysy keledi. Sonda álgi kisige aıtady:

– Qazaq eskiden kele jatqan ha­lyq. Erte zamannyń ózinde ke­remetteı fılosoftarymyz bol­ǵan. Tipti, Qorqyt degen fılosofymyz ólimdi mýzykamen jeńip toq­tatýǵa árekettengen.

Fransýzdyq meıman buǵan qy­zyǵýshylyq tanytyp, qatty tań­danypty.

Al endi Ábdildınniń paıym­daýynda, Abaı óz kelesinen as­­qan danyshpan oıshyl. Ha­kim týraly «adamgershilik máse­le­sin kóterdi» dep jańa qy­ry­­nan kitap ta jazdy. Sonyń ishin­­de aıqyndap kórsetkeni – Abaıdyń bilimdarlyǵy. Ol kisi HIH ǵasyrdyń keremet ja­ńa­lyq­tarynyń bárinen jaqsy ha­bardar bolǵan. Mysaly, fılosofııada «otchýj­denıe» (adalaý) degen ja­ńa uǵym bar. Abaı sony jaqsy bil­gen. Álemdik fılo­so­fııa­da «eń­bek» degen uǵym tek HIH ǵasyrda ǵana kóterilse, Abaı sony qazaq dana­lyǵynda jerine jetkize zer­deleıdi. Dostoevskııde ǵana ushy­rasatyn múldem jańa nárse – «janmen tanýdy» bilgen. Abaıdy tek Abaıdyń ózin oqyp qana túsinemin deý beker. Abaıdy jaq­­­­sy túsinip ıgerý úshin adam­zat­­tyń búkil ǵulamalaryn bilýiń kerek. Olardy bilmeı, qur keýde, jalań qolmen alam deseń, kóp nársesin kórmeı ketesiń. Abaı Platon, Arıstotel, Sokrattardy toqyǵan. Al bul aıtyp otyrǵandar – álem fılosofııasynyń, rýhanı dúnıesiniń negizi. Abaı óziniń ǵaqlııa, óleńderinde Dıdromen, Shekspırmen toqaılasyp, úıle­sip, úndesip jatady. Mine, osyǵan qaraǵanda, qazaq danalyǵy da osal bolmasqa kerek.

Akademık Ábdildın Shoqan Ýálıhanov týraly da kitap jazdy. Shoqandy úlken de jańa oılar aıtqan óz zamanynyń, HIH ǵasyr aqyl-parasatynyń bıik bir shyńy dep esepteıdi. Tegin adam emes. Onyń «Altyshár nemese Qashǵarııa sapary» aǵylshyn jáne nemis tilderinde qolma-qol tárjimelenip shyqqan. Sol sııaq­ty, Jabaıhan Múbárákuly Áýezovti de tek uly jazýshy­ emes, ǵulama fılosof dep bile­di. Fılosofııany, etıka men adam­shylyq máselelerin jaqsy bil­meıinshe «Abaı joly» sekildi qat­pary qalyń ǵajaıyp shyǵarma týýy múmkin emes. Áýezov jalpy qa­zaq topyraǵyndaǵy asa tereń, sanaýly bilimdarlardyń biri. Ol Abaı arqyly uly tulǵa qalaı qalyptasatyndyǵynyń sıqyryn ashty. Olaı bolsa, qazaq fılosoftary da sonaý Konfýsııden bastap adamzat balasy jasaǵan uly danalyqqa óz úlesterin qosyp keledi.

Qazaqstanda tek óz salasymen shu­ǵyldanatyn kásibı fılosofııa keńestik ýaqytta paıda bolǵany ám­bege aıan. О́tken ǵasyrdyń elýin­­shi jyldarynda Beısembıev, Se­gizbaev, Rahmatýllın degen jap-­jaqsy fılosof ǵalymdar bolǵan eken. Dıssertasııa qor­ǵaǵandar da biren-saran.  Naq osy kezde fılosofııa alamanyna naqtylyqtyń máni jóninde jaq­sy dıssertasııa qorǵap jas Ja­baıhan Ábdildın qosylǵan edi. Ol eńbek barlyq taraptan joǵary baǵalandy. Odan ári, bir jaǵy, HH sezdiń yqpalymen, aıtys-tartys ústinde paıda bolǵan jańa baǵyt: dıalektıkalyq fılosofııa, dıalektıkalyq logıkany eńserýge Máskeýden Almatyǵa kele sala shyǵarmashylyq topty bastap bel sheship kiristi. Uıytqy bolǵan ınstıtýt dırektory, tamasha adam, ulaǵatty ustaz Salyq Zımanov. Qasyndaǵy serikteri – Naýmenko, Qasymjanov, Bakanıd­ze degen jigitter. Senim artylyp turǵanda jandary qalmady. Ja­ryq kórgen kitaptary búkil Keńes Odaǵy men Máskeýge, odan ári kúlli álemge attaryn ja­ıyp jiberdi. Asa talantty aka­demık Ilenkov árkimniń qoly jete bermeıtin «Voprosy fılo­sofıı» jýrnalyna bul kitap týraly arnaıy maqala ja­­zyp, endi tek Qazaqstanda ǵana emes, basqa da barlyq jer­lerdegi dıalektıkalyq logıkamen shuǵyldanatyn adamdar bul eńbekti aınalyp óte almaıdy dep atap kórsetti. Áli otyzǵa da tolmaǵan. Bulardy qaıda barsa da biletin boldy. «Ábdildın toby, Qazaqstanda dıalektıkalyq logıka mektebi paıda boldy» dep búkil Odaqqa ataǵy dúrkiredi. Osylaısha qazaqtyń kásibı fılosofııa ǵylymynyń jańa, jarqyn dáýiri bastaldy.

Odan soń Almatyda tórt ha­lyq­aralyq sımpozıým ótkiz­di. «Teorııanyń bastaýy» taqy­rybynan úsh monografııa shyǵar­dy. Kezekti kitap álemniń ǵylymı jurtshylyǵynyń nazaryna taǵy ilikti. Birneshe resenzııa, onyń ishinde Germanııanyń asa bedeldi jýrnalynda maqala shyqty. Qazaqstan – dıa­lektıkalyq logı­ka­nyń ortalyǵy dep dúrildetti. Almatyda sımpozıým bola qal­sa, ataqtylar men akademıkter yqy­lastana keletin boldy. Jákeńniń máskeýlik ustazy aka­­demık Sıtkovskıı, Kedrov, Ilen­kov syndy álemge áıgili marqas­qalar. Osylardyń ishinde Kedrovty Qazaqstannyń basshysy D.Qonaev qabyldaıdy. Osy baǵyt jalǵasyn tabady. Respýblıka Kompartııasynyń XIV, XV, XVI sezderinde birinshi hatshynyń baıandamasynda Qazaqstanda fılosofııa ǵylymy salasynda úlken jetistik bar dep atalyp ótildi. Árıne, bul zor tabys edi.

Al endi budan keıin bastaýynda Gegel turǵan logıka ǵylymyn  jańasha qarastyryp jasaý mindeti qoıyldy. Buǵan Máskeýden akademık Mıtın, Lenıngradtan akademık Konstantınov, Almatydan aka­demık Ábdildın bastaǵan úsh ujym tartyldy. Jabaıhan Mú­bárákulynyń basqarýyndaǵy ujym taqyrypty barynsha tııa­naqtap, túbirlep tekserý nátı­je­sinde «Dıalektıkalyq logıka» atty tórt tomdyq tolaǵaı eń­bek dúnıege keldi. Akademık Ked­rov Odaqtyq úlken jınalys­ta: «Osynaý mindetti sheshýge Qazaq­stan bárinen de jaqynyraq keldi» dep zor baǵa berip, qazaq fı­losoftarynyń mereıin ústem etýi de búginde jarqyn estelik.

Táýelsizdikti atqan tańdaı, shyqqan kúndeı qýana qarsy alǵan ǵalym ómirinde saıasatpen, saıası máselelermen shuǵyldanamyn dep áste oılamapty. Biraq Qazaq eli jańadan derbes memleket quryp jatqanda syrttan qarap oty­ra almady. Tórt merzim,  tórt dúrkin Joǵarǵy Keńestiń, Par­lamenttiń depýtaty boldy. Osynda ǵulama ǵalymdyǵy káde­­ge asty. Pikirtalastarda jo­­ǵa­ry mádenıetimen, zııatker­li­gi­men, sanatkerligimen tanyldy. Sóıtip orasan zor bilim­­dar­lyǵy men tájirıbesi táýel­sizdikti nyǵaıtýǵa, ulttyq múd­dege qyzmet etti. Jabaıhan Mú­bá­rákuly únemi Qazaqstannyń ege­men­digin ýaǵyzdap, ulttyq memleket ıdeıasyn jaqtap, Qazaq memleketiniń bólinbes tutastyǵyn qorǵap otyrdy. Senattyń Halyq­aralyq ister, qorǵanys jáne qa­ýip­sizdik komıtetiniń, odan soń el Prezıdenti janyndaǵy Adam qu­qyqtary jónindegi komıs­sııa­nyń tóraǵasy retinde atqarǵan jumystary da ushan-teńiz.

Qaıratker Ábdildınniń azamat retinde bir rıza bolatyn jaǵ­daıy sol, jazyqsyz qurban bol­ǵan Alashtyń arystaryn aqtaý jónindegi komıssııany bas­qa­ryp, solardyń aqtalýyna, eń­bek­teriniń shyǵýyna, týǵan hal­qymen qaıta qaýyshýyna qatysy bolǵandyǵy. Shákárim, Maǵjan, Júsipbek Aımaýytov, Ahmet pen Mirjaqypty halqyna qaıtaryp, shyǵarmashylyǵy el ıgiligine aınalýyna septesti. Jeltoqsan oqıǵasy tusynda ult­shyl degen aıyp taǵylǵan Ol­jas Súleımenovti de aqtap shy­ǵardy. Sonymen qatar 1933-1953 jyldar aralyǵyndaǵy Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń ultshyldyqpen kúresken barlyq qaýlylarynyń kúshin joıǵyzyp, kúresinge laqtyrdy. Qazaqtyń ulttyq ar-ojdanyna tikeleı qatysty eldik mıssııada qıynshylyqtar da bolmaı qalǵan joq. Osyndaı túıt­kilderdiń tigisin jazyp, múd­deli sheshim qabyldap otyrýda Ja­baıhan aǵamyzdyń dıplomatııa­sy da az ról atqarmaǵan sııaq­ty. Eń ǵajaby – arystardyń táýel­sizdikke deıin tolyq aqtalyp bol­ǵan­dyǵy. Áıtpese, eldigimizge, na­mysymyzǵa syn bolmas pa edi?

Meniń kýrstas dosym, búginde Ulttyq  Ǵylym akademııasynyń qur­metti akademıgi bolyp saı­la­nyp otyrǵan Saýytbek Abdrah­manov kandıdattyq dıssertasııasyn keshteý qorǵady. Qyryqtyń jýan ortasynan asqanynda, basshy apparattaǵy uzaq jylǵy jumys­tan qoly bosaǵannan keıin baryp ǵylym kandıdaty atan­dy. Sonda fılosofııadan kandı­dattyq mınımým tapsyrýǵa bar­sa, emtıhan alýshylardy Ja­baı­han aǵa bastap otyr eken. Saýyt­bek ol kisimen talaıdan ara­las-quralas, kezinde Ortalyq Komı­tette mádenıet sektorynyń meń­gerýshisi bolyp júrgeninde akademık Jabaıhan Ábdildınniń jetekshilik etýimen Alash arystaryn aqtaý isin birge atqarysqan. Jabaıhan aǵadan yńǵaısyzdanyp: «Jáke, qartaıǵanda osyndaı sha­rýaǵa kirisip qalǵan jaıym bar...» dep kúmiljıdi ǵoı baıaǵy. Sonda aǵa aıtty deıdi: «Joq, ǵylymnyń esh keshtigi bolmaıdy. Munyń eń keremeti – postoıannoe sostoıanıe­ poıska. Izdeısiń de júresiń, izdeı­siń de júresiń, tap­qan saıyn qýana beresiń, sonyń ózi adamǵa qýa­nysh, baqyt syılaı­dy», dep.

Mine, sol aıtqanyndaı, akademık Ábdildın ómir boıy izdep, izdegenin taýyp, tapqanyna qýanyp, sol qýanyshymen baqytqa bólenip kele jatqan adam. Bul jaǵynan Jabaıhan Múbárákuly Abaı atam aıtatyn «tolyq adam» qatarynan oıyp turyp oryn alady. Seksen bestiń seńgirindegi aǵamyz kúni búginde únemi izdenis kúıin keshýde. Adamgershilik pen sulýlyq, adam men aqyl haqyn­da tolǵanýda. Keıingi 10 shaq­ty jylda tolymdy toǵyz mono­grafııalyq eńbek jazdy. Bul kitap­tarda Abaıdyń, Shoqannyń, Aıtmatovtyń, Tolstoıdyń, Áýezov­tiń hám basqalardyń tul­ǵalyq qasıetterin tolǵady. Adam qartaısa da, aqyl sharshamaıdy. Qarbalas. Qaıshylyq. Tanym kúresi. Tynymsyz oı eńbegi. Akademık Ábdildınniń ómirlik dıalektıkasy osyndaı. 

 

Qorǵanbek AMANJOL,

«Egemen Qazaqstan»