Maqsat – aýyldyń jaǵdaıyn jaqsartý nemese aqsaqaldyń amanaty

Osydan tórt jyl buryn «Nur Otan» partııasy aýyldyq jerde ómir súrý deńgeıin jaqsartýǵa baǵyttalǵan «Bizdiń aýyl» atty jobany júzege asyra bastaǵan bolatyn. «Otyrar aýdandyq sharýalar odaǵyn» kóp jyl basqarǵan, aýyl sharýashylyǵynyń túrli salasynda 46 jyl jumys istep, zeınetke shyqqan Bek­ba­tyr Aımenov partııa qolǵa alǵan osy bir ıgi iske óz úlesin qosý maqsatynda birqatar joba jasapty. Aýyldyń jaǵdaıy, eko­no­mıkalyq múmkindikter jan-jaqty es­kerilip-eseptelgen jobany saıası uıymǵa da, oblys ákimi men tıisti mekemelerge de tanystyrǵan. «Bizdiń aýyl» partııalyq jobasyn júzege asyrý boıynsha bıznes-jospar jasaǵan B.Aımenov eń aldymen usaq sharýashylyqtardy biriktirý basty mindet dep esepteıdi. Biriktirý joldaryn da jan-jaqty saralapty. 

– Aýyl sharýashylyǵynda ınvestorlar joqtyń qasy. Nege? Keshegi jeke­she­len­dirý kezinde tym usaqtalyp ketken sha­rýashylyqqa ǵylym jáne tehnıka je­tis­tigin, qýatty tehnıkalardy paıda­la­ný múmkin bolmaǵandyqtan aýyl qar­qyn­dy damý kóshine ilese almaı otyr. Ǵy­lym jetistigin, tehnıkalyq progresti aýyl sharýashylyǵyna óz dárejesinde en­gize almaı otyrmyz. Sondyqtan da bi­rin­shiden, birigýimiz kerek. Qalaı biri­ge­miz? Neni eskerýimiz kerek? Onyń jol­dary qandaı? Osy másele boıynsha óz usy­nystarymdy jobamda dálelimen kel­tir­gen bolatynmyn. Ol jóninde qysqasha aıtyp óteıin. «Menshik» degen uǵym bar. Birinshi – jeke, ekinshi – ujymdyq, úshin­shi – memlekettik menshik. Bizdiń biri­gýi­miz ujymdyq menshikke negizdelýi kerek. Jáne de ınvestordyń mentalıtetin es­kerip, memlekettik, ıaǵnı, ákimshilik basqarý men baǵynýdy esepke alýymyz qajet. Sonymen birge elimizdiń zań talaptarynan shyqpaıtyn Azamattyq kodekske saı qurylym jasaýymyz kerek. Sol birigýdiń ishinde bizge tıimdisi – kooperatıv. Kooperatıv – aldymen sharýa­shy­lyqtardyń odaǵy, mundaı odaqqa ki­r­gen sharýashylyqtar burynǵysynsha usaq sha­rýashylyq qalpynda bolady. Olar óz óndirisiniń bir ǵana bóligin odaqtyq uı­ymǵa biriktiredi. Aýylsharýashylyq koope­ratıvi ózinshe eńbektenetin sharýa qo­jalyǵyna qosymsha bolyp sanala­dy, oǵan qyz­met etedi jáne sol qo­ja­­lyqsyz onyń ma­ǵynasy bolmaıdy. Biz­diń Azamattyq kodeks kooperatıvtiń eki túrin naqtylaǵan kommersııalyq ón­diristi kooperatıv, komme­rsııalyq emes tutyný kooperatıvi. Osy­n­yń bizge kom­mer­sııalyǵy kerek. О́ıt­ke­ni birigý dıvıdentke negizdeledi, – deıdi Bekbatyr qajy.

Aqsaqal óziniń «Bolashaq aýyl», «О́n­diristik kooperatıv» jobalarynda koope­ratıv ónimin ótkizý naryǵy, baǵany anyq­­taý, qurylymy men jarǵysynda qam­­tylýy tıis zańdylyqtar jóninde usy­nys­taryn jan-jaqty dálel-dáıegimen jet­kizipti. Sondaı-aq qazirgi aýyl jaǵdaı­ynda kemshilikterdi joıýdyń joldaryna toqtalǵan. B.Aımenovtiń aıtýynsha, Otyrar aýdanyndaǵy aýylsharýashylyq maqsatyndaǵy jerlerdiń aýqymy keń. Iаǵnı, kooperatıv nemese seriktestik árbir mú­shesine otbasylyq jaǵdaıyna sáıkes, 3 gektardan 5-6 gektarǵa deıin jer berýi kerek. Bir adam bir gektar jerdi tolyq ıgere alady. Degenmen, Bekbatyr aqsaqal keleshek Otyrar aýdany óz ósimimen búkil jerdi ıgere almaıtynyn, sondyqtan kórshi el­derdegi qandastarymyzdy kóshirip áke­lý qajet dep esepteıdi. Sondaı-aq ol sýbsıdııaǵa baılanysty sybaılas jem­qor­lyq kóbeıgenine alańdaýly. Bul oraıda sýbsıdııanyń ornyna dotasııa berýdi usynady.

– Endi «Bolashaq aýyl» atty jobama qysqasha toqtalaıyn. Otyrar aýdany negizinen eki ózenniń toǵysqan shuraıly jerinde ornalasqan. Arys ózeniniń Syrdarııaǵa quıǵan saǵasyn qamtyǵan. Sý máselesi sheshilgen. Degenmen, ózennen sý sorǵy arqyly shyǵarylady. Bir sorǵy bir sekýndta 500 lıtr sý shyǵarýy kerek bolsa, eskirgeni 250 lıtrdeı tartady. Ol 2-3 shaqyrym jerge barǵanynda 50-60 paıyzy jerge sińip ketedi de, egistikke 150 lıtrdeı ǵana sý jetedi. Iаǵnı, bir táýlikte 10 800 lıtr sý ǵana egistikke barady. Oǵan 200 lıtr solıarka jumsalady. Jaǵarmaıy jáne basqa da qosalqy shyǵyndaryn eseptegende 26000 teńge jumsalady. Sondyqtan óte qymbatqa túsedi. Osyny jerasty sýy arqyly sheshý joldaryn usynamyn. Munda eshqandaı shyǵyn joq. Nege dersiz? О́ıtkeni jel, kún energııasyn paıdalanamyz. Otyrar aýdanynda jyldyń 365 kúniniń 280-290 kúninde jel tolastamaıdy. Arystandy Qarabas atty ataqty jeldiń ótindemiz. Bizdiń negizgi maqsatymyz – osy jel energııasyn paıdalaný. Sonymen birge Otyrar aýdanynyń taǵy bir ereksheligi, kúnniń ashyq kezi kóp bolady. Jeldiń áserinen kóp bult torlamaıdy. Iаǵnı, qosymsha kún energııasyn da óndiremiz. Energııa máselesin ár otbasynda sheshý múmkindigi jan-jaqty qaralǵan. Buǵan ketetin shyǵyn shamamen bir-eki jylda ózin-ózi óteıdi de qalǵan ýaqytta paıdaǵa jumys isteıdi, – deıdi Bekbatyr aqsaqal.

Bul oraıda ol jerasty sýyn paıdala­ný­dyń zııansyz jáne únemdi joldaryn usy­nyp otyr. О́ndirilgen sýdy aýyzsý re­tinde de paıdalanýǵa bolady. Árbir úı­ge uńǵyma qazylyp beriledi. Joba bir adam 1 gektar jerdi ıgere alady degen esepti basshylyqqa ala jasalypty. B.Aımenovtiń esepteýinshe, ár otbasyna be­ri­letin úsh gektar jerdiń 25 sotyǵy úı, qo­ra, jel energııasyn óndiretin agregat já­n­e basqa qajettilikterdi ornalastyrýǵa ja­ratylsa, bos jerlerine jemis aǵashtary egi­ledi. 

– Jobada salynýy kózdelgen úıler – alty buryshty, jalpy aýdany – 93 shar­shy metr, 3-8 adamǵa arnalǵan. Alty bu­rysh­ty úıdiń ereksheligi – 12 tolqyndy jer sil­kinisine tótep beredi, tórt buryshqa qara­ǵan­da qurylys jabdyqtary 25-30 paıyz ar­zanǵa túsedi. Qora men qoımasy ár úıge 225 sharshy metr kóleminde salynady. О́ıtkeni 3 gektar jerdiń ónimin saqtaý, mal, taý­yq, balyq taǵy basqa da úı janýarlaryn ustaý kerek. Osyndaǵy balyǵyńyz ne der­siz? Joǵaryda aıtylǵandaı, 20-30 metr tereńdikke uńǵyma qazyp, odan jel-kún energııasy arqyly 50,4 tonna sý jınadyq. Osy sýdy egin sýǵarýǵa paıdalanamyz. Jerasty sýynyń taǵy bir eń negizgi paıdasy, aǵyn sýdaǵydaı aramshóptiń uryqtary bolmaıdy. Bul eginge jaqsy. Osy sýǵa 1 sharshy metr jerge 5 balyqtan bolǵanda 150-deı balyq asyraýǵa múmkindik bar. Bizdiń jańa aýylymyzda molshylyq, ıman­dylyq, birlik, tirlik bolady. Bul joba aýyl jastarynyń qaladan oralýyna da oń áser etedi, – deıdi B.Aımenov. 

Sondaı-aq joba avtory ózin-ózi bas­qarý júıesiniń zamanaýı joldaryn engi­zip­ti. Joba boıynsha, aýylǵa kóshe ataý­la­ry qajet emes. Kez kelgen alty sıfr turǵynnyń tolyq mobıldi mekenjaıy bolyp tabylady. Mysaly, 05.06.40 degenińiz 05-si shaǵyn aýdan, 06-sektor, 40 úıi. Qysqasy alty sıfrmen kez kelgen kisiniń úıin, ózin taba alasyz. 

– Elbasy bıylǵy Joldaýynda «Memlekettik organdar naqty ýaqyt jáne jedel jaýap berý rejiminde azamattardyń eskertpeleri men usynystaryn esepke alý úshin zamanaýı sıfrlyq tehnologııalardy qoldanýǵa tıis» ekenin aıtty. «Bolashaq aýyl» jobasynda osy máseleni de eskerdik. Biz usynǵan bul júıede ol úıdiń mobıldi tańbasy (nómiri) arqyly búkil aqparat ortalyq júıege baılanysyp, sol ortalyq qyzmet atqarady. Qandaı jumys atqardyq? Qansha tabys taptyq? Qysqasy barlyq aqparatty elektrondy júıede óz smartfonyńnan kórip otyrýyńa bolady. Elektrondy júıege negizdelip, ózin-ózi basqarý júıesi qalyptasqan aýyl tur­ǵynyna qajetti barlyq jaǵdaı jasal­ǵan. Ýaıymsyz ómir, turaqty jumys, taza aýa, taza tamaq bul tek aýylda ǵana bar. Jobaǵa qatysty suraq týyndap jatsa, jaýap berýge, túsindirýge árdaıym daıynmyn, – deıdi Bekbatyr Aımenov. 

Aqsaqaldyń aýyldyń erteńine qa­tys­­ty naqty jospar-jobalary jó­nin­­de qysqasha aıtyp óttik. Iаǵnı, ama­nat­qa qııanat jasamadyq. Parlament depý­tat­tarynyń keńesimen, erteńgi aýylǵa qa­ty­s­ty usynystaryn «Egemen» arqyly je­t­kizgisi kelgen abyroıly aqsaqaldyń oryn­dy tilegin oryndadyq. Bekbatyr aqsaqal «Bolashaq aýyl» jobasyn júzege asyrýǵa qoldaý kórseter, qolushyn berer azamattardyń el ishinen tabylýynan da úmitti.

Ǵalymjan ELShIBAI, «Egemen Qazaqstan»