80 jasqa kelgenińizdi qalaı elesteter edińiz? Es-aqylyńyzdan aljaspaı, tyń densaýlyqpen qatar aınalańyzdaǵylarmen áńgimeńiz jarasyp júrýdi oıladyńyz ba? Aıtqanǵa ońaı, degenmen seksenniń seńgirine shyqqandarǵa oınap-kúlý bylaı tursyn, qarǵa adym jer muń bolyp jatatyny ras.
Sońǵy jyldary álemde kárilikpen kúresý úrdisi beleń alyp keledi. Osy rette tanymal sýpereıdjerlerdiń biri Iren Oberdi jasy 84-ten asqan keıýana dep áste aıta almaısyz. Ábjildigimen kózge túsken sportshy zeınet jasyndaǵy jeńilatletterdiń arasynda qatarynan tórt jyl boıy rekord ornatyp, júldeniń aldyn bermeı keledi. Iren tárizdi ádemi qartaıýdyń ozyq úlgisin kórsetip júrgenderdi bir sózben sýpereıdjer deıdi, ıaǵnı maǵynasy «káriliktiń daýasyn tapqandar» degenge saıady. Bul qatarǵa jasy 82-den asqan almatylyq qarııa Vıktor Andreevıchti qosýǵa bolady. Qımyly shıraq, densaýlyǵy tyń.
Onyń ómirlik ustanymy óte qarapaıym qısynǵa qurylǵan: «Qozǵalys – fızıkalyq kúsh qana emes, oıdyń qozǵaýshysy».
Kóshesinen kóktem ańqyp turatyn Almatynyń ádettegi bir kúni Kók-tóbeniń basynan jaıaýlatyp túsip, Dostyq kóshesiniń boıymen aıańdap kele jatqanbyz. Kenet qasymyzǵa qatarlasa bergen áldebir qarııa ózin tanystyryp, qoltyǵyna qystyrǵan kitaptaryn kórsete berdi. Ashyq-jarqyn qarııamen áńgimemiz birden jarasa ketti. Osy mańaıda kóńili qalaǵan adamyna óziniń avtorlyq kitaptaryn kórsetip, kelisken baǵada usynyp júrgen beti eken.
Vıktor Andreevıch jattyǵýdy kúnde tańǵy saǵat 5-te bastaıtynyn aıtady. Hamıt Erǵalı jaǵalaýyn boılaı otyryp, tramplınge deıin júgirip barady. Tańǵy jattyǵýdy oryndaǵannan soń, týra osy marshrýtpen úıine deıin 11,5 shaqyrymdy artqa tastaıdy. «Qarttyqtan ótken soń baqytty balalyq shaq bastalady deıdi ǵoı. Men ózimdi óte jeńil sezinemin. Kúndelikti jattyǵýǵa shamamen eki jarym saǵattaı ýaqytym ketedi», deıdi ol.
О́z ómiri men 40 jyldyq tájirıbesin arqaý ete otyryp salaýatty ómir salty týraly jazyp shyqqan oqýlyǵynda júgirý, sý, durys tamaqtaný úshtigin erekshe ataǵan.
«Adam qozǵalysta jandanady. Dál osy sebepti únemi júgirýdi, jattyǵýdy toqtatpaý kerek. Jastarǵa júgirgende taıaq ustamaǵan durys. Ol kárilik ábden jetkenderge arnalǵan. Jasym 82-ge kelgen meniń ózim taıaqty kerek etpeımin. Jastarǵa toqtamaı júgirińder dep aıtqym keledi. Júgirý – tamasha kóńil-kúı, densaýlyq, sarqylmas kúsh-qýat syılaıdy», deıdi bizdiń sýpereıdjer.
Vıktor 2000 jyly asqazan jarasy dıagnozymen operasııa jasatýǵa májbúr bolǵan. Operasııadan soń dáriger keńesimen jattyǵýdy kúsheıte túsken. Búginde onyń sportpen belsendi shuǵyldanyp kele jatqanyna qyryq jyldan astam ýaqyt bolǵan. Onyń sózinshe, ádemi qartaıý úshin dene saýlyǵynan bólek, mı qyzmetiniń jattyǵýy da óte mańyzdy. «Únemi mıdy oıǵa daǵdylandyryp, ony damytqan jón. Áıtpese mı solyp qalady» degen Vıktordyń sózinde úlken shyndyq jatyr. Kalıfornııadaǵy qartaıý máselelerin zertteıtin ınstıtýt ǵalymdarynyń «adam óz ómirinde mı jattyqtyrýdy ádetke aınaldyrsa, psıhıkanyń álsizdigin (demenesııa) boldyrmaýǵa septesken bolar edi», degen málimdemesi bizdiń qarttyń sózin rastaı túsedi.
Vıktor únemi kúlip júredi ári jańa maqsattardy júzege asyrýda sharshaǵan emes. Ol sóz arasynda kezekti áńgimeler jınaǵyn shyǵarý úshin qamdanyp júrgenin aıtyp qaldy. Jınaqqa engen kompozıtor Shámshimen kezdesýi týraly esteligi jaıynda da qýana áńgimelep berdi.
«Gvardııa aýdandyq komsomol komıtetiniń birinshi hatshysy bolyp turǵan tusta oblystyq partııa komıtetinen qońyraý tústi. Almaty oblysy, Qoǵaly selosyna Shámshi Qaldaıaqov kele jatyr eken. Ol kezde Shámshiniń ataǵy aspandap turǵan kez. Mektep oqýshylaryn daıyndap, Shámshiniń ánderinen konsert qoıyp berdik. Konserttiń jalǵasy keshki asqa ulasty. 60-shy jyldary «Moskovskıe okna» ániniń dúrkirep turǵan kezi-tuǵyn. Shámshiniń aldynda oryndap bergenimde, «joldastar, osy bir tamasha án úshin kóterip qoıaıyq!» dep Shámshi erekshe rıza bolǵany bar. Men úshin Qaldaıaqovtyń ánderi baǵa jetpes qazyna ispetti, janym súısinedi. Shyǵarmada dál osy Shámshi minezi men ánderi jaıynda sóz qozǵalady», deıdi ol.
Zeınetkerdiń búginge deıin «Mahabbat jáne jylan» atty romany men salaýatty ómir salty týraly oqýlyǵy jaryq kórgen. Kitaptardy baspaǵa berý, oqyrmandarǵa taratý isine deıin tikeleı ózi atqarady.
«Sońǵy jyldary ádebıetti kitap dúkenderi arqyly taratý qıyndap ketti. Áýelgide dúkenderge berip kórdim de. Paıdasyz az ári kúrdeli. Onyń ústine kitap dúkenderine baratyndar da azaıdy ǵoı. Menen kitaptarymdy kóshede kezdesken jastar men stýdentter kóp satyp alady, jaqsy pikirlerin bildiredi. «Kitap oqıtyndar az» degen jańsaq pikir. Mysaly, 390 bettik romanymdy jaryqqa shyǵarýǵa qaladaǵy iri kompanııa demeý boldy», deıdi Vıktor Andreevıch.
Biz osylaı aıańdap áńgimelesip kele jatqanymyzda dittegen mejege jetip te qalǵan ekenbiz. Qarııamen jyly qoshtasyp, kózimizben uzatyp saldyq.
«Kárilik – qutylmaıtyn bir qazǵan or» demekshi kárilikpen kúres jahandyq máseleniń birine aınalyp otyr. Sypaıylap «máńgi jastyqtyń formýlasy» dep jatamyz. 2017 jylǵy resmı málimet boıynsha, Qazaqstanda ómir súrýdiń ortasha uzaqtyǵy 72 jastan asqan. Al 2050 jyly 65 jastan asqandardyń sany ulǵaıyp, jer betinde qarttar 1,5 mlrd adamǵa artady dep otyr.
Aıa О́mirtaı,
«Egemen Qazaqstan»