Ýaqyt talaby týǵyzǵan saılaý

Qazaqstan Respýblıkasy­nyń Prezıdenti N.­Á.Na­zar­baevtyń ústimizdegi jyl­ǵy 16 qarashadaǵy Jarly­ǵy­na sáıkes tórtinshi shaqy­ryl­ǵan Qazaq­stan Respýblıkasy Parlamentiniń Má­ji­lisi ta­ra­tyldy. Osy aktide 2012 jyl­ǵy 15 qańtarda partııalyq tizimder boı­ynsha saılanatyn Parlament Májilisi depý­tat­­ta­rynyń kezekten tys saı­laýy ótetini belgilendi. Al 16 qańtar kúni Memleket bas­shysynyń Jarlyǵyna sáıkes Qazaq­stan halqy Assam­bleıa­sy saılaıtyn Májilis depý­tattarynyń saılaýy belgilendi. Sonymen qatar 15 qańtarda QR Ortalyq saılaý komıssııasynyń qaýlysymen máslıhat depýtattarynyń saılaýy ótetini de taǵaıyndaldy. Memleket zaman aǵymynan qalmaı damyp otyrady. Demo­kra­tııalyq úrdis jolynda kons­tı­týsııalyq reformalar men óz­geristerdiń bolyp turýy – zań­dy­lyq. Bastalyp otyrǵan jańa saılaý naýqany tek bizdiń elimizde ǵana bolǵaly turǵan saıası kezeń emes. Ártúrli jaǵdaılardyń eko­no­mıka men saıasatqa yqpal etýine baılanysty álemdik parlamenttik úderiste júzege asyp jatqan qalypty jaǵdaı. Tek qana bıyldyń ózinde EQYU-ǵa múshe memleketter ke­ńis­tigindegi tórt elde, atap aıt­qanda, Irlandııa, Makedonııa, Lat­vııa jáne Ispanııada merziminen buryn parlamenttik saılaý ótti. Taıaý ýaqytta Slovenııa men Grekııa elinde de kezekten tys parlamenttik saılaý ótkeli tur. Osylaısha, kezekten tys nemese merziminen buryn parlamenttik saılaý demokratııalyq elderge tán jaǵdaı. Qazaqstanda kezekten tys parlamenttik saılaý ótkizý týraly sheshim Konstıtýsııaǵa jáne basqa da zańnamalyq aktilerge sáıkes qabyldandy. Prezıdenttiń Parlament Má­jilisi depýtattarynyń kezekten tys saılaýyn taǵaıyndaý týraly Jarlyǵy jarııalana salysymen Konstıtýsııada jáne zańda kóz­del­gen quqyqty paıdalana oty­ryp, Ortalyq saılaý komıssııasy máslıhat depýtattarynyń kezekti saılaýyn da 2012 jylǵy 15 qań­tarǵa taǵaıyndady. Sonymen, 16 qarashada birtutas saılaý naýqa­ny bastalyp ketti. Eki saılaýdy bir kúnde ótkizý 4 mlrd. teńgeden astam bıýdjet qarajatyn únem­deýge múmkindik beredi. Saılaý naýqanyn uıymdastyrýǵa jáne ótkizýge shamamen 8,2 mlrd. teńge jumsaý kózdelip otyr. Elimizdiń barlyq aımaǵyn túgel qamtyǵan saılaý naýqany Qazaqstan Respýblıkasynyń zań­na­masyna sáıkes ótkiziledi. Qa­zaqstan Respýblıkasy Ortalyq saılaý komıssııasynyń 16 qara­sha­daǵy Kúntizbelik josparyna sáıkes partııalyq tizimder boı­yn­sha saılanatyn Parlament Má­jilisi depýtattarynyń kezekten tys saılaýynda kandıdattardy usyný 2011 jylǵy 16 qarashadan bastap 5 jeltoqsanǵa deıin, al partııalyq tizimderdi tirkeý 16 qarashadan bastap 15 jeltoqsanǵa deıin júrgiziledi. Máslıhattar depýtattyǵyna kan­dıdattar usynýdy belgilengen tártippen tirkelgen respýb­lı­kalyq nemese jergilikti qoǵam­dyq birlestikter, sondaı-aq olar­dyń qurylymdyq bólimsheleri jáne azamattar ózin-ózi usyný jo­lymen júzege asyrady. Osy úderis 2011 jylǵy 16 qarasha men 14 jeltoqsan aralyǵyndaǵy kezeńde ótedi. Qazaqstan halqy Assambleıa­sy saılaıtyn Májilis depýtat­ta­ryn saılaý jónindegi saılaý rásimderiniń merzimi partııalyq tizimder boıynsha saılanatyn Májilis depýtattarynyń saı­laýy úshin aıqyndalǵan merzimdermen sáıkes kelmeıdi. Sol sebepti Qazaqstan halqy Assam­bleıa­synan Májilis depýtat­tyǵyna kandıdattar usyný 2011 jylǵy 16 jeltoqsanda bastalyp, 26 jeltoqsanda aıaqtalady. Qa­zaq­stan halqy Assambleıasynyń Keńesi usynǵan kandıdattardy tirkeý 2011 jylǵy 26-31 jel­toq­san aralyǵynda júrgiziledi. Saılaý aldyndaǵy úgit 2012 jylǵy 1 qańtarda bastalyp, 14 qańtarda aıaqtalady. Daýys berý 2012 jyl­ǵy 16 qańtarda bolady. Saılaý týraly zańnamaǵa sáı­kes partııalyq tizimder boıynsha saılanatyn Májilis depýtatty­ǵy­na kandıdattar usyný quqyǵy belgilengen tártippen tirkelgen saıası partııalarǵa tıesili. Bul barlyq partııalarǵa zańmen bir­yń­ǵaı talaptar qoıylyp otyrǵa­nyn bildiredi. Tek qana Qazaq­stannyń Kommýnıstik partııasy bul saılaýǵa qatysa almaıdy. О́ıt­keni, sot sheshimimen onyń qyzmeti toqtatylǵan bolatyn. Májilis depýtaty bolyp saılaný úshin azamat Konstıtý­sııa­nyń 51-babynyń 4-tarmaǵynda belgilengen talaptarǵa saı bo­lýy, sondaı-aq Konstıtýsııanyń 33-babynyń 2 jáne 3-tar­maq­taryna sáıkes belsendi saılaý quqyǵyna ıe bolýǵa tıis. Iаǵnı, Qazaqstan Respýblıkasynyń jı­yr­ma bes jasqa tolǵan jáne onyń aýmaǵynda sońǵy on jylda turaqty turyp jatqan azamat Májilis depýtaty bola alady. Partııalyq tizimdi bekitý tý­raly sheshimdi partııanyń joǵary organy qabyldaıdy. Partııalyq tizimge engizý saıası partııanyń joǵary organy músheleriniń jal­py sanynyń kópshilik daýysymen júrgiziledi. Bul rette saıası partııalar osy partııanyń múshele­rin ǵana partııalyq tizimge engizýge mindetti. Al máslıhattar depýtat­ty­ǵy­na kandıdattardy tıisti okrýgtik saılaý komıssııalary tirkeıdi. Partııalyq tizimdi, sondaı-aq Qa­zaq­stan halqy Assambleıasy saı­laı­tyn Parlament Májilisi de­pý­tattyǵyna kandıdattardy Or­ta­lyq saılaý komıssııasy tirkeıdi. Tirkeýge bir saıası partııadan oǵan saıası partııalar arasynda bólinetin depýtattyq mandattar­dyń belgilengen sanynyń otyz paıyzynan aspaıtyn adamdar sany engizilgen bir ǵana tizim jiberiledi. Demek, partııalyq tizimge engizilgen adamdardyń eń kóp sany 127 adamǵa jetkizilýi múmkin. Olardyń barlyǵy Konstıtýsııada jáne saılaý týraly zańda olarǵa qoıylatyn talap­tar­ǵa sáıkestigi tekseriledi. Or­ta­lyq saılaý komıssııasy partııa­lyq tizimdi tirkeýden bas tarta alady nemese ony tirkeý týraly sheshimniń kúshin joıa alady. Mundaı shara saıası partııa partııalyq tizimdi usyný erejelerin buzǵan, tirkeý úshin qajetti qujattardy usynbaǵan nemese partııa, ol usynǵan kandıdattar jáne onyń senim bildirgen adam­dary saılaý aldyndaǵy úgitti tir­kelgenge deıin júrgizgen jaǵ­daıda júzege asyrylady. Tutas partııalyq tizimniń elý pro­sentinen astamyn quraıtyn adam­dar partııalyq tizimnen shyqqan, partııalyq tizimdi usynǵan saıası partııanyń nemese onyń senim bildirgen adamdarynyń kandı­dat­tyń, partııalyq tizimdi usyn­ǵan basqa saıası partııanyń nemese partııalyq tizimge engizilgen adamnyń ar-namysy men qadir-qasıetine nuqsan keltiretin, onyń iskerlik bedelin túsiretin jalǵan málimetterdi taratý fak­tisin sot anyqtaǵan jaǵdaıda da Ortalyq saılaý komıssııasy tirkeýden bas tartady nemese she­shim­niń kúshin joıa alady. Sony­men birge, partııalyq tizim­di usynǵan saıası partııanyń nemese onyń senim bildirgen adam­dary­nyń saılaýshylardy satyp alý faktilerin sot anyqtasa, Or­ta­lyq saılaý komıssııasy osy sharalardy qoldana alady. Bul rette daýys beretin kúnge eki kún qalǵanda partııalyq tizimdi tirkeý týraly sheshimniń kúshin joıýǵa nemese buryn tirkeýden shyǵarylǵan partııalyq tizimdi qalpyna keltirýge jol berilmeıdi. Parlament Májilisi depýtat­tyǵyna kandıdattardyń árbiri, olardyń jubaıy (zaıyby), son­daı-aq máslıhattar depýtatty­ǵy­na kandıdattar jáne olardyń jubaıy (zaıyby) tirkeýge deıin turǵylyqty jeri boıynsha sa­lyq organdaryna 2011 jylǵy 1 qarashadaǵy jaǵdaı boıynsha tabysy jáne múlki týraly dek­la­rasııalar usynady. Sonymen qatar, máslıhattar depýtatty­ǵyna kandıdat jergilikti atqarý­shy organdardyń shotyna depozıt retinde zańnamada belgilengen eń tómengi jalaqynyń bes eselengen mólsherinde saılaý jarnasyn engizedi. Bul 79 995 teńgeni qu­raıtyn bolady. Osy qarajatty úmit­ker tirkelgenge deıin Konstıtýsııada jáne saılaý týraly zańda qoıylatyn talaptarǵa sáı­kes­tigi tekserilgennen keıin engizedi. Bıylǵy jyly saıası partııa­nyń saılaý jarnasy tizimge engizilgen árbir kandıdat úshin jal­py alǵanda 240 myń teńgeni qu­raıdy. Mundaı mindettilik «Nur Otan» HDP-ǵa qoldanylmaıdy. О́ıtkeni, atalǵan partııaǵa saılaý zańnamasyna sáıkes jeńildikter kózdelgen. Ol aldyńǵy saılaýda daýys berýge qatysqan saılaý­shy­lardyń jalpy sanynyń jeti paıyzdan astam daýysyn jına­ǵan­­dyqtan, saılaý jarnasynan bo­satylady. Sondyqtan, «Nur Otan» HDP-dan basqa barlyq saıası partııalar jarna tóleıdi. Sonymen qa­tar, JSDP jáne «Aq jol» KDP Parlament Májilisi depý­tat­ta­rynyń aldyńǵy saılaýynda daýys berýge qatysqan saılaý­shy­lardyń úsh­ten beske deıingi paıyzyn al­ǵan partııa retinde saılaý jar­nasyn jetpis paıyz mólsherinde tóleıdi. Osylaısha, osy eki saıası partııa úshin saılaý jarnasy árbir kandıdat úshin 168 myńǵa jýyq teńgeni quraıdy. Tutastaı alǵanda, tizimdi tirkeý úshin partııa Ortalyq saılaý komıssııasyna: • Respýblıkanyń Ádilet mı­nıstrliginde saıası partııanyń tir­kelgeni týraly qujattyń kó­shirmesi qosa tirkelgen, saıası par­tııanyń joǵary organynyń partııalyq tizimdi usyný týraly hattamasynan úzindi kóshirmeni; • azamattyń partııalyq tizimge engizýge kelisimi týraly ótinishin; • partııalyq tizimge engen ár­bir adam týraly ómirbaıandyq derekterdi; • kandıdattyń jáne onyń jubaıynyń (zaıybynyń) tabysy men múlki týraly deklarasııa tap­syrǵany týraly salyq orga­ny­nyń anyqtamasyn; • saıası partııanyń saılaý jar­nasyn engizgenin rastaıtyn qu­jatty; • partııalyq tizimge engizilgen adamnyń osy tizimdi usynǵan saıası partııaǵa músheligin rastaıtyn qujatty tabys etedi. Tirkeý merzimi aıaqtalǵan soń, ústimizdegi jylǵy 16 jeltoq­san­nan bastap Ortalyq saılaý ko­mıssııasynda partııalyq tizimderin tirkegen saıası partııalar saı­laýaldy úgit jumystaryna kirise alady. Saıası partııalardyń bar­lyq úgit naýqany partııanyń saılaý qory esebinen júzege asy­rylady. Saıası partııalardyń saı­laý qorynyń eń joǵarǵy kó­lemi 261,6 mln. teńgeni quraıdy. Bul rette saıası partııalardyń saılaý qory eki qarjy kózinen, ıaǵnı, saıası partııalardyń óz qa­ra­jaty men respýblıkanyń aza­mat­tary men uıymdarynyń erikti qaıyrymdylyǵynan quralady. Máslıhat depýtattyǵyna kan­dıdattarǵa qatysty aıtarym, tirkeý aıaqtalǵannan keıin, ıaǵnı, 21 jeltoqsannan bastap saılaýaldy úgit jumystaryn júrgize alady. Memleket jergilikti ókildi or­gannyń depýtattyǵyna tirkelgen árbir kandıdatqa radıoda, teledıdarda jáne baspasózde eń qa­jetti kólemde úgit sharalaryn júr­gizý úshin teń dárejede qar­jy bólinýine kepildik beredi. So­nymen qatar, máslıhat depýtat­ty­ǵyna kandıdat bolǵandar ózde­riniń menshikti saılaý qoryn qu­rýyna quqyǵy bar. Máslıhat de­pýtattyǵyna kandıdattyń saılaý qorynyń eń joǵarǵy kólemi 10,5 mln. teńgeni quraıdy. Sonyń ishin­de kandıdattyń óz qara­ja­tynan, kandıdatty usynǵan qo­ǵamdyq birlestiktiń jáne de Qazaqstan Respýblıkasynyń aza­mat­tary men uıymdarynyń erikti qaıyrymdylyǵynan qurala­tyn qarjy. Jalpy, Ortalyq saılaý ko­mıssııasy barlyq qajetti kadr­lyq jáne materıaldyq resýrs­tarǵa ıe jáne saılaýdy tıisti uıymdastyrýshylyq deńgeıde ótkizýge, azamattardyń jáne bar­lyq saılaý úderisine qatysýshy­lardyń ózderiniń konstıtýsııa­lyq quqyǵyn erikti ári tıimdi júzege asyrýyn qamtamasyz etýge daıyn. Saılaý qujattarynyń úlgisi bekitildi. Negizgi zańdarda qaras­tyrylǵan saılaý ótkizý tártibin, saılaý prosedýrasy men saılaý úderisine qatysýshylardyń qyz­metin retteıtin qajetti normatıvtik aktiler qabyldandy. Bar­lyq deńgeıdegi saılaý komıssııa­larynyń quramy tolyqtaı qa­lyp­tastyrylǵan jáne jedel qar­qyn­men jumys isteýge qabiletti. Saılaýdyń ázirlik jumysta­ry men ótkizýge barlyǵy 13315 saılaý komıssııasy qatysady. Onyń ishinde 16, ıaǵnı, 14 ob­lystyq jáne Astana men Almaty qalalyq saılaý komıssııasy bar. 207 aýdandyq jáne qalalyq saılaý komıssııasy, oblystyq más­lı­hat depýtattaryn saılaý jó­nindegi 550 okrýgtik saılaý ko­mıssııasy, aýdandyq máslıhat depýtattaryn saılaý jónindegi 2160 okrýgtik saılaý komıssııasy jáne 9757 ýchaskelik saılaý ko­mıs­sııasy qurylǵan. Osy rette aýmaqtyq, okrýgtik jáne ýchaskelik saılaý komıssııalary óz qyz­metterin qoǵamdyq negizde júze­ge asyrady jáne olardy saıası partııalardyń usynystary negizinde sáıkes máslıhattar saılaı­tynyn atap ótý mańyzdy bolmaq. Búgingi tańda jumys istep turǵan saılaý komıssııalarynyń quramyn jergilikti ókildi organdar 2009 jyly saıası partııalar men qoǵamdyq birlestikter usy­nys­tarynyń negizinde saılaǵan bolatyn. Ol kezde ártúrli deń­geıdegi saılaý komıssııasynyń músheligine saıası partııalar usyn­ǵan kandıdattardan usynylǵan kandıdattardyń jalpy sanynyń 98,6 paıyzy saılandy. Bul – saıası partııalar usynǵan kandı­dattardyń negizinen saılaý ko­mıs­sııalarynyń quramdaryna saı­lanǵanyn bildiredi. Sonymen birge, saılaý zańnamasyna sáıkes aýmaqtyq, okrýgtik nemese ýchaskelik saılaý komıssııalarynyń quramynda ókili joq saıası partııalar saılaý naýqanyn daıarlaý jáne ótkizý kezeńine keńesshi daý­ys quqyǵyn bere otyryp, óz óki­lin tıisti saılaý komıssııasyna jiberýge quqyly. Árıne, bul oraıda zańnamamen qarastyryl­ǵan birqatar resimderdi saq­taýy tıis. Okrýgtik nemese ýchas­kelik saılaý komıssııalary­nyń qu­ramyn­da saıası partııalar­dyń ókildigin qamtamasyz etý úshin barlyq jaǵdaı jasaldy. Búgingi tańda biz saılaý komıs­sııalary múshelerin jedel oqytýǵa basa nazar aýdaryp otyrmyz. Jalpy, jumys istep turǵan saılaý komıssııalarynyń quramy buǵan deıingi saılaý kampanııasy barysynda ózderiniń joǵary kásibı daıyndyqtaryn kórsete bildi. Elimizde saılaýdy uıymdastyrýshylardyń biliktilik deńgeıin arttyrý úderisine turaqty túrde kóńil bólinedi. Jaqyn arada Ortalyq saılaý komıssııasy respýblıkalyq se­mı­nar-keńes uıymdastyrady. Oǵan oblystyq, Astana jáne Almaty qalalyq saılaý komıssııalary­nyń tóraǵalary men hatshyla­ryn, sondaı-aq múddeli memlekettik organdardyń ókilderin sha­qyrýdy josparlap otyrmyz. Osy semınar aıasynda aldaǵy saı­laý­dy uıymdastyrý men ótkizýdiń negizgi máseleleri talqyǵa saly­nady. Al elimizdiń óńirlerinde aýmaqtyq, okrýgtik nemese ýchaskelik saılaý komıssııalary úshin aımaqtyq semınarlar men trenıngter uıymdastyrylady. Saılaýdy aqparattyq qamta­masyz etýge keler bolsaq, Orta­lyq saılaý komıssııasy ádet­tegideı, barlyq buqaralyq aqpa­rat quraldarymen belsendi túrde birigip jumys isteıdi. Barlyq otyrystarymyzǵa burynǵysyn­sha mass-medıa ókilderi shaqy­ryla otyryp, ashyq túrde ótkizi­letin bolady. Saılaýshylarǵa par­tııalardyń maqsattary men mindetteri týraly barynsha to­lyq aqparat berý maqsatynda Ortalyq saılaý komıssııasy óz tarapynan partııalyq tizimin usyn­ǵan saıası partııalarǵa aqpa­rat­tyq qoldaý kórsetedi. Bul rette, Ortalyq saılaý komıssııasy taratatyn málimetter tek aqpa­rattyq jáne beıtarap sıpatta bolady. Qazirgi kezde halyqaralyq baıqaýshylardyń qyzmetine qa­tys­ty Qazaqstannyń saılaý tý­raly zańnamasynyń erejeleri EQYU keńistiginde barynsha ja­rııalylardyń biri bolyp taby­lady. Halyqaralyq uıymdar men shet memleketterdiń Qazaqstanda ótkiziletin saılaýlarǵa úlken qyzyǵýshylyq tanytýy kezdeı­soq­tyq emes. Máselen, 2007 jyl­ǵy parlamenttik saılaýda 1 129, al osy jylǵy prezıdenttik saılaýda 1 059 halyqaralyq baıqaý­shy tirkelip, óz jumystaryn at­qardy. Osyǵan baılanysty 16 qa­rashada Ortalyq saılaý komıs­sııasy men Qazaqstan Respýblı­ka­synyń Syrtqy ister mınıstrligi halyqaralyq baıqaýshylar ınstıtýtyn resmı túrde ashty. Qazaqstanda halyqaralyq baı­qaý­shylardy akkredıtteýdi Syrt­qy ister mınıstrliginiń usyny­syn alǵannan keıin Ortalyq saılaý komıssııasy júzege asyrady. Sheteldik baıqaýshylardy tirkeý rásimi 2012 jylǵy 9 qańtarǵa deıin júrgiziledi. Saılaýdy baıqaýǵa sheteldik buqaralyq aqparat quraldary­nyń ókilderi de qatysa alady. Halyqaralyq baıqaýshylar jáne sheteldik buqaralyq aqpa­rat quraldarynyń ókilderi saılaý úderisiniń barlyq satysyna, barlyq deńgeıdegi saılaý komıs­sııalarynyń otyrystaryna qa­tysýǵa quqyly. Osy saılaýdyń negizgi ereksheligi retinde «Saılaý» avtomat­tandyrylǵan aqparattyq júıesi paıdalanylmaıtynyn aıtýǵa bo­lady. Sonymen birge, 2012 jyly 15 qańtar kúni saılaý ýchas­kelerinde saılaýshylar úsh túrli bıýlleten alatyn boldy. Bıýl­letenderdiń bireýi QR Parlamenti Májilisi depýtattarynyń saılaýynda saıası partııa úshin daýys berýge arnalǵan. Ekinshi bıýllıýten arqyly oblystyq máslıhat depýtattyǵyna kandıdat úshin daýys berýge bolady. Al úshinshi bıýlleten aýdandyq nemese qalalyq máslıhattyń de­pýtattyǵyna kandıdat úshin daý­ys berýge arnalǵan. Astana men Almaty qalalarynyń turǵynda­ry eki bıýlleten alady. О́ıt­keni, bul qalalarda aýdandyq máslı­hattar joq. Árıne, eń basty erekshelik, eger daýys berýge qatysqan saı­laýshylar daýysynyń jeti paıy­zyn tek qana bir saıası partııa alsa, onda depýtattyq mandattardy bólýge kórsetilgen saıası partııa­nyń tizimi, sondaı-aq daýys berýge qatysqan saılaýshylar daýy­synyń kelesi kóp sanyn jınaǵan partııanyń partııalyq tizimi jiberiledi. Iаǵnı, Qazaqstan Respýb­lıkasy Parlamenti Májilisiniń besinshi shaqyrylymy (saılany­my) bir partııadan quralmaıdy degen sóz. Aldaǵy saılaýdyń negizgi ke­zeńi, ásirese, úgit júrgizý kampa­nııasy elimizdiń táýelsizdigine 20 jyl tolý mereıtoıymen tuspa-tus kelip tur. Bul jaıt saılaý organdaryna jáne saılaý úderi­sine qatysýshylardyń bárine aı­ryqsha jaýapkershilik júkteıtini anyq. Qýandyq Turǵanqulov,  Ortalyq saılaý komıssııasynyń tóraǵasy.