Sportshynyń aǵza almasqannan keıingi ómiri

Byltyr tamyz aıynda Ortalyq kommýnıka­sııa­lar qyzmetinde ótken kezekti bir brıfıng biz­di eleń etkizdi. Bul – 26 maýsym men 2 shilde ara­ly­ǵynda Ispanııanyń Ma­laga qalasynda XXI Dúnıejúzilik sport­tyq transplant-oıyn­daryna qa­tysqan qazaq­stan­dyq­tar­dyń altyn medal al­ǵany jaıyndaǵy jańa­lyq edi.

22 jasynda aýyr halde Shymkent qalasynan Astanadaǵy Ult­tyq kardıohırýrgııa orta­ly­­ǵyna sanıtarlyq avıasııa­men jet­kizilgen Gúlmıra Smaıylo­va­­nyń jaqyndary sol bir úmit pen úreıge toly kúnderde donor ber­gen júrekpen Gúlmıranyń bo­la­shaqta chempıon bolatynynan habarsyz edi. Ony dárigerler de, Gúlmıranyń ózi de bilgen joq. 

Bul oıyndarǵa Qazaqstannan tutas komanda barypty. Túrli organdaryn aýystyrǵan 6 adamnan turatyn sportshylar tek el sportynyń ǵana emes, medısınasynyń da namysyn qorǵady deýge saıatyndaı. Donordan úsheýi – júrek, úsheýi – búırek almasqan Jánibek Ospanov, Gúlmıra Smaıylova, Ashat Qalıkeshov, Erjan Muhamadıev, Jetkinshek Nurov, Apreshan Hovdahan Malagada Qazaq­stannyń atynan shyǵyp, Gúl­mıra altynnan alqa taǵyp, Ánurandy oınatyp, Týymyzdy kókke kóterdi. 

Ras, otandyq medısınanyń áleýeti nyǵaıa túsýde, donordan organ alyp salý buryn sheteldik dárigerlerdiń ǵana enshisindeı, aq jeleńdi qazaqtyń mańdaıyna buıyrmaǵandaı kórinetin edi. Qazir transplantasııalaý jolǵa qoıyldy, bir problema sheshildi, alaıda organ almasqannan keıingi ómir qandaı? Transplantanttyń da, resıpıenttiń de aldynda den­saýlyǵyna qatysty máse­le­ler­men birge qandaı áleýmettik prob­lemalar týady, olardy san­sy­ratyp san oıǵa jetelep, uı­qy­syn buzatyn qandaı sheshil­meı jat­qan qıyn túıinder bar eken? Bir ókinishtisi, bul qazaq qoǵamyn tol­ǵandyra qoımaǵan nemese áli mán bere almaı jatqan baǵyt eke­nin aıtqan jón. 

2012 jyldyń 6 tamyzynda Qazaqstan medısınasynda alǵash ret mıy jumysyn toqtatqan adamnyń júregi basqa bireýge donor bolǵany este. Mıyna qan quıy­lyp, aýrýhanaǵa túsken 46 jastaǵy áıeldiń júregi ba­la­­sy Igor Vorotnıkovtyń ke­­­li­sim berýimen Qostanaı ob­ly­­sy Rýdnyı qalasynyń 38 jastaǵy turǵyny Jánibek Ospanovqa salynǵanynan barsha qazaqstandyq habardar boldy. Endi sol Jánibek transplant-oıyn­ǵa qatysyp júr. Nátıjesiz de emes, 2017 jyly Polshanyń Zamoss qalasynda jeńil atletıka, sýda júzý, ústel tennısi, darts boıynsha halyqaralyq týr­nırge qatysyp 50 metrge jú­zý­­den kúmis júlde jáne ústel ten­nısinen úshin­shi oryn ıelendi.

Jánibekten aǵzadaǵy organ almasqannan keıingi ómiri jaı­ynda surap, áńgimege tarttyq. Birin­­shiden, organ aýystyrýdy qajet etetin adam óziniń kún­delik­ti júrisinen jańylady, qoǵam tynysynan ysyrylýǵa máj­­búr, deıdi Jánibek. Ol osy­ǵan deıin atqaryp kelgen iste­rin, dıp­­lom alǵan mamandyǵy boı­yn­sha jumysyn da atqara almaı qa­lady. Áýeli qajetti organ úshin kezekke turyp, eki kózi tórt bolyp kútedi. Birneshe ret tabyldy dep teksergenniń ózinde sáıkes kelmeı qalyp, taýy shaǵylady. Donor tabylmaı o dúnıege ke­tip jatqandar qanshama?!

Ekin­shi­den, qudaı jarylqap aǵza al­mas­qannan keıin de tolyp jatqan medısınalyq jáne áleýmettik máseleler aldyńnan shyǵady. Boıyńa dáriger salyp bergen júrek, búırek, baýyr qansha sáı­­kesse de, Qudaı o basta basqa adam­ǵa bergendikten ol seniń aǵ­zań úshin bóten. Al jaratylys­ty aldaý qıyn. Sondyqtan jańa salǵan organdy bótensip, ıterip tastamas úshin ımmýndyq júıeni álsiretetin preparattar qabyldaýǵa májbúr­siń. Immý­ndyq júıeniń álsireýi de­­gen sóz – jańa týǵan jas sá­bı­­den ári ne bolsa sonymen tip­ti el shetindegi bir aýrýdyń vı­rý­sy­nyń jolynda kezdeısoq jú­rip ótseń, oǵan qarsy turatyn qa­bi­le­tiń joqtyǵynan aýyryp qala­syn. Úshinshiden, jańaǵy ımmý­nodepressıvti dárilerdi dá­ri­ger belgilegen ýaqytynda bul­­jytpaı qabyldap otyrý kerek. Memlekettiń qamqorlyǵy arqasynda tegin beriletin osy preparattarmen qamtamasyz etýde kesteden bir aýytqý bolsa, ómirińiz qaıtadan qyl ústinde. О́kinishtisi, mundaı jaǵdaılar jıi kezdesedi.

Jánibektiń áńgimesi ústinde oıyma bir oqıǵa túsken. Ana­syna baýyr transplantasııasy jasalǵan áriptesimniń birde «apam­nyń «sellsept» atalatyn ımmýndyq júıeni álsiretetin dári­si taýsylýǵa taıaý» dep jan­ushy­ryp, qala kezip ketkenin kór­genmin. Tártip boıynsha dá­ri taýsylardan 10 kún buryn dári­ha­namen habarlasqanmen qajet preparat túser emes. 6 kún, 5 kún... 2 kún qaldy. Qysylǵan árip­tesim endi qaıtemin dep, anasyna operasııa jasaǵan aýrýhananyń bólimshesine habarlasty. Osylaı da osylaı, erteń isher dári joq, sizder maǵan senip qaryzǵa bere turyńyzdar, al men dárini alǵanda sanap turyp ákelip ótkizemin, dep. Amal joq, dári bolmasa ne kútetinin anyq biletin dárigerler ózderi bir ret ómir syılaǵan jannyń qaıta demin úzsin be, qolhatpen dári bergen.

– Tórtinshiden, deıdi áńgime­sin jalǵaǵan Jánibek – úlken prob­lema biz tárizdi jandardy qaıtadan áleýmettendirý máse­le­si. Joǵaryda aıtqandaı, ol bu­ryn­ǵy kásibin jalǵastyra al­maıdy. Mamandyq aýystyrýy qajet. Bul jerde memleket tarapynan olardy qaıta ma­mandandandyrýǵa kómek qa­jet. Besinshiden, bizder shyn má­ninde memleketke qaryz­dar janbyz. Jerdi basyp júrgenimizge, bala-shaǵa, týǵan-týys, jora-joldas arasynda júrýimiz birinshi Allanyń, ekinshi kvota berý arqyly operasııa shyǵynyn tolyq kótergen, kúndelikti qajetti dárimizdi bergen memlekettiń arqasy. Bizdiń de Otanymyzǵa bir paıdamyz, jaqsylyǵymyz tıse deımiz.

Mysaly, men tóraǵalyq etetin «О́mir tynysy» atty transplan­ta­sııa jasalǵan adamdardy ońal­tý jónindegi qoǵamdyq uıym aı­na­lysatyn jumystyń biri – sportty nasıhattaý. О́mirimizdiń dárige baılanǵany bolmasa, biz qalyptaǵy adambyz, ómir boıy dári iship, ózin qalypty jaǵ­daı­da ustaıtyn sozylmaly naý­qas­tar kóp qoı, biz de sondaımy­z. Endi úılenip, otbasyly bolyp, bala súıip jatqandary da, burynnan úıli-barandylary da bar. Aıtaıyn degenim, elimizde Ulttyq paralımpıada, sýrdlımpıada komıtetteri bar da, bizde mundaı uıym joq. Alaıda biz Dúnıejúzilik transplant oıynyna qatysyp, jaqsy nátıjege qol jetkizdik. Ispanııadaǵy oıynǵa 3 myńnan astam adam qatysty. Sonyń arasynan qyzymyz altyn júldemen qaıtty. Jalpy, transplantasııa jasalǵan pasıentterge sporttyń paıdaly bolatyny dáleldengen dárigerlerdiń naqty ǵylymı eńbekte ri, zertteýleri bar. Biz sporttyq oıyndarǵa qatysý arqyly bir jaǵynan eli­mizdegi medısına qaýqaryn kór­setemiz, jetistigin jarııa etemiz, sonymen birge transplantasııany halyqqa túsinikti etýdi nasıhattaımyz.

Osy jerde Jánibekten «Siz­der jylda úkimettik emes uıym­­dar tapsyrys alatyn grant­tar­ǵa qatysasyzdar ma? Malagaǵa qandaı qarajatpen qatysyp júrsizder? – dep suradym. – Malagaǵa deısiz be dep kúlgen Jánibek áńgimesin jalǵady. – QHA-nyń XXIV sessııasynda «Sońǵy 4 jylda Qazaqstanda mundaı 847 ota jasalsa, onyń 33-i – júrek almastyrý. Búginde men sııaqty adamdar «О́mir tynysy» dep atalatyn qoǵamdyq uıymǵa toptastyq. Biz tolyqqandy adambyz, oqımyz, jumys isteımiz, bala tárbıeleımiz, sportpen aılanysamyz. Tipti Dúnıejúzilik sporttyq transplant oıyndarǵa da qatysqymyz keledi. Bul biz sııaqty adamdarǵa arnalǵan olımpıadalyq oıyndar. Bizdiń armanymyz – «Máńgilik el» patrıottyq aktisi­niń qabyldaný qurmetine oraı, Qazaqstannyń kók baıraǵyn osy oıyndarda jelbiretý» dep sóz sóıledim. Sóıtip Elbasynyń tikeleı qol­daý­ymen, tapsyrma berýiniń ar­qasynda jarysqa baryp, jeńispen oraldyq.

Bul 2 jylda bir ótkiziletin oıyn, al alda qaı aqshaǵa baramyz, ol jaǵy belgisiz. О́ıtkeni mınıstrlikte arnaıy lot ta joq qoı. Densaýlyq saqtaý mınıstrliginde «Donorlyqty nasıhattaý» degen bir ǵana lot bar. Oǵan qatyspaımyz, al arnaıy bizdiń toptaǵy adamdar úshin sportty damytý, nasıhattaý esh qa­ras­tyrylmaǵan. Transplant oıyn­dar ótkizetin federasııaǵa álemniń ozyq degen 60 eli múshe. О́ıtkeni transplantasııa jasap, pasıentterdiń odan keıingi qalypty ómirin qamtamasyz etip, reabılıtasııasymen aınalysý ońaı emes. Kóp eldiń qaltasy kó­tere almaıdy. Keńestik keńis­tik­ten shyqqan memleketter ishi­nen tek Qazaqstannyń ǵana mú­she bolyp, bizdiń jarysqa qaty­sýy­myzdyń ózi biraz jaıtty ań­ǵar­ta­dy. Qazaqstan medısınasynda áli de tolǵaqty máseleler kóp shyǵar, al biz sonyń biriniń naq­ty sheshimin tapqanynyń jemi­si­miz, dálelimiz desek bolady, deı­di ol.

Endigi bir kúrdeli máse­le­de oıymen bólisken «Búı­rek al­mas­tyr­ǵan jáne gemo­dı­alı­z­degi pasıentter» qoǵamynyń tó­raǵasy Erlan Muhamadıev elimizde máıitten organ alýǵa qoǵam­nyń kózqarasy durys emes­tigin jetkizdi. Sonyń saldarynan Qazaqstan bolashaqta bir búırekti el atanýy múmkin. Sosyn organdy satýǵa zań boıyn­sha tyıym salynǵan, tek týys­qandary ǵana berýi tıis. Al bul zańnama bir otbasynan nemese áýletten bir búırekti eki nemese odan da kóp adamdar bolýy qaýpin týdy­rady. Bul – eldik problema. Taǵy bir mańyzdy dúnıe, organ al­mastyrǵan adamnyń qalypty ómirge kirisýindegi qıyndyq – mamandyq, kásip ózgertýmen birge tur­ǵylyqty jerden kóshýdiń qa­jettiligi. Bul ásirese aýyl, aý­dan turǵyndaryna qatysty má­sele. О́ıtkeni aýyl feldsheri tú­gili aýdan dárigerlerine mun­daı pasıenttermen jumys júr­gizý qıyn. Sebebi pasıenttiń qa­­ny­nyń quramyna jasalatyn sa­­rap­tamany kez kelgen oblys or­ta­lyǵyndaǵy aýrýhana jasaı almaıdy. Sondyqtan Astana, Almaty syndy tolymdy zerthana­lary bar úlken klınıkalarǵa ji­beriledi. Aýyl turǵyny bul ret­­t­e qalaǵa qonys aýdarýǵa máj­búr. Al bas- pana qaıda? «Qys­qa­sy bas qa­ty­ra­tyn másele kóp, múmkin biz tá­riz­dilerge ar­­naıy statýs be­rip, tur­ǵyn úı, páterlermen qam­tamasyz eti­­­lýde bir je­ńil­dikter qaras­ty­rylýy tıis shyǵar», deıdi E.Muhamadıev.

Gazetimizdiń 16 qańtar kúngi sa­nynda Batys Qazaqstan obly­syn­daǵy tilshimiz Qazybek Qut­ty­muratulynyń «Samuryq qus, qaı­dasyń?! nemese búıregin balasyna bergen ata-ana ahýaly» degen tolǵaqty maqalasy jaryq kórdi. Tilshi elimizde óz erkimen do­nor bolyp, bir búıreginen aıy­rylǵan adamdardyń múge­dek­tik boıynsha járdemaqy ala almaıtynyn, onyń ústine ózgege kómektesip, óz aǵzasyn transplantasııa jasaýǵa kelisken jan ol úshin qarjy alatyn bolsa, qylmystyq jazaǵa tartylatynyn jazady.

Ne kerek, organ almasty, ómir jal­ǵasty, alaıda transplantat pen resıpıent úshin ózderi she­she almaıtyn túrli máseleler tiz­begi shyqty. Sheshimi qaıdan tabylar? Qazaqstan Úkimetiniń nazaryn osy máselelerge aýdara otyra, qoǵam músheleriniń de bul problemalardan tys qalmaýyn surar edik. 

Anar TО́LEÝHANQYZY, «Egemen Qazaqstan»