Máseleniń mánisi: Jumysshy jalaqysy jóninde birer sóz

Munda óner­kásiptik kásiporyndar sany jyl saıyn ósip keledi. Kez kel­gen óndiris ornynyń basty tut­qasy ári basty tiregi – qara­paıym jumysshylar. Eger olarǵa óz ýaqytynda mardymdy jal­aqy tólenbese nemese aı sa­ıyn alyp júrgen azda­ǵan eńbek­aqysynyń mólsheri tó­men­dep ketse kásiporyn­da esh­qan­daı bereke bolmaı­dy. Bul jaǵdaı qalypty óndi­ris qarqyny men yrǵaǵy­nyń tómend­eýine de áser etedi. Bir jaq­sysy, ónerkásipti óńirde ju­mys­shylardyń jalaqysyn tómen­detý emes, kerisinshe, jyl sa­ıyn onyń mólsherin ósirý jó­nind­e keń aýqymdy sharalar belgilengen. 

Bul jóninde ótken 2017 jyl­dyń mamyr aıynda Aqtóbe ob­lysynyń ákimi Berdibek Sa­par­baevtyń sheshimine sáıkes arnaıy jumys toby qurylǵan. Onyń basty maqsaty – óńir aýma­ǵy­ndaǵy ónerkásiptik ká­sip­oryn­darda qyzmet jasaıtyn jumysshylardyń áleýmet­tik-turmystyq jaı-kúıine jan-jaqty kóńil aýdarý, olardyń sheshilmegen túıinderiniń tinin tarqatý bolyp otyr. Osynyń arqasynda jumysshylardyń jalaqysyn kóterý máselelerine basty ba­symdyq berilgen. Bul rette atal­­ǵan jumys toby­nyń ótken jyly atqarǵan ju­mys qo­ry­tyn­dylaryna toqta­la ke­ter bol­saq, óńirdegi óner­ká­sip­tik kásip­oryndarda jumys­shy­­lar­dyń eńbekaqysy 16,4 paıyzǵa ós­ken eken.

Munyń ózi qazirgi kúni ortasha jalaqy mólsheri 164 765 teń­geni quraıdy degen sóz. En­di kásiporyndar mysalynda keı­bir naqty derekterge kezek ber­sek «Kazhrom» transulttyq komО́panııasy AQ-da tokar­diń jalaqysy sońǵy bir jylda 110 000-nan 126 000 teńgege ósse, tehnık-tehnologtiki 185-ten 220 000, elek­tr-mehanıginiki 135 000-nan 162 000 teńgege ulǵaı­ǵan. «Altıes Petroleým In­­ter­neshnl BV» kompa­nııa­sy Aq­tóbe fılıalynda mon­tajshynyń jalaqysy 195-ten 230, uńǵymalardy zertteý operatoryniki 250-den 294, slesar-jóndeýshiniki 180-nen 211 000 teńgege joǵarylaǵan. Mundaı mysaldar jetkilikti. Aılyǵy ósip, otbasy bıýdjetin odan ári tolyqtyrýǵa múmkin­dik alǵan «Aqtóbe hrom qosyn­dylary zaýyty» AQ jumys­shysy Amanqos Qojın óz tile­gin gazet tilshisine bylaısha jet­kizdi: zaýytta eńbek etip kele jatqanyma bes jyldan as­ty. Osy ýaqyt ishinde eń­bek­­aqy­dan eshqandaı kidiris bo­l­­ǵan joq. Munda biz sekildi qara­­paıym jumysshylardyń alań­­syz eńbek etýine barlyq jaǵ­daı týǵyzylǵan. Eń bas­ty­sy, aılyq jalaqymyz jyl sa­ıyn kem degende 10-15 paıyz tóńi­reginde ósip keledi. Onyń ústine kásiporyn basshylary meni jas otbasy retinde jalda­ma­ly pátermen qamtamasyz etti. 

Aqtóbe aımaǵynda ónerká­sip oryndarynda jumys is­teı­tin jumysshylardyń jal­aqy­syna júıeli túrde mo­nı­to­rıng­­tik zertteýler júrgizý tár­­­tibi ornyqqan. Onyń keıbir my­­sal­­daryna kóz salsaq ótken 2017 jyldyń basynda aı­maq­ta ju­mys berýshilerdiń jumys­shy­larǵa jalaqy tóleý isindegi qaryzy tabany kúrekteı 700 mıllıon teńgeni qurapty. Sóz joq, munyń ózi óte joǵary soma. Sondyqtan da oblystyq ákim­dik pen memlekettik kirister de­partamenti eńbekaqyǵa qa­ryz­dar kásiporyndarmen ju­mys júrgize kelip, birqatar jaıt­tardy aıqyndady. 

Baqsam baqa eken, degendeı sol kásiporyndardyń arasynda bankrottyń shegi men jarqabaǵynda turǵandary da bar bolyp shyqty. Olardyń múl­ki dereý satýǵa shyǵarylady. Son­daı-aq eńbekaqyǵa qaryz­­dar kásiporyndardyń birqa­ta­ry­­na aıyppuldar saly­na­dy. Árı­­ne, aıyppul tólettirý oryn a­l­ǵan kúrdeli jaǵdaıdan shyǵý­dyń basty joly emes ekeni bel­gi­li. Sondyqtan da bul rette bas­tamashy top­­tar­dyń birinshi kezekte kásip­oryn­darda oryn alǵan problemalar men túıtkildi tustar­­­dy anyq­taý men zertteýge mán ber­geni qoldaýǵa ábden la­ıyq­ty. Osy arqyly ónim ót­kizý isindegi sheshimin tappaı jú­r­gen máseleler de aıqyn­da­lyp, ony retteýdiń jol­dary bel­­gi­­lengen. Aıtyp-aıtpaı ne kerek, bul jumystardyń qory­tyn­dysy nátıjesiz qal­maıdy. Sonyń arqasynda jyl sońynda joǵaryda atalǵan 700 mıllıon teńgeniń tek nebári 16 mıllıon teńgesi qalady. 

Aqtóbe oblysynda ónerká­sip oryndarynda jumys isteı­­tin jumysshylarǵa týǵy­zyl­­ǵan qoldaý men qamqorlyq aıasy­nyń keńeıýine úlken septigin tıgizip júrgen basty bir faktor bar. Bul – oblys ákim­digi, kásiporyn basshylary jáne kásipodaqtardyń aýmaqtyq birlestikter arasynda jasal­ǵan úsh tarmaqty kelisimder. Mun­­da eńbek qatynastaryn ret­teý men jumysshylardy áleý­­mettik jaǵynan qamtama­syz etýdiń barlyq máseleleri jan-jaqty kórinis tapqan. Sonyń ishinde búgingi áńgimemizdiń basty arqaýyna aınalǵan ju­mys­shylardyń jalaqysyn udaıy kóterip otyrý isi de – osy keli­simderdiń basty tarmaǵyn qu­raı­dy. Búgingi kúni osyndaı sıpattaǵy kelisimder men memorandýmdar oblystaǵy iri kásiporyndardyń 88 pa­ıyzyn qamtyǵanyn eskersek, jumysshy mártebesi odan ári óse túsetinine eshqandaı kúmá­ni­ńiz qalmaıdy. Túıip aıtqanda, munyń ózi jalpy sany 50 myń­nan astam jumysshysy bar kom­panııalar legi degen sóz. Aqtóbe aımaǵynda qyzmet aýqy­my tikeleı ónerkásip sala­sy­men baılanysty kóptegen shet­eldik jáne transulttyq kom­panııalar jumys isteıdi. Sonyń ishinde reseılik jáne qytaılyq kompanııalardyń úles salmaǵy kóbirek. Ashyǵyn aıtqanda, olardyń bári jer­gilikti jumysshylardyń jala­qy­syn kóterýge yqylasty ári qulyqty bola bermeıdi. Aı­ta­lyq óńir basshysy atalǵan sheteldik kompanııalardyń jetekshilerimen kezdesýi kezin­de osy máseleni olardyń nazaryna udaıy salyp otyrýy da, belgili bir deńgeıde oń nátıjeniń óris­­teýine áserin tıgizgenine shek keltirý qıyn. Tipti buǵan kóp jaǵdaılarda osy joldar av­torynyń da tikeleı kýá bolyp júrgen jaıy bar. Bul jaı aıtyla salǵan sóz emes. Mundaı kezdesýlerdiń qorytyndysy eki­jaqty qol qoıylǵan hattama­men túıin­deledi. Ári soǵan sáıkes tıisti jumystar júrgiziledi. 

Eńbek kodeksi men elimizde sońǵy kezde engizilgen eńbek jónin­degi ózge de zańdyq-qu­qyq­tyq talaptar boıynsha ón­diristik kásiporyndarda ju­mysshylarǵa tólenetin jalaqy mólsheri ınflıasııa deńgeıinen kem bolmaýǵa tıis. Osy oraıda Aqtóbe aımaǵynda qazirgi kezde ınflıasııa deńgeıi 7-8 pa­ıyz ekenin aıtqan jón. Osyn­daı jaǵdaıda óńirdegi ónerkásiptik kásiporyndar­da jumysshylarǵa tólenetin eń­bekaqy ınflıasııa deńgeıinen eki ese joǵary ekenin kóremiz. Onyń basty kórsetkishi sońǵy eki jyldyń ishinde jumysshy jalaqysynyń 12-15 paıyzǵa deıin óskeni bolyp otyr. Bul el óńirleri arasyndaǵy eń jo­ǵarǵy kórsetkish. 

Joǵaryda atalǵan oblys­taǵy jumys toby bıylǵy jyly da óz qyzmetin odan ári jal­ǵas­tyryp keledi. Olardyń bas­ty nazary ujymdyq kelisim­shartta kórsetilgen min­det­te­­me­lerdiń oryndalýy men oń­ta­ıly sheshilýine aýda­ryl­ǵan. Top músheleri báz-baıaǵy­sha jumysshylardyń jala­qy­syn kóterýge yqpal jasaýǵa basymdyq beredi. Eńbekaqy – ár jumysshynyń kóńil kúıi­niń basty ındıkatory ári bas­ty aıqyndaýshy tetigi dep esep­teıdi olar. Nesi bar, bul ábden kóńilge qonymdy tujyrym. 

Temir QUSAIYN, «Egemen Qazaqstan»

Aqtóbe oblysy