Úkimettiń jýyrda ótken keńeıtilgen otyrysynda Elbasy baǵdarlamalardyń oryndalýynda kemshilikterdiń bar ekenin, olqylyqtardy joıý úshin ınnovasııalyq tehnologııalardy keńinen qoldana otyryp qarjynyń qaıtarymdylyǵyn qamtamasyz etý máselesin atap kórsetken bolatyn. Bul syndy Soltústik Qazaqstan oblysyna da qarata aıtýǵa bolady. О́ıtkeni elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damý reıtinginde 2012 jyldan beri eń tómen satydan kórinip keledi. Barlyq kórsetkishter boıynsha ilgerileý bolǵanymen, ózge óńirlerge qaraǵanda ekonomıkanyń ósý deńgeıi kóńil kónshitpeıdi. Onyń ishinde bıznes qurylymdary da shırata túsýdi qajet etedi.
Byltyr kásipkerlik sýbektilerinen túsken 198 ótinishke baǵdarlamanyń barlyq tetikteri boıynsha qoldaý kórsetilip, 30 jańa óndiris orny quryldy. Baǵdarlamanyń qatysýshylary 5,7 myń jumys ornyn saqtap, 568 adam turaqty jumyspen qamtyldy. Jergilikti qazynaǵa 1,6 mıllıard teńge salyq quıyldy. Kásipkerler palatasy men jergilikti bólimshelerine joldanǵan 1500-ge jýyq shaǵymnyń 278-i bızneske tusaý salatyn jaıttardy qozǵaǵan, 205 aryz sheshimin tapqan. Alaıda kásipkerler palatasynyń dırektory Turar Ysqaqovtyń aıtýynsha, óndiriste, onyń ishinde kásipkerlik qyzmette de memlekettik organdar men sheneýnikter tarapynan zań talaptary jıi buzylady.
Biraq ol kásipkerlik jáne týrızm, ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý basqarmalarynyń jıynyna qatysqan aımaq basshysy Qumar Aqsaqalovtyń bıznestiń qanat jaıýyna bóget jasap otyrǵan laýazymdy tulǵalardyń atyn atap, túsin tústep berińiz degen suraǵyna jalpylama jaýappen ǵana shekteldi. Sóıtse oblystyq, qalalyq jer qatynastary basqarmalary máselelerdi ońtaıly sheshýdiń ornyna júre tyńdaýdy ádetke aınaldyrsa kerek. Áli kúnge deıin jer máseleleri jónindegi komıssııa qurylmapty. Keńes berý organdary quramynyń 90 paıyzy sheneýnikterden quralǵandyqtan jeke menshik ıeleriniń usynys-pikirleri jete eskerile bermeıdi. Jer telimderi maqsatty túrde paıdalanylmaıdy. Ieleriniń jalǵa berý nemese satý faktileri kezdesedi. Al kásipkerliktiń álippesin endi bastaǵan adamdardyń ultaraqtaı jerge degen suranystaryn kim óteri belgisiz. Jerdi shúlen taratqandaı ońdy-soldy zańsyz úlestirip paıda tabýdy kásip etkender qatań jaýapqa tartylatynyn ákim shegelep aıtty. Stasıonarlyq saýda keshenin ashý osy kúnge deıin túbegeıli sheshilmeýiniń bir sebebi, qurǵaq ýádeler men bıýrokratııalyq kedergilerge kelip tireledi.
Sharýanyń ilgeri basýyna kásipkerlerdiń ózderi de múddeli bolýǵa tıis. Bıyl kásipkerlikti qoldaý kartasy aıasynda tuńǵysh ret ımportty almastyratyn ónimder (polıpropılen jáshigi, qaıyń shpony, qaıtalama polımerler) salasyn uıymdastyrý isi qolǵa alynbaq. О́ıtkeni birneshe jyldan beri ishki jalpy ónimdegi shaǵyn jáne orta bıznestiń úlesi 25 paıyzdan aspaı otyr. Onyń 43 paıyzy – saýda, al 4 paıyzy – óndiris, 3 paıyzy qurylys salasyna ǵana tıesili. Elimizdiń barlyq aımaqtaryna jáne shetelderge taraıtyn jergilikti ónimderdiń basym kópshiligin iri kásiporyndar shyǵarady.
Shaǵyn bıznes ókilderi bolsa kóbine «Alystan arbalaǵansha, jaqynnan dorbalaǵandy» qup kóredi. Osy oraıda kásipkerler palatasyna joldanǵan myna hat nazar aýdartpaı qoımaıdy. Oǵan barlyq óńirlerge tán, biraq qansha aıtylsa da ázirge túıini tarqatyla qoımaǵan shetin jaıt arqaý etilgen. Hatqa qol qoıýshylardyń biri «Art-sıtı» JShS-niń dırektory Aleksandr Eshanovtyń sózine qaraǵanda, sońǵy jyldary turǵyn úıler men áleýmettik nysandar salýmen aınalysatyn mekemelerdiń qurylys materıaldary men daıyn ónimderdi shetten ákelý úrdisi údeı túsken tárizdi. Taraptar arasynda ortaq maqsat jolynda judyryqtaı jumylmaýdyń saldarynan otandyq óndirýshiler tyǵyryqqa tirelip, zardap shegip otyrǵan jaıy bar. Tapsyrys berýshiler merdigerlerden qurylys materıaldary men jıhazdardy qaıdan jáne qandaı baǵaǵa satyp alǵandary, tıisti qujattaryn talap etýge quqyly bola tura kóz juma qaraıtyndary túsiniksiz. Sondaı-aq jergilikti jerlerde óndiriletin ónim basqa jaqtan satyp alynǵan jaǵdaıda baǵasy qoljetimdi bolýy shart degen talap ta oryndalmaıdy, dep shyr-pyr bolýyna qaraǵanda, janaıqaıyna eshkim qulaq aspaı turǵan sııaqty. Qarsy tarap, mysaly, «Sevımstalkon» JShS-niń dırektory Sultanbek Gazdıev «Qurylys materıaldaryn Astanadan ákelgen qolaıly, sebebi sapaly ári baǵasy tómen. О́ńirde kirpish shyǵaratyn zaýyt joqtyǵynan Ekibastuzdan, Kókshetaýdan aldyrtýǵa týra keledi», degen ýáj aıtýy senimge selkeý túsirgendeı áser qaldyrady. Oblys ortalyǵynda 30-ǵa jýyq nysan bos tur. Olarǵa jańa óndiris oryndaryn ornalastyrý kópten beri aıtylyp kele jatsa da, istiń alǵa jyljyp ketkeni shamaly. Sirá, qaǵazbastylyqtan kásipkerlerdiń taýy shaǵylyp, taýany qaıtsa kerek.
«Arqalyq» sharýa qojalyǵynyń jetekshisi Naǵashybaı Barlybaevtyń shıpajaı ashý arqyly Meńgeser kóliniń keselge daýa sýy men balshyǵyn paıdalanýǵa ruqsat almaqqa talpynǵan talaby áli kúnge deıin eskerýsiz keledi. Kól oblys ortalyǵynan alysta ornalasqan. Jurtshylyq oǵan sabylǵansha jaqyn jerde keshendi túrde em-dom alsa, áldeqaıda tıimdi bolar edi. Quzyrly oryndardyń shyǵarypsalma jaýaptary ábden dińkeletti, deıdi kásipker.
Nátıjeli jumyspen qamtý jáne jappaı kásipkerlikti damytý baǵdarlamasyna qatysýshylardyń nesıege qol jetkizýine de qoldan jasalǵan bógesinderdiń shyrmaýyqsha shyrmatylyp otyrǵanyn aıta ketken jón. Olardyń jón-josyqsyz talaptardan yǵyr bolǵany sonshalyq, birqatary alypsatarlyq sııaqty ónbes tirlikpen aınalysýǵa májbúr. Petropavl qalalyq jumyspen qamtý ortalyǵy 838 mıllıon teńgeni quraıtyn jobalardy jergilikti bankterdiń qaraýyna jibergen eken, ekeýi ǵana maquldanǵan. Qalǵandaryn esh sebepsiz qarjylandyrýdan bas tartqan. Sondyqtan nesıelendirýdiń resimdeý sharttaryn qaıta túzgen jón degen pikirlerdiń jıi aıtylýyna qaraǵanda, bul salaǵa da túzetýler kerek syńaıly. Prezıdent «Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa jaǵdaıyndaǵy damýdyń jańa múmkindikteri» Joldaýynda memlekettiń bıznespen birlesip, otandyq ónimdi halyqaralyq naryqqa shyǵarýdyń strategııalyq jolyn taýyp, ilgeriletýdi tapsyrǵan bolatyn. Bul oraıda kásipkerlikti retteýge, jolǵa qoıýǵa, al aıaqqa tusaý salatyn bıýrokrattyq kedergilerdi azaıtýǵa baǵyttalǵan is-sharalardyń pármendiligin arttyrýdyń mańyzy zor.
О́mir ESQALI, «Egemen Qazaqstan»
Soltústik Qazaqstan oblysy