Jańa latyn grafıkasyna qatysty pikirler

Saýytbek ABDRAHMANOV, Parlament Májilisiniń depýtaty:

«Jańa álipbı jobasyn taǵy da qaıta-qaıta qaraý, ábden ıin qandyrý kerek ekendigi túsinikti. Bul jer – jeti ret ólsheıtin jer emes, bul jer – jetpis jeti ret ólsheıtin jer. Sondyqtan da biz qazirshe asatpaı jatyp quldyq demeı turmyz».

О́tken jyldyń qyrkúıeginde qazaq jazýyn latyn grafıkasyna kóshirýdiń máselelerin tal­qylaǵan parlamenttik tyń­daýda sóılegen sózimizde osy­laı degen edik. Ol sóz res­pýb­­lıkalyq baspasózde tolyq kúıinde basylǵan da bolatyn. Sol parlamenttik tyńdaýdan keı­­in bastalǵan qyzba-qyzý pi­kir­­­talas bara-bara shyn mánin­degi búkilhalyqtyq talqy­laý­ǵa ulasyp kete bardy. Elba­sy­myz­dyń jańa álipbıge aýysýdyń jaı-kúıin dál osyndaı kólemde talqylaǵan el álemde buryn-sońdy bolmaǵanyn atap aıtqany da esimizde. 

Jalpy, Prezıdent Nursultan Nazarbaev el ómirine tikeleı qatysy bar sheshimderdi halyq­pen keńinen aqyldasyp baryp qabyldaý kerektigin qaıta-qaıta qadap aıtyp ta keledi, solaı etýdiń úlgisin ózi tanytyp ta keledi. Dál osy máselede bul tipti kelisti kórindi. Áýeli dıgraftar men dıakrıtıkalyq belgilerge negizdelgen bir jo­ba baspasózde jarııalandy. Par­lamenttik talqylaýda sol nusqa talqylaýǵa túsken bolatyn. Onyń jetistikteri men kemistikteri sarapqa salyndy. Jetistiginen kemistigi kóbirek degen pikirge oıysty jurt­shy­lyq­tyń oıy. Araǵa birer aı salyp baryp, taza qazaqy árip­terdi apostroftardyń kóme­gi­men tańbalaýǵa negizdelgen jańa nusqa tarazyǵa tartyldy. Bul nusqa aldyndaǵydan anaǵurlym durys eken, sózdi ár­túrli oqymaýǵa, qıly-qıly dy­bys­taýǵa múmkindik bermeıdi eken desti jurtshylyq. Biraq bara-bara sonysymen qatar jazýdy qaǵazǵa túsirgende syrt sýretiniń kózge súıkimdi kó­rin­beıtini de bar eken degen pikirler beleń ala bastaǵandaı boldy. 

Endi, mine, el men Elbasy eteneliginiń erekshe bir kóri­ni­sine kýá bolyp, qýanyp otyrmyz. Qazaqstan Respýb­lıkasy Prezıdentiniń «Qazaq tili álipbıin kırıllısadan latyn grafıkasyna kóshirý týraly» 2017 jylǵy 26 qazandaǵy №569 Jarlyǵyna ózgeris engizý týraly» 20 aqpanda jarııalanǵan Jarlyǵy boıynsha álipbıimiz jańa redaksııada jazylatyn bolyp sheshildi. 

Nege qýanyp otyrmyz deımiz? Jazýdy jańǵyrtý – tildi jańǵyrtý. Tildi jań­ǵyr­tý – eldi jańǵyrtý. Bul má­seleniń taǵdyrsheshti sı­pa­tyn sonshalyqty sergek se­zin­genimizge, álipbı aýys­ty­rý­dyń til taǵdyryn ǵana emes, el taǵ­dyryn da aıqyn­daıtynyn bar­sha­myzdyń bilgenimizge, ana tilimizdiń bolashaǵyna osyn­sha­lyqty janashyrlyq tanyt­qa­nymyzǵa, qysqasy – eldik minezimizge qýanyp otyrmyz. El sózine erekshe qulaq túrgen, bul iske ońynan da, solynan da, tiginen de, kóldeneńinen de qaraǵan, bárin, bárin eskergen, jeti ret emes, jetpis jeti ret ólshegen Elbasymyzdyń tarıh aldyndaǵy jaýapkershiligine taǵy bir márte kýá bolǵany­myz­ǵa qýanyp otyrmyz. Ege­men­diktiń eleń-alańynda-aq bastalǵan, osydan alty jyl bu­rynǵy «Qazaqstan – 2050» Stra­tegııasynda belgilengen, ótken jylǵy sáýir aıynda jarııalanyp, jan dúnıemizdi sáýirde esetin altynkúrektiń samalyndaı jelpip ótken «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty Elbasy eńbeginen keıin bólekshe serpinmen qolǵa alynǵan istiń tamasha tııanaq tapqanyna qýanyp otyrmyz.

Nege tamasha tııanaq tapqany deımiz? О́ıtkeni bul Jarlyq qalyń kópshiliktiń jańa álipbı qalyptastyrýǵa qoıǵan bas­ty talabynyń údesinen shyqqan­dy­ǵymen asa baǵaly. Ol talap – bir dybysty bir tańbamen belgileý. Jalpy, negizinen estilgeni boıynsha jazylýy – alfavıt ataýlynyń daýsyz artyqshylyqtarynyń biri. Olaı etý jazýdy da jeńildetedi, oqýdy da je­ńildetedi, demek, til úıre­nýdi de jeńildetedi. Tildi aıqyn ete­di. Sózdi dál jazdyrtady, dy­bysty dál estirtedi. Jańa álip­bıden kópshiliktiń kút­keni de osy edi. Halyqtyń, qa­lyń jurtshylyqtyń pikirin talaı márte tarazyǵa tartyp, tarıhı máni bar taǵdyrly máselege barynsha baıypty kózqarasty talap etken, sóıtip túptiń-túbinde barsha el kútken sheshimge qolymyzdy jetkizgen Elbasymyzǵa aıtar alǵysymyz aıryqsha. Qazaqtyń «Keńesip pishken ton kelte bolmaıdy» deıtini de osydan ǵoı. Jańa álipbı – rýhymyzdy jańǵyrtýdyń jarqyn jetistigi. Qutty bolsyn aıtamyz barsha aǵaıynǵa!

Berik ÁBDIǴALIULY, «Qasıetti Qazaqstan» ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń basshysy:

Jalpy, álipbıdiń ulttyq sana-sezimge, ulttyq mádenıetke yqpaly óte zor. Bul burynnan beri dáleldengen. Sondyqtan latyn grafıkasynyń búgingi nusqasy halyqpen birge aqyldasyp, oıyn eskerip, qabyldanyp jatqan nusqa. Bul qadam bir jaǵynan saıası mańyzdy dep aıta alamyn. Árıne kóbine áli túsiniksiz bolar. Ýaqytyna baılanysty aıtar bolsam, erejesi jasalǵansha áli birshama aýqymdy jumys bar. Qazirgi jastarǵa, úlkenderge munyń qajeti qansha degen suraq týyndaýy múmkin. Keńes kezinde álipbı ádeıi kırıllge aýystyrylǵan. Osyny eskere otyryp qazirgi qadamdy tarıhı sheshim dep qabyldaımyn.

Álbette myń adam bolǵannan keıin myń túrli pikir bolady. Ereje qabyldanady. Endigi ýa­qyt­ta Bilim jáne ǵylym mı­nıs­tr­ligi, til ınstıtýttary osy­ǵan baılanysty qazaq tilinde ja­zý­dyń erejelerin qabyldaý kerek. Iаǵnı dybystar tolyq zertteledi. Onyń ózine 5 jyldaı ýaqyt ketýi múmkin. Zertteý barysynda meniń oıymsha, aıtarlyqtaı ózgeris bolmaıdy.

Erjan SALTYBAEV, Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Qory janyndaǵy ÁESI dırektory:

Prezıdent bekitken latyn gra­fıkasyndaǵy qazaq álipbıi ma­man­dardyń uzaq merzimdi ju­mys­tarynyń nátıjesi jáne bul álipbı osy ýaqytqa deıin aıtylǵan sarap­shylar pikiriniń jan-jaqty údesinen shyǵady.

Bekitilgen álipbı nusqasy alǵa jasalǵan qadam ispetti, sebebi jalpy alǵanda bul qazaq tiliniń dy­bys­­tyq ereksheligin aıqyn­daıtyn álip­bıdiń fonetı­kalyq nusqasyna kó­shýdi bildiredi. Álipbıde álemdik tájirıbede moıyndalǵan eki dıgraf – sh men ch sáıkesinshe «sh» men «ch» árip­te­rin beıneleýge arnalǵan. 

Qazaq tiliniń barlyq daýysty dybystary jeke belgi retinde kór­setilgen. Atap ótý kerek, qazaq tili­niń vokalızmi óte baı, eń aldymen, dál osy fakt dıgraftardy qoldanýdy (alǵashqy usynylǵan nusqa) shektedi. Jańa álipbıde bul másele túbegeıli sheshilgen.

Qazirgi ýaqytta kóptegen zańdy syn pikirlerdiń týýyna sebepker bolǵan «dıgraftyq» jáne «apos­troftyq» nusqalardan góri, qazaq tiliniń dybystyq retin tolyq ashyp kórsete alatyn álipbıi ja­sal­­dy dep aıtýǵa bolady.

Endi jańa álipbı qoǵamnyń túr­li toptarymen biraýyzdan qa­byl­­danyp, kúndelikti qol­da­nysqa enedi degen shynaıy úmit bar.