Tarıh oqýlyqtarynyń tili aýyr, derekteri qate

Byltyrǵa deıin «Dúnıejúzi tarı­hy» páni 6-synyptan bastap oqy­ty­latyn. Qazir bir jyl erte jú­rýde. Bu­rynǵy oqýshy men qazir­gi oqý­shynyń ara­synda qandaı aıyr­ma­shylyq bar? B­u­ryn qazirgideı ınternet, uıaly te­le­fonnyń ishindegi túrli «tamashalar» bolǵan joq. Teledıdardyń ózinde eki-úsh arna ǵana bolatyn. Sondyqtan kitap oqyp, sharýaǵa kómektestik. Qolymyz qalt etse, oınadyq. Jumys istep júrip te qyzyq jerine kelip, úzilip qalǵan kitapty oılap júretinbiz. Keminde 10-15 kitapty tańǵa deıin oqyp, taýysqan da shyǵarmyz. Munyń barlyǵy meniń za­­mandastarymnyń kóbine ortaq, tıp­tik jaǵdaı. 

 Biz de «Dúnıejúzi tarıhyn» 6-synyp­tan bastap oqydyq. Biraq maz­­mu­ny qazirgiden anaǵurlym jeńil, tili jatyq bolatyn. Aıtaıyn degenim, aq­­parattyq tehnologııany erte bastan ıge­rgeni bolmasa, búgingi balalardyń kóbi baıaǵy balalardan artyq emes. Tipti sol tehnologııanyń kóleńkeli jaǵyn da kúnde kórip júrmiz. Sondyqtan bas­taýyshtan orta býynǵa endi kelip jat­qan balany birden qıynǵa salý du­rys emes. Jaqsy, baǵdarlamany kúr­­delendirip oqyttyq delik. Sodan qan­­daı nátıje shyqty? Balanyń ynta­syn ketirdi. Oqydy da, umytty. Bi­z­ge sol ma keregi? Árıne, kez kelgen aq­pa­rat ýaqyt óte umytyla bastaıdy. De­genmen, negizgi tujyrymdy bi­lim oı­da qalady. Menińshe, tarıhty baıa­ǵy­sha 6-synyptan oqytsa da jet­ki­likti.  Sóz basynda oqýlyq sapasyz dedik qoı. Endi soǵan naqty mysaldar kel­tireıin. «Atamura» baspasynan shyq­qan 5-synyptyń «Qazaqstan tarı­hy» oqýlyǵynan «Qarataýdaǵy Sh.Ýálıhanov atyndaǵy jáne Táńir­qaz­ǵan, Bóriqazǵan turaqtary men Ús­tirt­tegi Shaqpaqatadan tabylǵan tas quraldary budan 1 mln jyl bu­ryn jasalǵan» degen qate derekti oqı­myz. Qazaqstan tarıhynyń bes tom­dyq akademııalyq basylymynda da (I tom, 77- bet), Á.Tóleýbaev pen Ǵ.Irgebaevtyń 6-synyptyń «Ejelgi Qazaq­stan tarıhy» oqýlyǵynda da (17-bet) Sh.Ýálıhanov atyndaǵy turaqtyń mýste kezeńine jatatyny durys ja­zyl­ǵan. Bul jerde jasaıtyn bir túı­in: mektep oqýlyǵynda qate derek be­ril­meýi kerek. Bala nege bir derekti eki oqýlyqtan eki túrli oqýy tıis. Demek, Májilis depýtaty B.Tileýhan kó­tergen «Mıllıard sandy Qytaı bir oqýlyqpen oqıdy. Bizdiń elde balamaly oqýlyqtardyń keregi ne?» degen pikirge den qoıý kerek. Mektep ki­taphanasynda paıdalanylmaǵan ta­laı balamaly oqýlyqtar siresip tur­ǵanyn kórip júrmiz. Soǵan qansha qarajat ketti. Qazirgi oqýlyqtarǵa syn aıtsaq, aýdandaǵylardyń da, ob­lystaǵylardyń da aıtatyndary: «oqý­lyq – resýrs, ınternettegi, bi­lim saıt­taryndaǵy derekterdi paı­da­la­nyńyz». Oqýlyq resýrs bolsa, ın­ter­net­­tegi derekterdi paıdalansaq, oqý baǵ­darlamasy qaıda qalady?  Oqýlyqtyń tili de sabaq barysyn­da úlken oryn alady. Ásirese oqý­shy­lar­dyń ózderi oqyp, ıgeretin jańa for­matty oqýlyqtardyń tilinde kedir-bu­dyr, ǵylymı baıandaýda júıesizdik bol­maýy tıis. Qazaq tili –sózderdiń oryn tártibi qatań saqtalatyn til. Sóz etip otyrǵan 5-synyptyń «Qazaq­stan tarıhynda» «Keıingi mezolıt dáýirinde adamdar mıkrolıt-uzyn­dy­ǵy 1-2 santımetrlik tas qural ja­saý­dy úırendi» dep jazylǵan (31-bet). Mezolıt erte, orta, keıingi dep bó­lingen emes. Durysyna kelgende: «Me­zolıt dáýiriniń sońynda adamdar uzyn­dyǵy 1-2 santımetrlik usaq tas qu­ral-mıkrolıt jasaýdy úırendi», dep jazylýy kerek edi. 

Bul oqýlyqtyń avtorlary – B.Kómekov, T.Jumaǵanbetov, K.Igilikova esimdi ǵalymdar. Arab­ta­ný­shy, kórnekti tarıhshy Bolat Kó­me­kov aqsaqaldy jańa formatty ki­­tap­qa salmaq berý úshin qosalqy avtor etip kirgizgen bolar degen oı týa­dy. Bas­qalaı reti joq sekildi. Eger ras bol­sa, A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bi­limi ınstıtýtynyń oqýlyqqa sa­rap­shylyq jasaǵany jazylǵan. Ras bol­sa deıtinimiz, tili oqýshy turmaq, mu­­ǵalimniń ózine aýyr. Til mamanda­ry oqýlyq tiliniń tutqyrlyǵyn qa­laı baı­qamaǵan? О́zimniń oıymsha, oqý­lyqtyń sapasyzdyǵyna, birin­shi­den, jaýapsyzdyq, ekinshiden, asy­ǵys­tyq sebep bolǵan. 

Burynǵy oqýlyqtar da, árıne, kemshiliksiz emes. Ásirese, 8-synyptyń «Dú­nıejúzi tarıhy» balanyń psı­ho­lo­gııalyq-fızıologııalyq deńgeıine kel­meıtindeı óte kúrdeli. Bir ǵana mysal: «HVII-HVIII ǵasyrlar­d­a­ǵy Reseı» degen taqyryp 12 betten turady. Sonyń ishinde 57 hro­no­lo­gııalyq, 25 statıstıkalyq derek kez­desedi. Taǵy da qanshama gýber­nııa­lardyń, shaıqastardyń, tarıhı tul­ǵalardyń aty, sansyz vedomstvo ata­ýy bar. Jalpy, atalǵan kitaptaǵy eki ­taqyryptyń biri sondaı. Nege deseńiz, «Dúnıejúzi tarıhy» erterekte jylyna – 68, keıin 51saǵat oqytyldy. Al, bertinde 34 saǵatqa qysqarsa da, oqylatyn materıal ózgermedi. Buǵan kitap avtorlaryn aıyptaý da orynsyz sııaqty. О́ıtkeni álem tarıhy aýqymdy. Olar baǵdarlamadan asyp qaıda barady? Degenmen de aldaǵy jańa formatty oqýlyq túzeler dep úmittenemiz. 

Serik ZIIаTOV,  Bulan orta mektebiniń tarıh pániniń muǵalimi 

Batys Qazaqstan oblysy, Syrym aýdany