Sýǵa shóldegen qalalar

Degenmen ǵasyrlar kóshinde dalanyń shóldegenin talaı bas­tan keshirgen bizdiń halyq osy ýaqytqa deıin qalanyń shól­degendigin kórmegen edi. Adamzat órkenıetiniń jetistikteri nátı­jesinde ınjenerlik jeliler arqyly salynǵan qalalar sý tap­­­shylyǵynan tys turatyndaı se­zilýshi edi. Sóıtsek qalalar da shóldeıdi eken.

Ońtústik Afrıka Respýb­lıkasynyń Keıptaýn qalasy álem­degi iri qalalardyń arasynda bi­rin­shi bolyp sýsyz qalǵan shahar atanyp otyr. Bul qalanyń ózinde 400 myń adam, al mańaıyndaǵy aglomerasııa­larymen qosa alǵanda 3 mıllıon adam meken etedi. Jeke qala úshin problemanyń aýqy­myn osydan-aq túsinýge bola­dy. Keıptaýn – atalǵan eldiń astanasy Iohannesbýrgten keıin­gi ekinshi úlken qala. Mun­da eldiń parlamenti men kóp­tegen úki­mettik meke­meler shoǵyr­lanǵan. Sony­men qatar ol álem­degi eń kórikti qala­lardyń biri­nen sanalady.

Eldegi úsh jylǵa sozylǵan qur­ǵaq­shylyq pen qala halqy sany­nyń shamadan tys ósýi saldarynan oryn alǵan tótenshe jaǵdaıǵa oraı qala bıligi tur­ǵyn­­dardyń sý paıdalaný norma­syn kúrt shektedi. Soǵan sáıkes kúnine ár turǵyn úshin 50 lıtrden aspaýy tıis. Budan artqan jaǵdaıda úlken somada aqshalaı aıyp salynatyn bolady.

50 lıtr – bul bylaı qaraǵanda, edáýir sý sekildi kórinetindigi anyq. Biraq munyń qanshalyqty qıyn jaǵdaı ekendigine salys­tyrǵanda ǵana kóz jetkizýge b­o­lady. Máse­len, AQSh-ta bir adam kúnine 300 lıtrge deıin sý paı­dalana alady. Únemshil Eýro­pada bul norma – kúnine 150 lıtr. Astanada 1 adamǵa kúnine 30 she­lek dep eseptelingen bolatyn. Iаǵ­nı bizde de 300 lıtr shamasynda.

Qala turǵyndary úshin sýdyń paıdalaný normasyn belgilegen kezde onyń gıgıenalyq jaǵdaıy, basqa da qajettilikteri tolyq esepteledi. Máselen, ýnıtazdyń bósh­kesin bir bassańyz, 10-15 lıtr sý aǵa jóneledi. Dýshtyń as­­­tyna 1 mınýt qana turǵan jaǵ­daıdyń ózinde taǵy osynsha sý ketedi. Al siz keminde 10-15 mınýt turasyz. Sonda qanshama sýdyń ketip qalǵanyn ańǵara ber­meısiz. Eger vannaǵa sý toltyratyn bolsańyz, ózińizdiń bir kún­dik normańyzdy tolyq jumsap qoı­dym dep esepteı berińiz. О́ıtkeni vannaǵa túskennen keıin taza sýmen shaıynatynyńyz taǵy anyq.

Munyń syrtynda, avtomat mashı­namen kir jýýǵa, ydys-aıaq jýýǵa ketetin sýdy esepke aly­ńyz. Al qaladaǵy mashınalardy jýyp turý úshin kúnine qansha sý jumsalady eken?! Ony, shamasy, aǵyp jatqan ózen retinde qabyldaýǵa bolar.

Qalyptasqan problema men shekteýge baılanysty qazir Keıp­taýnda paıdalanylǵan sýdy qaı­talap paıdalaný tájirıbesi etek alýda. Adamdar vannaǵa túsýden bas tartýda. Sýdy únemdeý úshin shelekpen jýynýǵa kóshti. О́ıt­keni jýynǵan sýyn endi ýnıtaz bóshkesine quıady. Sóıtip «Sýdyń sarysyn qaldyryp, qońyryn ǵana aǵyzyńyz» degen qaǵıdat etek alyp tur.

Gazon sýarý, mashına jýý, kir men ydys-aıaqty avtomat­pen jýý sekildi sharalar endi mundaǵy baılardyń ǵana qoly­nan kele­tin is bolyp qaldy. Sýdyń jınaq­talǵan qory, kúnnen-kúnge azaıyp barady. Sý saqtaıtyn nysandar qazir avtomat asynǵan áskermen, arnaıy jasaqtarmen kúzetilýde. Eger qalaǵa sý jetkizý máselesi sheshilmeıtin bolsa, sáýir aıynda turǵyndar úshin sý be­rý toqtatylady. Ol tek aýrýha­na sekildi erekshe mańyzdy nysan­darǵa ǵana bólinbek.

Qazir qala turǵyndary jań­byr sýlaryn jınaý isimen shu­ǵyl­danýda. Jańbyr sýlary qa­ra­paıym halyq úshin ózderin sýmen qamtýdyń tıimdi jolyna aınalǵan. Biraq ókinishke qaraı, qurǵaqshylyqtyń orny­ǵýyna baılanysty ol da jıi bola bermeıdi. «Eger jaǵdaı ońalmaıtyn bolsa, bizge ydys-aıaq jýýdan bas tartyp, tek bir rettik ydystardy ǵana paıda­lanýǵa týra keledi», deıdi qala turǵyndarynyń biri.

Sý jónindegi sarapshylar Keıptaýn oqıǵasyn osyǵan deıin de talaı aıtylyp kele jatqan qalalardaǵy sý tapshylyǵy prob­lemasynyń alǵash ret ja­ryqqa shyǵyp, aıqyn kórinis bergen tusy retinde baǵalaýda. Mundaı jaǵdaı kóp keshikpeı basqa qalalarda da oryn ala bas­taýy ábden múmkin eken. О́ıtkeni sońǵy derekterge qaraǵanda álem­de mıllıardtan astam adam­nyń tushy sýǵa qoly erkin jete almaı otyr. 2,7 mıllıard adam joq degende bir jylda aıyna bir ret sý tapshylyǵyn sezinedi.

2014 jyly jarııalanǵan 500 qalany zertteý nátıjeleri osy qalalardyń árbir tórtinshisi sý tap­shylyǵynyń aldynda turǵan­dyǵyn anyqtady. Birikken Ulttar Uıymynyń aıqyndaýy boıynsha, eger jınaqtalǵan sýdyń jyldyq qory 1 adamǵa shaq­­qanda 1700 tekshe metr­den tómen bolsa, ol qalada sý tap­shylyǵy problemasynyń týyndaý qaýpi bar dep esepteledi.

Onyń ústine BUU maquldaǵan sarapshylar boljamy 2030 jylǵa taman tushy sýǵa degen jahandyq suranym usynystan 40 paıyzǵa artyp túsetindigin kórsetip otyr. Bul jaǵdaı klımattyń ózgerýi, adam qyzmeti, halyq sanynyń ósýi sekildi birqatar faktorlardyń esebinen oryn alatyn bolady. Demek jahandyq deńgeıde qarastyratyn bolsaq, qazirgi Keıptaýn problemasy – bul ázirge aısbergtiń bizdiń kózimizge alǵash kóringen ushy ǵana. Nebir kúrdeli de kúrmeýli jaǵdaı aldymyzda tur. Ony kútilmegen kezdeısoqtyqqa ba­laýǵa áste bolmaıdy.

Sarapshylar aldaǵy ýaqytta Keıptaýnnyń keıpin kııýi múm­kin 11 qalany atap kórsetti. Olar: Brazılııanyń San-Paý­lý, Úndistannyń Bangalor, Qytaı­dyń Beıjiń, Egıpettiń Kaır, Indonezııanyń Djakarta, Reseı­diń Máskeý, Túrkııanyń Ystan­bul, Meksıkanyń Mehıko, Uly­brı­tanııanyń London, Japo­nııa­nyń Tokıo, AQSh-taǵy Florıda shta­tynyń Maıamı qalalary.

Árıne, ázirge bul tizimge sý tapshylyǵynyń problemasy óz úkimetteri men BUU sarapshylary tarapynan ábden zerttelgen damyǵan nemese iri elderdiń qala­lary ǵana engizilgendigi tú­sinikti. Al shyntýaıtyna kelsek, sý tapshylyǵy problemalary bulardan da asqynǵan qalalar álemde az emes sekildi. Mine, osy jaıdy Qazaqstan Úkimetiniń nazaryna salǵandy jón kórip otyrmyz. Bizdiń elimizde qalalardaǵy sý tapshylyǵynyń problemalary qanshalyqty zerttelgen? Qalalardyń damý josparlaryn bekitken kezde osy másele qan­sha­lyqty eskeriledi? Mine, osy suraqtardyń jaýabyn izdegen jón sekildi.

Táýelsiz Qazaqstanymyzda sý tapshylyǵy problemasy bar ekendigin bizde halyqty aýyz sýmen qamtýdyń memlekettik baǵ­dar­lamanyń qabyldanyp, ony ıgerýge trıllıon teńge qara­jat bólinýinen-aq ańǵarýǵa bolady. Mine, osyndaı istiń nátıjesinde álemde asqyna bastaǵan joǵa­rydaǵydaı problema ázirge biz­diń qabyrǵamyzǵa durystap bata qoıǵan joq. Biraq oryn alyp otyr­ǵan Keıptaýn prob­lemasy je­riniń kóbin shóldi jáne shóleıt aı­maqtar quraıtyn Qazaqstan úshin myqty eskertý ekendigi anyq.

Alysqa barmaı-aq Astananyń ózin alyp qaraıyq. Ol ylǵal­dylyǵy jóninen táýekeldi aımaq sanalatyn Saryarqa tósinde ornalasqan. Astanany aýyzsýmen qamtıtyn qaladan 51 sha­qyrym oń­tústik-ba­tysta ornalasqan Astanalyq (Vıaches­lav) sý qoımasy ekendigi bel­gili. 2002-2003 jyldary bul sý qoımasyna Ertis-Qaraǵandy kanalynan sý jetkizý máselesiniń sheshilýi Astanany sýmen qamtýǵa jaǵymdy yqpal etti. Onyń ús­tine sońǵy jyldary óńirge qar men jaýyn-shashynnyń kóp túsýi de jaǵdaıdy jaqsarta tústi. О́kinishke qaraı kóktemde qardyń erýinen týyndaıtyn úlken sý kózi eldi mekenderdi ba­syp qalyp, halyqty áýre-sar­sańǵa salyp, bosqa aǵyp ketip jatyr. Al As­tana halqynyń sany jyldan-jylǵa qarqyndy ósýde. Demek aldaǵy ýaqytta kóbeıgen halyqty sýmen qamtý máselesin senimdi túrde sheship, jazda sýǵa shomy­lyp, kúnge qyzdyrynatyn dema­lysyn uıymdastyrý úshin qala mańaıynan kólshikter men bógender, shaǵyn sý qoımalaryn salýdyń mańyzy zor. Mundaı oryndar ázirge Astana mańaıynda óte tapshy.

Aldaǵy ýaqytta Astana hal­qynyń sany eselep ósetindigi belgili bolýda. О́ıtkeni onyń tar­tym­dylyǵy jyldan jylǵa ar­typ keledi. Mine, osyndaı jaǵdaıda qalyń nópir halyqty qurǵaqshylyq óńirde ornalasqan qalada sýmen qamtý múmkin be? Máselen, BUU sarapshylarynyń belgilegen normasy boıynsha qalaǵa 1 adam qosylsa, ondaǵy sýdyń jyldyq qory 1700 tekshe metrge artýy tıis. Sonda endi bir 500 myń adam qosylsa, ne bolady? Bul qazirden bastap oılanatyn másele.

Suńǵat ÁLIPBAI,

«Egemen Qazaqstan»