Tasqynnyń aldyn alý – kezek kúttirmes másele

Sý basqan eldi mekenderdiń  kópshiliginde tótenshe qaýip sý qoımalarynan, ne bolmasa úlken ózender arnasynan emes, tolassyz jaýǵan jańbyrdyń, bolmasa erigen qar sýlarynyń jınalýy sebebinen oryn alyp otyr. Mysaly, Ońtústik Qazaqstan obly­syndaǵy Saryaǵash aýdany Qyzylásker eldi mekeniniń ma­ńynda birde bir sý qoımasy joq, al 2 shaqyrym jerdegi Keles ózeni eldi meken ornalasqan deńgeıden tómen jatyr. Biraq 2008 jyldyń aqpan aıynda saı-saladan jınalǵan sýdan 1400-den astam turǵyn úı, 4 mektep jáne basqa da áleý­mettik mańyzy bar nysandar zar­dap shegip, qanshama joldar men kópirler qırady. Ketken shy­ǵynnyń ornyn jabý úshin memleketten aýdanǵa 7,6 mlrd. teńge qarjy bólindi. Sol sııaqty Ordabasy aýdanynyń Temirlan eldi mekeninde, Arys qalasynyń Montaıtas aýylynda bolǵan sý tasqyndarynyń sebebi de arnasynan asqan ózenderden emes.

Sonymen qatar 2010 jyly Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy Tarbaǵataı aýdanynda bolǵan apattan 673 turǵyn úı, 754 sha­rýa­shylyq ǵımarattary zardap shegip, 42 qystaq sý astynda qal­dy. 2015 jyly Qaraǵandy obly­synda 33 eldi mekendi sý ba­syp, kópirler qırap, 4000-nan astam adam baspanasynan aıyryldy. Osyndaı apattar týraly málimetti basqa da oblystardan keltirýge bolady.

Sý alǵan eldi mekenderde júr­gizilgen zertteýler sońǵy 20-25 jyldyń kóleminde tur­ǵyn úı men kommersııalyq ny­san­dardyń jappaı salynýyna baılanysty aımaqtar land­shaf­tynyń aıtarlyqtaı ózger­genin kórsetti. Josparsyz salyn­ǵan qurylystardyń kesiri­nen eldi mekenderdiń ırrıga­sııa­lyq júıeleri isten shyǵyp, gıdro­tehnıkalyq qurylystary buzyl­ǵan, aryq-atyzdar kúl-qoqys­qa tolyp, sýdyń ótýi qıyn­daǵan. Jańadan túsip jat­qan kóptegen móltek aýdandar­da sý qaýipsizdigi talaptary eske­rilmegen sý burýǵa arnalǵan bó­getter salynbaǵan, al jergi­likti mańyzy bar avtokólik jol­dar­yndaǵy sý ótkizetin qu­byrlardyń kólemi talapqa saı emes.

Aýyl ishindegi ırrıgasııalyq júıelerdi aıtpaǵanda, arnaıy maqsattaǵy sý nysandary jaǵdaıynyń múshkil eken­digi BAQ-ta jıi aıtylyp júr. Tótenshe jaǵdaılar jónin­degi komıtettiń aýmaqtyq bó­lim­she­leriniń málimeti boıynsha eldi mekenderge jaqyn ornalasqan 1094 gıdrotehnıkalyq  quryl­ǵynyń 34-iniń ıesi joq, 363-i kúrdeli jóndeýdi qajet etedi. 560-qa jýyq sý qoımasynyń 108-i ıesiz, al 211 jekeme­n­shiktegileriniń jaǵdaıy belgisiz. «Qazsýshar» RMK-ǵa qarasty 1736 sharýashylyqaralyq kanaldar men  kollektorlardaǵy, 48 myńnan astam kóldegi, 4 myń­ǵa jýyq jasandy sý qoımasy men toǵan­dar­daǵy gıdroteh­nıkalyq qury­lymdar­dyń kóp­shiligi ótken ǵa­syr­dyń 60-70 jyldary salyn­ǵan jáne 4 klasqa jatady. Bul ny­sandar­dyń paıdalaný mer­zimi 50 jyl eken­digin eskersek, qazirgi jaǵ­daıynyń qanshalyqty qa­ýipti ekendigin baıqaýǵa bolady.

Osy qaýipterdi joıý úshin:

1. Ár óńirdegi sý sharýa­shy­ly­ǵy nysandarynyń jaı-kúıin, olardyń tehnı­kalyq sıpat­tamalary men múm­kindik­terin, ju­mys isteý jaǵ­daıyn, qaýip-qater dárejesi men paı­da­laný ja­ramdy­lyǵyn anyq­taý maq­satynda maman­dandy­ryl­ǵan uıym­dardy tarta otyryp ınventarızasııadan ótkizý ke­rek;

2. Qazaqstandaǵy barlyq gıd­ro­tehnıkalyq nysandardy, men­shigine qaramaı, to­lyq mem­lekettik tirkeýden ótkizý, múddeli taraptardyń qolje­tim­diligin qamtamasyz etý maq­satynda sý sharýashylyǵy ny­san­darynyń biryńǵaı aqparat­tyq bazasyn qurý qajet;

3. О́ńirlerdegi baıyrǵy sý ma­mandaryn qatystyra otyryp, árbir eldi mekendegi ırrıga­sııalyq júıelerdiń jaǵdaıyn zerttep, sý ótkizý qabiletterin anyq­tap, «ırrıgasııalyq júıe­ler kartasyn» jasaý kezek kúttir­meıtin másele;

4. Úkimet deńgeıinde Qazaq­stan­daǵy gıdrotehnıkalyq qu­ry­­lys­tardyń qaýipsizdigin qam­ta­masyz etý týraly arnaıy jol kar­­tasy daıyndalyp, olardy jón­­­deý, qalpyna keltirý, ır­rı­­ga­sııa­lyq júıelerdi tazartý úshin tıisti qarajat bólinýi kerek;

Osyndaı usynystar aıtyla otyryp, Úkimet basshysy B.Sa­ǵyn­taevtyń atyna saýal joldandy.

Álı BEKTAEV,

Senat depýtaty