Prezıdenttiń «Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa jaǵdaıyndaǵy damýdyń jańa múmkindikteri» atty Joldaýy ótken jylǵy konstıtýsııalyq reformalardyń dáıekti jalǵasy ispetti. О́ıtkeni elimizdiń Ata Zańyna engizilgen túzetýlerge sáıkes erekshe qorǵalatyn konstıtýsııalyq qundylyqtardyń tizbesi keńeıtilgeni belgili.
Sonymen Respýblıkanyń Konstıtýsııalyq keńesi óziniń qaýlysynda Nursultan Nazarbaevtyń konstıtýsııalyq mártebesi jáne jeke qasıetiniń arqasynda táýelsiz Qazaqstannyń qalyptasýy men damýyna sheshýshi úles qosqanyn, halyq birligin, Konstıtýsııany, adam jáne azamat quqyǵy men erkindigin qorǵaýdy qamtamasyz etken tarıhı mıssııasyn atap kórsetti. Munyń Joldaýǵa qandaı qatysy bar dersiz. Meniń oıymsha, tikeleı qatysy bar. Sebebi Konstıtýsııanyń 1-babynyń 2-tarmaǵyna sáıkes respýblıkanyń negizin quraıtyn qyzmetiniń basty prınsıpteri – qoǵamdyq kelisim, saıası turaqtylyq, halyq ıgiligi maqsatyndaǵy ekonomıkalyq damý, qazaqstandyq patrıotızm. Al Prezıdentimiz óz Joldaýynda jasyna qaramaı, búkil azamattardy qamtıtyn bilim berýdiń ozyq júıesin qurýǵa nazar aýdarady, ıaǵnı adam, onyń quqyǵy jáne erkindigi retindegi qundylyqtar máselesin kóteredi.
Jańa úlgidegi bilim berý baǵdarlamalarynyń basty basymdyqtary turaqty túrde ózgerip otyratyn bilim aǵynyna beıimdeý jáne ony meńgerý bolýy tıis. Erekshelikterge mán berý arqyly Memleket basshysy birtutas ultty qalyptastyrýdy jalǵastyrý qajettigi týraly eskertedi. Bul mindetter qoǵamdyq kelisim, saıası turaqtylyq, qazaqstandyq patrıotızm sııaqty konstıtýsııalyq prınsıpterdi damytý arqyly iske aspaq. Bul rette jańa ıdeıalar men zertteýlerge, zańgerler men fılosoftarǵa, saıasattanýshylar men qazirgi zamanǵy tarıhshylarǵa den qoıý qajet ekeni belgili. Elbasy osy maqsatqa jetý jolyndaǵy tıimdi joldardyń biri memlekettiń tildik saıasatyn jetildirý dep biledi.
Bul jerde mádenıetimiz ben ıdeologııamyzdy damytý máselesi qosa qarastyrylady. Memleket basshysy «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynda bul týraly atap aıtqany belgili.
Prezıdent Joldaýyn oqı kele, onyń zamanaýı termınologııany jáne álemde bolyp jatqan problemalardy jiti nazarda ustaıtynyna eriksiz nazar aýdarasyń. Zamanmen birge qadam basý úshin Nursultan Nazarbaev barlyq basqarýshylyq prosesterdi sıfrlandyrý mindetin qoıyp otyr. Bul rette ǵalymdarymyz ben quqyqtanýshylarymyzǵa oılanatyn ýaqyt keldi. Osy másele boıynsha bizde tolyqqandy zańdyq zertteýler júrgizilgen joq jáne osy prosesterdi quqyqtyq retteıtin tetikter de bolmaı otyr.
Alaıda bul rette sheteldik is-tájirıbe bar, biz olardyń tájirıbelerin zerttep ózimizdiń jeke damý úlgimizdi jasaýymyz qajet. Aıta ketetin jaıt, Qorymyzdyń basshylyǵy osy máseleni talqylaý úshin is-sharalar keshenin josparlap otyr (dóńgelek ústelder, konferensııalar). Budan basqa Qor Astana halyqaralyq qarjy ortalyǵymen birlesip bıylǵy shilde aıynda osy ortalyqtyń jumysyna arnalǵan halyqaralyq konferensııa ótkizýdi josparlady. Zańgerler birinshi kezekte Sot ortalyǵy qyzmetiniń quqyqtyq rejimine kóńil aýdarady. Prezıdenttiń AHQO-ǵa qatysty Joldaýda qoıǵan mindetterine baılanysty qazaqstandyq ǵylymǵa kontınentaldyq quqyq – aǵylshyn jáne eýropalyq ınstıtýttar konvergensııasynyń sheteldik is-tájirıbedegi úrdisin zertteý qajet bolýy múmkin.
Joldaýda Prezıdent Úkimet aldyna bıznesti qoldaýdy qalyptastyrý boıynsha júıeli sharalardyń jańa paketin daıyndaý, ony kóleńkeden shyǵarý mindetin qoıdy. Keıingi ýaqytta jemqorlyqqa, kóleńkeli ekonomıkaǵa qarsy kúres boıynsha repressııalyq stereotıp qalyptasty. Aıypkerlerdiń qatarynda burynǵy joǵary laýazymdy shendilerdi kórýge bolady. Zań aldynda barlyǵy teń.
Alaıda bıznesti kóleńkeden shyǵarý boıynsha jańa júıeli shara qabyldaý týraly másele qoıý qajet. Bul bıznesti zańdy túrde júrgizýdi ekonomıkalyq, quqyqtyq turǵydan tıimdi etýge jaǵdaı jasaý qajet degen sóz. Osy kúreste sıfrlandyrý úlken septigin tıgizedi, onda baqylaý absolıýtti bolady, al jemqorlyq keıbir kezde múmkin de bolmaıdy. Mysaly, blokcheın tehnologııasy kez kelgen adamdy kezeksiz jyljytýǵa nemese arnaıy rásimdi saqtamaı-aq kez kelgen preferensııalardy alýǵa múmkindik bermeıdi.
Búgin biz bul ıdeıalardy Prezıdenttiń 2018 jylǵy 15 aqpanda bekitken Qazaqstan Respýblıkasynyń 2015 jylǵa deıingi Strategııalyq damý josparynan kórip otyrmyz.
Qylmystyq, azamattyq ister jáne ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly ister kezeń-kezeńmen elektrondy formatqa kóshiriledi. Ol burmalaý jáne jemqorlyq úshin múmkindikterdi azaıtady, bul is júrgizýdi únemdeıdi, memleket bıýdjetine túsetin salmaqty, adam men azamattyń quqyǵy men erkindigine tıgizetin zararyn azaıtady.
Jemqorlyqqa qarsy kúres boıynsha aldyn alý sharalary arasynda azamattar men kásipkerlerdiń suranysyna ıe qyzmetterdi kórsetýde tutynýshylarmen baılanystardy jeńildetýge, sıfrlandyrýǵa jáne qysqartýǵa, olardyń ashyqtyǵyn arttyrýǵa, zańnan tys áreket jasaý qajettigi men múmkindigin azaıtýǵa erekshe nazar aýdarylǵan.
Sıfrlandyrý prosesi jumys istep ketýi úshin tıisti mamandar qajet. Sondyqtan olardy daıyndaý úshin bizdiń pedagogıkalyq qurylymdarǵa, ýnıversıtetterge, kolledjderge nemese orta mektepterge nazar aýdarý kerek. Birinshi kezekte áńgime osyndaı mamandardy daıyndaý baǵdarlamalaryn qalyptastyrý týraly bolýy tıis. Búgin be, erteń be jumys kúshiniń keıbir belgili bóligi bosatylatyny anyq.
Sıfrlandyrý prosesi zańdyq is-tájirıbeni aınalyp ótpeıdi. Biraq meniń oıymsha mashınalar barlyq mamandardy aýystyra almaıdy. Quqyqtanýda kóptegen qaıtalanatyn ister bar, olardy kompıýter tiline aýystyrý jáne «robottarǵa» tapsyrý, jasandy ıntellektige berý sharasyn júzege asyrýǵa bolady.
Alaıda biz quqyqtaný negizderiniń zań normalaryn bilip qana qoımaı belgili quqyqtyq qundylyqtardy, quqyqtyń mánin, atap aıtqanda, quqyqtyq sottyń fılosofııasyn uǵynýymyz qajet. Sýdıa sheshimdi ádilettilikti basshylyqqa ala otyryp qabyldaıdy, ol úshin zańdy sheberlikpen qoldana alatyn, bolyp jatqan jahandyq prosesterdi zerdeleıtin jańa býyn zańgerler qajet bolady.
Prezıdent qazaq tilin latyn álipbıine kóshirý týraly aıta kele, termınologııany retteý boıynsha kóp jumys atqarýǵa shaqyrdy.
Bul óte mańyzdy problema jáne birinshi kezekte zańgerler úshin óte mańyzdy. Kóptegen zań termınderi qazaq tiline 90-jyldardyń basynda aýdaryldy. Olardyń bir bóligi, qalaı aýdarylǵany zańgerlik qaýymdastyqta áli kúnge deıin talqylanýda. Osyǵan baılanysty máseleni sheshýge kóp kóńil aýdaryp, ótken qatelikterdi eskerý qajet. Keıbir zań termınderi, mysaly «ekspertıza» degen sóz bizge latyn tilinen kelgen.
Memleket basshysy Joldaýda «zańnyń ulyqtyǵy» termınimen qatar, «quqyqtyń ulyqtyǵy» degen termındi paıdalanady. Qazirgi zamanǵy zań ádebıetinde zań ulyqtylyǵy sýbstansııasymen salystyrǵanda, joǵary ári jan-jaqty qamtylatyn quqyqtyń ulyqtyǵy degen uǵymǵa basymdyq beriletinin atap ótkim keledi. Eýropa Keńesiniń Venesııa komıssııasy óziniń qaýlysynyń birinde osy prınsıpti saqtaıtyn ózge elder týraly pikir túıý múmkindigi týraly krıterııdi belgiledi. Bizdiń zańger-ǵalymdar zań shyǵarýshyǵa jáne quqyq qoldanýshylarǵa teorııalyq negizdelgen dáıekteme berý úshin, osy quqyqtyq ınstıtýtty tereń uǵyný úshin osy máselege nazar aýdarýy qajet dep oılaımyn.
Igor Rogov, Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy Qory atqarýshy dırektorynyń orynbasary, zań ǵylymdarynyń doktory, professor