Qaı zamanda da adamdy adam etetin úsh mamandyqtyń ókilderine adamzat balasy asa qurmetpen qarap, qadir tutqan. Olar: adamnyń janyn emdeıtin – muǵalimder, adamnyń tánin emdeıtin – dárigerler, qoǵamdaǵy ádildikti qamtamasyz etetin – zańgerler.
Desek te, sońǵy 15-20 jyl aýqymynda «muǵalimdik mamandyqtyń bedeli tómendedi», «qazir muǵalimdik mártebeli mamandyqtar qatarynda emes», «jastar muǵalimdik mamandyqqa barǵysy kelmeıdi» degen sekildi áńgimeler el arasynda jıi aıtylyp júr. Munyń sebebi nede? Kúndelikti ómirden naqty derek bere otyryp, sebepterin anyqtalyq. Birinshiden, qazirgi stýdent-jastarmen pikirlese bastasaq, «oı, aǵaı, 40-45 myń teńgege bireýdiń 25 balasymen alysqansha, ózimizdiń áleýmettik-materıaldyq jaǵdaıymyzdy rettep almaımyz ba?» degen kózqarasyn bildiredi. Ekinshiden, pedagogıkalyq baǵytta joǵary bilim alatyn stýdentterdiń 90 paıyzdan astamy aqyly oqý toptarynda (oqý aqysyn túgeldeı ata-analary tóleıdi) oqıtyndyqtan, bilim berý salasynyń basshylyǵy «sen mektepke baryp, jumys isteýge tıistisiń» dep mindetteýge eshqandaı quqyǵy joq. Úshinshiden, ásirese sońǵy 10-15 jyl sheńberinde muǵalim qoǵamnyń «maılyqqa da, sýlyqqa da» júretin qolbalasyna aınalyp, elimizde qoǵamdyq-saıası naýqan, tazalyq jumystary, halyq sanaǵy jáne basqa da osyndaı sharalar bastalǵanda, joǵary basshylyqtyń qysymynan óziniń kásibı mindetin atqarýǵa ýaqyt tappaıdy.
Qazirgi órkenıetti elder ustazdyń boıynda bala qyzyǵa qaraıtyn, bala elikteıtin qasıetterdiń bolǵany durys dep esepteıdi. Sebebi balanyń ustazyna degen aıryqsha qurmeti onyń jaqsy bilim alýyna tıimdi áser etedi. Kez kelgen adam jaqsy ustaz bola almaıdy. Sondyqtan ilgeri damyǵan elderde bastaýysh synyp ustazdaryn daıyndaýǵa erekshe kóńil bólinedi. Bul elder muǵalimniń kásibı mártebesin qalyptastyrýdy joǵary dárejede uıymdastyryp qoıǵan. Atap aıtqanda, damyǵan elder úzdik mektep túlekteriniń ǵana qujattaryn muǵalim mamandyǵyna qabyldaıdy, talapkerler pedagogıkalyq kásipke qabilettilikterin anyqtaıtyn arnaıy test tapsyrady, oqý oryndarynda dáris birinshi kýrstan bastap tájirıbege negizdelip júrgiziledi. Jaqsy bitirgen bakalavr-muǵalim magıstratýraǵa qabyldanady. Magıstr-muǵalim mektepke jumysqa kelgende, qoǵamdyq komıssııa aldynda kúrdeli synaqtan ótedi. Jumysqa qabyldanǵan jas magıstr-muǵalimge tálimger (koýcher) taǵaıyndalady. Ol jas muǵalimmen alǵashqy kúnnen bastap, óz betimen jaqsy sabaq bere alatyn deńgeıge jetkenshe birlesip jumys isteı beredi.
Shyndyǵyna kelgende, muǵalim tek jas urpaq sanasyna oqý-tárbıe úrdisin qalyptastyrýǵa tıisti tulǵa bolýy kerek. Osyndaı sebep-saldarlar búgingi jastardyń muǵalimdik mamandyqqa qyryn qaraýyna ákelip soqtyrýda. Bul tyǵyryqtan shyǵar jol bar ma? Árıne, bar. Baltyq jaǵalaýyndaǵy Latvııa Respýblıkasy – búgingi tańda álemdegi básekege qabiletti 50 eldiń qatarynda. Osy el 1991 jyly óziniń táýelsizdigin jarııalaǵannan keıin bilim berý, densaýlyq saqtaý salalaryn ǵana memleket quzyrynda qaldyrady da, ózge salalar boıynsha jeke sektordy damytýǵa múmkindik beredi. Bizdiń memleketimiz de sanaly túrde bilim berýdi «bolashaqqa ınvestısııa quıatyn sala» dep eseptep, tolyqtaı óz qamqorlyǵyna alýǵa tıis.
Birinshiden, pedagogıkalyq baǵytta orta arnaýly jáne joǵary bilim alý, ásirese er-azamattarǵa tegin bolýy kerek (sebebi elimiz boıynsha, pedagogıkalyq qyzmettiń 83 paıyzy, Atyraý oblysynda 87 paıyzy áıelderdiń enshisinde); ekinshiden, stýdent jastarǵa qazirgi baǵamdy eskere otyryp, keminde 25-30 myń teńge kóleminde stıpendııa tólenýi qajet; úshinshiden, muǵalimderdiń ortasha aılyq jalaqysy 250-300 myń teńgeden kem bolmaýy tıis.
Sebebi Qazaqstandaǵy muǵalimniń aılyq jalaqysy elimizdegi ortasha jalaqydan 25 paıyz tómen. Germanııada muǵalimniń bir aılyq jalaqysy 4 myń eýro, al Qytaıda 1 myń dollar. Bizdiń elimizde fýtbol komandasynyń bir oıynshysyna 2016 jylǵy málimet boıynsha, aı saıyn 9 mıllıon teńge jalaqy tólenipti. Balaǵa bilim bergennen góri, eki aıaqqa erik berip, dop qýalap ketken durys sekildi. Tórtinshiden, orta mektepterge qyzmetke barǵan (shalǵaı aýyldarǵa) jas mamandardy qyzmettik páterlermen qamtamasyz etý aldyńǵy kezekte sheshilýi tıis. Eger ol jergilikti turǵynǵa úılenip nemese turmysqa shyǵatyn bolsa, qyzmettik páterdiń ózderiniń jeke menshigine aınalýyna múmkindik týǵyzǵan durys.
Osy usynystar ertegideı bolyp kóringenimen, memleketimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq ahýaly bilim berý salasyn kóterýge tolyq jetedi. Osydan keıin ǵana, bolashaq pedagog-maman «Muǵalim – máńgilik nurdyń qyzmetshisi» (Iа.A.Komenskıı) degendi maqtanyshpen aıtatyn bolady.
Elimizde 2007 jyly «Bilim týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń zańy qabyldandy. Osy zańnyń 7-taraýy «Pedagog qyzmetkerdiń mártebesi» dep atalady. Bul zańǵa 2011 jyldyń qarasha aıynda ózgerister men tolyqtyrýlar engizildi. Al, endi «Bilim týraly» zańnyń jańa redaksııasy Parlament Májilisi men Senatynyń talqylaýyna usynylyp otyr. Sonymen qatar qazirgi jaǵdaıda Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa múshe ekendigimizdi eskere otyryp, ári san myńdaǵan ustazdar qaýymy arasynda qoǵamdyq pikir týǵyzar degen nıetpen tómendegi usynystarymyzdy bildirgendi jón kórip otyrmyz.
Iаǵnı bilim berý mekemeleriniń basshylary ujym kelisimi negizinde saılanyp qoıylýy tıis. Oqýshylardy bilim mekemelerine qabyldaǵan kezde ata-ana men mektep arasynda naqty kelisim-shart daıyndalýy qajet. Muǵalim materıaldyq-áleýmettik jaǵynan eshkimge táýelsiz, derbes saıası kózqarasy qalyptasqan jańa formasııa tulǵasy bolýǵa tıis. Bilim berý uıymdary qyzmetkerleriniń eńbegine aqy tóleýde olardy memlekettik qyzmetkerlerge teńestirip, muǵalimderge memlekettik qyzmetker mártebesin berý qajet.
Bilim berý qyzmetkerlerine ósimsiz nesıemen turǵyn úı berý nemese tegin kommýnaldyq páterlermen qamtamasyz etý máselesin sheshý kerek. Selolyq jerlerde eńbek etetin pedagog-qyzmetkerlerge tegin kommýnaldyq qyzmet kórsetý jáne aılyq aqylary men tarıftik baǵamdaryna ústeme qarjy kózin qarastyrý qajet. Pedagog-qyz- metkerlerdiń densaýlyǵyn saqtaý úshin jylyna bir ret tegin joldama arqyly tynyǵý oryndary men shıpajaılarǵa jiberip turý kerek. Azamattardyń shet memleketterde pedagogıkalyq bilim alýyn uıymdastyrýda selolyq jerlerden talantty jastardy iriktep, tańdap alý júıesin engizý qajet.
Muǵalim mártebesine oraı qozǵalǵan oı-pikirimizdi jınaqtasaq, óskeleń urpaqty oqytyp, tárbıeleıtin mamandarǵa álemdegi órkenıetti elder asa qurmetpen qaraıdy. Aldymen jaǵdaı týǵyzady, sodan soń sapaly bilim men sanaly tárbıeni talap etedi. О́kinishke qaraı, elimizde muǵalimderge talap qoıý men mindetter júkteý tym ushqary bolyp kórinedi.
Táýelsiz elimizdegi búgingi mekteptiń basty mindeti – oqýshyny oqýǵa, oılanýǵa, bolashaq taǵdyryn jete tanyp, bilýge úıretý ekendigi aıqyn. El Úkimeti muǵalimderdiń áleýmettik-materıaldyq mártebesin kóterýge shynaıy qamqorlyq kórsete otyryp, joǵarydaǵy mindetterdi oryndaýdy árbir muǵalimnen tegeýrindi túrde talap etse, elimizdiń bolashaǵyna senimmen qaraýǵa tolyq negiz bar. Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıini, jalpy bilim berý salasynan qarjy únemdeý bolashaqty urlaýmen teń ekendigin umytpaǵanymyz abzal.
Aıdar SABYROV,
H.Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý memlekettik ýnıversıteti «Pedagogıka» kafedra-laboratorııasynyń dosenti