Qashanda qatarynyń aldy bolyp, qııaǵa qanat qaǵyp, únemi ósý – samǵaý ústinde júrip, bul kúnge jetken qaryndas-qurby jaıly qalam tartý men úshin ári qýanysh, ári jubanysh der edim. Qýanyshy – talaı asý-belesterdi artqa tastap, keıde ashyq aspannyń astynda, keıde qat-qabat qalyń bultty qaq jaryp, qyrandaı samǵap osynaý jasqa jetti. Táýbe, deıik! Jubanyshy – qos ǵasyr toǵysynda, bir-birine kereǵar eki júıeniń de synynan ótip, ystyǵyna kúıip, sýyǵyna tózip degendeı, ár dáýirdiń daýylyna da, jeline de tótep berip, búgingi táýelsizdik zamanyn kózben kórip, ómir súrý ekiniń biriniń basyna qona bermegen sırek baqyt ekenin seziný.
О́tken ǵasyrdyń 90-jyldarynyń Táýelsizdik toǵysyndaǵy shırek ǵasyryn shıyrlap shyqsaq, basqasyn bylaı qoıǵanda, bútin qazaq balasynyń basynan ótken dáýirdi túgendep aıtý ekiniń biriniń qolynan kele bermesi haq. Dúnıeni dúrliktirgen jeltoqsan daýylynan keıin arpalyspen ótken kúnder men túnder táýelsizdiktiń búgingi mamyrajaı mezgiline jalǵasty. Osy kezeńdegi el basynan ótken alasapyran ózgeristerdi qansha kózben kórsek te bezbendep aıtyp berý ońaı is emes. Demek, halqymyzdyń basynan ótken osynaý taǵylymdy da taýqymetti isterdi tarıh tolqynyna toǵystyryp, búgingi kúnniń úrdisinde urpaqqa úlgi etip usyný biz túgil bolashaq urpaqtyń enshisine aınalar eren eńbek ekenin umytpaýymyz kerek. Osy eren eńbek jaqynda ǵana Elbasynyń qolymen jazylyp, «Táýelsizdik dáýiri» degen atpen qalyń oqyrman qolyna tıdi.
Qazir Qazaqstan halqy irgeli is, eren eńbekti jan-jaqty talqylap, el kádesine jaratyp jatyr. Osyndaı ıgilikti áńgimelerge ıek artqanda, aldyńdaǵy aǵalardyń aqyl-keńesi, parasat-paıymy oıyńa oralady. Qasyńdaǵy qatarlaryńa qarap, ózińe de kóńil bólip, «osy men Táýelsizdigime qandaı úles qostym?» degen qasterli talapqa taban tireısiń. Osy kezde meniń oıyma sonaý Torǵaı dalasynan túlep ushyp, sol kezdegi el astanasy – Almatyǵa ańsary aýyp oqý izdep kelip, bilim káýsaryn qanyp iship, qııaǵa qanat qaqqan qaryndas-qarlyǵash-zamandas-dosym Ráshıla Qabıqyzy Mursalıeva oralady. Endi Ráshıla Qabıqyzynyń ómirbaıandyq aqparattaryna bir sát kóz júgirtip kóreıikshi.
1966 jyly S.M.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetine oqýǵa túsip, ony 1971 jyly aıaqtap, bıologııa jáne hımııa pánderiniń muǵalimi mamandyǵyn alyp shyqqannan keıin óziniń kindik qany tamǵan Torǵaı dalasyna bir-aq tartady. Barǵan bette birden sol kezdegi Jangeldın aýdandyq komsomol komıtetiniń mektep bóliminiń meńgerýshisi qyzmetine kirisip ketedi. Sóıtip onyń eńbek joly Ybyraı Altynsarın atasy mektep ashyp, bilim nuryn shashqan qasterli mekennen bastaý alady. Sol kezde komsomoldyń róli óte kúshti bolatyn. Aýdanda jastarǵa jetekshilik etken Oreken Almatov, Sabyrjan Shúkiruly, Jaqan Qosabaev, sondaı-aq óziniń qurby-qurdastary Marat Qasymov, Qoıshy Sársengeldın, Sáýle Aıasheva syndy qyzmettiń qym-qýyt synaǵynan, syndarly synynan ótken azamattarmen qoıan-qoltyq jumys istep, bolashaq qaıratker qyz sol kezdiń ózinde-aq kúrdeli isterdiń kúrmeýin sheshe biletin sheber uıymdastyrýshylyǵymen kózge túse bilgen edi.
Torǵaıdaǵy jyldar jalyndaǵan jas mamannyń oń-solyn tanyp, týǵan eldiń tarıhy men shejiresine tereń úńilýge múmkindik beredi. Ol óziniń ata-babalary – ataqty Ahmet Baıtursynuly urpaqtarymen túbi bir týysqan ekenin, naǵashylarynyń da júrekti batyrlar bolǵanyn bilip, týǵan jer tarıhyn zerttep, zerdeleýge den qoıdy. О́ziniń arǵy atasy Ahmet Baıtursynulymen tek birge týysyp qana qoımaı, bir kezde jas bala Ahmetke arabsha dáris úıretken ǵulama abyz Turǵynbek esimdi kisi óziniń túp atasy ekenin Ráshıla keıin bildi. Kezinde osy óńirdiń dinı saýatyn ashyp, meshit ustaǵan bala Ahmetke arabsha dáris bergen Turǵynbek týraly ańyz áńgime el ishinde kóp aıtylady. Ráshıla Qabıqyzy bertinge deıin osy Turǵynbek atasynyń esimin ıelenip «Turǵynbekova» bolyp keldi.
Osyǵan oraı bir qyzyq áńgimeni qosa ketkim kelip otyr. Almatydaǵy jalyndaǵan stýdenttik jyldar. Biz sol kezdiń ózinde ájeptáýir kórinip qalǵan jas aqyndar – Keńshilik, Serikbaı, Serik bop «urynarǵa qara tappaı» jelkildep júrgen kezimiz. Jasyratyny joq, basqa jaqtyń bıkeshteri bolmasa, aýyl qyzdary bizden qashqaqtap júretini bar. Sebebi kóbinese «kóńildi» júrip, kóldeneń kılige ketken qyzdarǵa kóp sóılep qoıatynymyz bar ǵoı baıaǵy. Ony aýyl qyzdary unatpaıdy, árıne. Bir kúni bas poshta úıinde Ráshılany keziktirip qaldym. «T» áripi bar «okoshkada» tur eken. Men de qaptaldasyp tura qaldym. Qolynda – tólqujat. Aqsha ma, álde hat pa alǵaly turǵan syńaıly. Qolyndaǵy tólqujatqa kóz qıyǵyn salyp qarasam, o, ǵajap, famılııasy Turǵynbekova degen sóz kózime ottaı basyldy.
– Famılııań osylaı ma?! – dep edim.
– Iá, – degen jaýap aldym.
Jalyndap turǵan jas aqyn mundaıda qarap qala ma?
– Áı, Ráshıla! – dedim. – Bolsa da famılııań Turǵynbekova eken, bizde ne turys bar, «zagske» baryp áýre bolyp jatpaı-aq qosyla salaıyq, – deppin ǵoı. Onyń túri buzylyp sala berdi. Buzylǵany sol, qujatyn qolyna qystyrǵan kúıi aldy-artyna qaramastan, tartty da otyrdy.
– Áı Ráshıla, Ráshıla! – dep men qala berdim. Ony men sol ketkennen toqsanynshy jyldardyń aıaǵynda Atyraý oblysy ákiminiń orynbasary kezinde bir-aq kórdim ǵoı. Baıaǵy jas kezindegideı jasqanshaqtyǵy joq, batyl da belsendi qazaq qyzy kóz aldymda turdy.
Iá, aıtpaqshy, men Ráshıladan buryn onyń kúıeýi – Ǵıbadatty Almatyda kórip, bir qýanysyp qalǵanbyz. Onda da tipti óz úıimde kezdestim. Ol kezde ár óńirdiń sharýashylyq basshylary Almatyda bas qosatyn. Bilimin jetildiretin. Ol kezde Qazaqstannyń batys, shyǵys, ońtústik, soltústik óńirleriniń sharýashylyq basshylary kezek-kezegimen kelip, bilik-bilimin jetildirip, tájirıbe almasatyn jaqsy bir dástúr bolatyn. Batys óńiriniń sharýashylyq basshylary bizdiń úıde bas qosyp qaldy. Oǵan sebep meniń jıenim Saǵıtjan Dosov ol kezde Aqtóbeniń Hromtaýyndaǵy bir sharýashylyqty basqaratyn. Batys óńirden kelgen bir top joldas-joralaryn bastap bizdiń úıge keldi. Ishinde jastaý, uıańdaý qyzyl kóılekti súıkimdi bir jigit otyrdy. Kóp úndemeıdi. Sóıtsem ol ózimizdiń kúıeý bala – Torǵaı qyzy Ráshılanyń jubaıy bolyp shyqty. Tanysqannan keıin izdegenimizdi tapqandaı shurqyrasa kettik. Qasymda Keńshilik pen Serikbaı bar edi. Májilisimiz odan saıyn qyza tústi. Ráshılanyń kúıeýi – Ǵıbadat Esnııazuly Mursalıev sol kezde Balyqshy aýdanyndaǵy «Qyzylbalyq» kolhozynyń tóraǵasy eken. Aldynda Ráshıla ekeýi Almatyda Joǵary partııa mektebin bitirip, qol ustasyp týǵan jeri Atyraýǵa attanǵan eken. Sol kezdiń ózinde ol maǵan bolashaqta bıikke betteıtin, salaýatty el basshysyndaı kórindi. Qatelespegen ekenmin. Ǵıbadat partııa-keńes organdarynda biraz basshy jumystardyń basyn qaıyryp, aýdandyq partııa komıtetiniń hatshysy, kolhoz-sovhozǵa jetekshilik jasap, óz óńirinde órkendi ister atqarǵan óreli de ónegeli azamat bolyp shyqty. Biraz jyl oblystyq jekeshelendirý jónindegi departament basshysy boldy. Keıinnen jeke kásipkerlikke birjola bet burdy. Uly – Ǵadilbek, qyzy – Ásel joǵary bilimdi kásip ıeleri. Ráshıla ekeýi baqytty otbasyn qurap, altyn asyqtaı eki nemere (Aızere, Sárýar) ósirip otyr.
Ráshıla Qabıqyzy Mursalıevanyń eń bir dáýirlep, bıik belesten kóringen tusy – Atyraý oblysy ákiminiń orynbasary bolǵan kezi. Bul jańa ǵasyr – 2000 jyldyń basy bolatyn. Oblys ákiminiń orynbasary bolyp istegen jyldar Ráshıla úshin úlken bir jemisti kezeń boldy. Oblysqa kelgen talaı ákimdermen ózara mámilege kelip, til tabysyp, keıde tipti pikir talastyra júrip, qıyn-túıinderdi sheshetin tustarda da tájirıbeli maman ne bir syndardan súrinbeı ótti. Ásirese Ráshılanyń sol kezdegi oblys ákimi Imanǵalı Nurǵalıuly Tasmaǵambetovpen birlese jumys isteýi ońaı ótkel bolǵan joq. Isi tastúıin, tapsyrmalaryna qatal basshynyń tynymsyz tirligine ilesý úshin bilim-bilikpen qosa, kúsh-qaırat ta qajet boldy. Osyndaı tusta R.Mursalıevanyń kópti kórgen, talaı asýlardan ótken ónegeli ómir jolynyń, alǵan tájirıbe-biliginiń kóp kómegi tıdi. Ásirese ózi erteden aralasyp, syrlasyp-syılasqan, ardaq tutqan qazaqtyń qadirli aqyny Farıza Ońǵarsynovanyń aqyl-keńesi ony únemi demep-jebep otyrdy.
Sonyń nátıjesi bolar, Atyraýda respýblıkalyq, tipti halyqaralyq deńgeıde – IýNESKO kóleminde ótken Mahambettiń 200 jyldyǵy oblysqa úlken abyroı áperdi. Toı sheńberinde ótken sharalardyń bári el júregine jol taýyp, tyń bastamalarǵa jol ashty. Keń kólemde jyr músháırasy ótkizilip, san-salaly sahnalyq qoıylymdar júzege asyp, el mereıin kóterdi. Osynaý úlken shara – merekeli mereıtoıǵa Elbasynyń ózi qatysyp, elge alǵys aıtyp, rızashylyq bildirdi. Mine, osy sharalardyń barshasyna kún demeı, tún demeı bas-aıaǵyna deıin qatysyp, deńgeıin kóterisip, óz bıigine jetkizgenderdiń biri de biregeıi Ráshıla Qabıqyzy boldy.
Torǵaı dalasy da, Atyraý atyraby da talanttarǵa kende emes. Ekeýi de aqyndar men batyrlardyń eli. Ol tek ótken ǵasyrlardyń enshisinde ǵana emes, kúni búginge deıin, tipti bolashaqta da óz jalǵasyn taýyp, ǵasyrlar qoınaýyna jol tarta bermek. Al bizdiń R.Mursalıeva bolsa, Keńes ókimeti kezinde de, Táýelsizdik alǵannan keıin de halqyna qyzmet etýden bir tanǵan joq. Qos kezeńniń qaı-qaısysynda da iske el ıgiligi úshin bilek sybana kirisip, ulty men ulysy úshin mańdaı terin tókti. Onyń osynaý úrdisti eńbegi men qosqan úlesi eleýsiz qalǵan joq. El-jurty, Otany men Úkimeti baǵalap, talaı marapattar men qurmetke ıe boldy. Ol alǵan «Qurmet» ordeni, sondaı-aq Qazaqstan Respýblıkasynyń ár kezeńdegi resmı merekelerine oraı berilgen medaldary men tósbelgileri qaıratker qyzdyń tynymsyz eńbeginiń nátıjesi ekeni belgili. О́z Otany men qoǵamynyń ósip-órkendep damýyna aıanbaı eńbek etip kele jatqan qaıratker qyzdyń alar asýy áli de az emes.
Sóz sońynda qaıratker qyzdyń qoǵamdyq jumystar salasynda sińirgen eńbegine bir sát kóz júgirtip kóreıikshi. «Otan» óz aldyna otaý tikkennen búginge deıingi «Nur Otan» partııasynyń úzilissiz múshesi, bir kezde oblystyq fılıalynyń tóraıymy da bolǵan. Oblystyq máslıhat depýtaty. Oblys ákimi janyndaǵy áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi komıssııa jetekshisi. Atyraý munaı-gaz ýnıversıteti dırektorlar keńesiniń múshesi. H.Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý memlekettik ýnıversıteti qoǵamdyq baıqaý keńesiniń múshesi. Jipke tizgendeı bezbendeı bersek, Ráshıla Qabıqyzynyń qoǵamdyq isterge sińirgen eńbekterin sanap taýysa almaısyń.
Ol áli de at ústinde. Bul kúnde Atyraý oblysyn abyroıly basqaryp otyrǵan Nurlan Noǵaev uıymdastyrǵan irgeli sharalardyń barshasyna aralasyp, óziniń talaı jyldar jınaǵan aqyl-keńes, is-tájirıbesin júzege asyrýǵa únemi qolqabys etip keledi. Tabıǵatynda adamǵa jaqsylyq jasaýǵa, memleket, Otan aldyndaǵy azamattyq mindetin abyroıly atqarýda aıanbaı úles qosyp kele jatqan qaıratker qyzdyń kúsh-qabileti áli talaı ıgilikti isterdi atqarýdan tartynbasy anyq.
Torǵaıdan túlep ushyp, Atyraýda baqytyn taýyp, baıandy eńbek nátıjesine jetken qos qanatty qazaq qyzyn qyrandaı samǵatqan qadirli de qasterli Elge árqashan bas ıip rahmet aıtýǵa biz de peıildimiz.
Serik TURǴYNBEKULY