Úıip-úıirip quıyndata soǵatyn jel qumdy óńirdi qabyrǵalata, aıǵyzdap tastaǵan: attyń shashasynan keledi, keı-keıde qum kóship turady, bel-beleńi, tóbe-qyrqasy jańaryp jatady. Birde qatqylǵa tartatyn qasqa jol birazdan soń qumdaýytpen emis-emis kórinedi, býsanǵan iz qumdy jaýyp jatady. Qumdy óńirde ár butanyń baǵytyna oı-jobań jetpese, máńgirip qalasyń. Qaýip-qaterden súrinbeı ótýiń alǵyr aqylyńa, kóregendigińe baılanysty. О́mirde de solaı.
Beketaı qumy ishinde Mahambet az-kem ótkendi esine alǵan pishinde. Yza-kek qaınaýy ishinde. Ne bitiredi, qum dalada kúrsingennen? Pendesin aqylynan adastyrmaıtyn erkindiktiń aıdaý joly tipten joq bolǵany ma? Qarany aıtpaǵanda han nege adasady, óziniń jónsizin bilmegensip ádeıi jón dep nege talasady? Tuıyqtan shyǵaratyn dala danalarynyń aqyly qaıda? Ilgerini keıin tartatyndaı sumdyqty túsinbegeni ókinishti, al sabyr saqtaýǵa mıy jetpegeni nesi? «Bas kótergenderdi sý túbine batyram, táj-taǵymnyń jaryq tańyn atyram, bári de júzege ońaı asady, qorqaqtary bas saýǵalap qashady», dep el-jurtynyń, týys-týǵanynyń qandy qyrǵynǵa barýyna jol bergeni nelikten? Kóp jaqsylyǵyn bir jamandyq jýyp-shaıyp ketetindigin eskermedi me? Ǵasyrdan asyl týsa da, erkindikke belin býsa da kóksegenine qol jetpedi. Jer daýynyń qantógissiz bolmaıtynyn han bilmedi, obyrdyń jutpasyna jutylyp ketetinin aldyn ala ańǵarmady deı almaısyń. Aqylǵa qulaq aspaýynda qupııa zymııandyq bar.
Qara jerdiń topyraǵy túbinde báriniń de betin jasyrady, biraq órmekshiniń toryndaı qýlyq-sumdyqtyń da arty ashylady. Keler kún, atar tań bar, keler urpaq zulymdyq pen ulylyqty, aq pen qarany ańǵarar dep Mahambet aýyl, el arasynda júrgendeı oılaryn jatarda taǵy da esine aldy. Mazasyz oıdan qajyp baryp myzǵyp ketken batyr sońǵy jyldary ár basqan qadamy ańdýǵa túskesin saq uıyqtaıdy, beısaýat adamdy janyna jýytpaıdy, han-sultandar qaharynyń kóterilisten keıin burynǵydan beter ýshyqqanyna da aralaspaıdy, ý-shý, aıtys-tartystan qajyǵany, jylaǵan-syqtaǵandy jubatýǵa da selqostyǵy baıqalady. Ústemdik ıeleri teńdikti aıaqasty tapap, talap, ezgini kúsheıtkenine, eldi toz-toz etkenine ǵana kúıinedi. Biraq barmaǵyn tistep kijinýmen, taǵdyryn qara dombyradan tógiletin kúımen órnekteıdi, asqaq jyrlarymen beıneleıdi. Basqaǵa qaıran joq, adaldyq joldan taıǵan kóp. Satqyndyqqa bas ıip, alaqanyn jaıǵan kóp. Sultan elirdi, han halqynan jerindi, týys-týǵannan mujyq jaqyn kórindi. Halyq kóterilisindegi surapyl qyrǵyn talaı-talaı asyldardan aıyrdy. Tektiden jaqsy týatyn qaǵıdanyń qanatyn qaıyrdy. Ata-babanyń súıegi jatqan kıeli jerlerde mujyqtardyń shoshqasy saıran saldy. «Jer memlekettiki» dep qaskóıler oıran saldy. Quıqaly óńirdi oıyp aldy. Qarsylasqannyń kózin joıyp aldy.
Dyraýsyǵan, isinip kepken sultan Baımaǵambet Aıshýaqov: qımyldasańdar, qıyp túsemin, Sibirge qoısha shubyrtyp aıdatam, qolyńdy shynjyrmen baılatam, shańyraǵyńdy qıratam, dep tasyndy. Birde aq saqaldy Abyz kúńirenip turyp: «Dushpandy alystan izdeme, ózi keledi, qasyńnan da tabylyp arasha talap jabylady, jamandyqqa qarǵys ta darymas. Dushpandyq týys-týǵanyn da tanymas», dep edi. «Daýsyz eken aıtqany, qurylǵan eken-aý zulymdyqtyń qasqyr qaqpany. Esirip, esekshe ókirip dúleılenip jatqany, satqyndyq bolar qorqaqtardyń baqqany, zulymdyq bolar tapqany», dep edi. Biraq batyr ońaılyqpen synǵysy joq. Mahambet úıde omalyp otyra da almaıdy, Baımaǵambettiń eldi oljalaǵan ońazylyǵyn ótkir óleńmen tolǵaıdy. «Ata dushpan sen ediń, Ata jaýyń men edim. Maǵan bir ońasha jerde jolyqsań, Qaırańnan alǵan shabaqtaı, Qııa bir soǵyp as etsem, Tamaǵyma qylqanyń keter demes em», dep te tolǵady-aý sabaz. Dushpandyqtyń kórin sózben qazdy. Bir Alla qoldaǵaı dedi, ótkir únim jetse urpaqqa, aqylǵa sap tolǵanar dedi.
Jáńgir hanǵa bodandyqtyń boqtashaǵyn aıtpady ma? Aıtty. Qandaı kóreshekti kórseterin dáleldep jetkizdi. Mujyqtardyń jerdi alǵany – qyzyńa, qatynyńa qoldy salǵany. Otarlaý ajdahasynyń eki jutyp, bir talmary, urpaǵyńdy qul, kúń etip jalmary anyq. Zulymdyqtyń daýyly, halyqqa aýyr salmaǵy, hosh kórmedi isińdi ata-baba arýaǵy. Kózinen qandy jas aqqan álsiz kedeıler, bilseńshi, jelkeń qıylsyn dep qarǵaıdy. Aıtqanǵa eleń etpeseń, qarýǵa júginer halqyń bar, erkek emes erteńgi uly isten tartynǵan, dese de ústemdiktiń býyna elirip, baılyqty kótere almaı jelikken jat birmoıyn pikirinen qaıtty ma? Joq. Sonda Mahambet kúńirene tolǵanyp, «Nuralydan qalǵan kóp tentek, búldirmegeı edi elimdi», dep asyl oıyn jyrmen terdi. Ústemdik pen álsizdik, ezýshi men ezilýshi, táj, taq, quldyqtyń ara jigi birjola ashyldy. Adamdyq qasıet bıleýshiniń tabanyna basyldy. Sony júregimen túıgen, jazyqsyz qantógisti keshire almaǵan aqyn: «Altyn taqty handardyń handyǵynan ne paıda? Qarip penen qasiret týraly isi bolmasa», dep keler urpaqqa amanat ta qoıǵan-dy.
Birde batyr, aqyn, kúıshi Mahambettiń ákesi О́temis jupyny kıimmen júzi synyq, ókinishi qalyń kúıde túsine enedi: men elimniń jetim-jesiriniń qabaǵyn shytqyzbaı, eńbeginiń qanyn uıytqyzbaı, tamaǵyn toq, kıimin bútin etip edim. Halyqtan qarǵys almaı, alǵys aldym. Eldiń dushpany, halqyn kúızeltýshi ishten shyqqany Qudaıdan qoryqpaǵandyq, deıdi de, «Kóringen sonadaıdan Sary at taýy, qazaqtyń mańdaıynda janat taýy, kózi shyqqyr Jáńgir han kórmeı me eken mujyqtar óz jeriniń mańyna jolatpaýyn. Jer qunarynan aıyrylǵan kóp, jupynylardyń kúni qarańǵa aınalǵan ba? – dep saýal tastaıdy. Sonda Mahambet arýaq únine: «Meni elden aıyrǵan han Jáńgirdiń ekpini, Aıtyp-aıtpaı nemene? Qusalyqpen ótti ǵoı, Mahambettiń kóp kúni», demedi deımisiń.
Isataı batyr kóterilisiniń jeńilisinen keıin patshaǵa ant berip, shapannyń shalǵaıynan «shapaǵat» alǵan Jáńgir eldegi er-azamattardy qoısha kógendep, Orynbor túrmesine aıdatyp jatty. 1836 jyly 14 qańtarda Orynbor basshylaryna «Isataı túzelmeıtin zulym Mahambettiń yqpalynda júr», dep jazǵan. Han men patsha qysymy úreılendirdi. Botadaı bozdaǵan halyq zary ǵasyrlar qoınaýynda atadan balaǵa jazylmas jara, aıyqpas dertteı muń-sher bolyp saqtalyp qaldy.
Aqyn túni boıy kóz ilmeı shyqty. Uly Nursultannyń ashyq qalǵan jamylǵysyn jóndeıdi. Qaıǵynyń qalyń bulty urpaq basyna tónbeýin tileıdi. «Kóterilistiń ońbaı jeńilýi – oqý-bilimniń tapshylyǵynan» dep oı túıedi. Bilimdi bolsa, qarýdyń neshe túrin jasar edi, qorǵanys tásilin meńgerip, jeńiske qadam basar edi, – dep kúbirleıdi keıde. Tolyp jatqan túsiniksiz ári mazasyz oılarmen jatyp, qaıta myzǵıdy. Tús kóredi, býaldyr perde, Jaıyq-darııa betinde kilkildep uıyǵan qan, ózen jaǵasynda ash-aryq jetim-jesirler: «Egizde eki bolmaǵyr, Jáńgir, qan ishersiń, barymtashysyń, jelkeń qıylsyn, tamuqtyń otyna kúı!» – dep jaǵasyna jarmasyp qarǵystaryn tógip jatady eken. Oǵan han eleń etpeıdi. Qylyshyn olaı bir, bulaı bir siltep, shabylǵan bastardy tepkilep, mujyqtardyń qaıqy bas qaıyǵyna jarmasady eken deıdi.
Qandy sýdy qaq jaryp ketip bara jatyp qolymen qannyń dámin tatyp: «tushy eken, tushy», dep yrq-yrq kúledi. Zar-nalamen tirliginen túńilgender, erteńgi keler kúnge aqyl jiberip, shyndyqqa úńilgender «Jerińdi jatqa berdiń, ajalyń jattan bolsyn, qara shańyraǵyńdy qaıǵy bulty torlasyn», dep kúńirengeni tóbe-quıqany shymyrlatady. Kenet ózen beti kibirtiktep, shólmekshe shytynaı jarylyp ketip, sonyń dál orta tusynda óziniń senimdi mujyǵyna shashyn aldyryp otyrǵan Jáńgir kórindi. Bir sátte mujyq ótkir ustaramen onyń jelke tamyryn qıyp jiberip, pyshaqqa juqqan qanyn jalap «Hannyń qany tátti eken», dese, anadaı jerde jatqan bas shyńǵyryp, «Meni jumaqqa jiber, aldanyp, arandap qaldym», – deıdi. Dál sol tusta Mahambet: «Halqyna qaıyrsyz hanǵa obal joq, tirligiń tynar zaýal bop», deı kelip: «Taımannyń uly Isataı aǵaıynnyń basy edi, altyndy erdiń qasy edi, Isataıdy óltirip, qyrsyq ta shalǵan bizdiń el», dep oıǵa shomyp, qorqynyshty kórinisten qutylǵysy keledi.
Bir sát Jaratqannan meıirim tilep, eldiktiń tiregi bolar jyry men kúıi ózin jubatyp edi. Tilegi qabyl bolyp, saqyldaǵan órshil úni bıik-bıikterge pyrlap ushyp barady eken. «Erkindik eldiń qaıyrly qonysyna juǵysty bolǵaı!» – dep kúbirleıdi. Oń jaǵyna aýdarylyp, uıqysyn jalǵady. Kenet manaǵy túsinde qylyshymen qıylyp domalaǵan bas óziniki bolyp shyqty. Tizesiniń ústinde, moınyna qarap jaı ezý tartty. Er jigit óler jerine kúlip barady degeni me? Erni kúbirlep sóıleýge batyly barmaıtyndaı kúıde. Qan aǵyp jatyr...
Mahambet uıqysynan taǵy da shoshyp oıandy. «Tifá, páleket, túsim eken, qyrǵyn soǵysta aıdalada shashylyp qalǵan adam bastary ma? Sanada qalǵany qaıtalana beredi eken-aý», dep óziniń túsin ózi kóńili ártarapqa ketse de jamandyqqa jorymaı, jubatqan boldy. Syrtta jel yzyńdaıdy: «Jerińdi, kúnkórisińdi kópsingen hanǵa erdiń quny ne, táıiri. Patsha ókimeti Isataıdyń basyn kesken Kápen, Japar, Sátbaıǵa 125 somdy teń bólip bergenin estimegen shyǵarsyń. Baımaǵambettiń qarǵys arqalaǵan jansyzy tiri ǵoı, seniń basyńa 2000 som aqsha jarııalap, Qaraýyl qoja men Baımaǵambet sultanǵa myqtap tapsyrdy, saq bol!» – deıtin tárizdi. Aqyn oıǵa shomdy. «Súıinishtiń uly Qaztýǵan týǵan jerin qııa almaı, Edil menen Jaıyqtyń arasyna syıa almaı, qonysyn jaspen jýǵan jer» degen qasiretteı jalyndy sóz janyn jedi me? Ústemdik ıesi han-sultandar shetinen: «Adamdar neǵurlym qorlyq kórgen saıyn ózin baqyttymyn dep sezine me? Já, ibilistiń aıtaǵy da quryp tynar, túsinetin kún týar. Ázirge oshaǵynyń úsh buty aman, ot janyp jatyr, otyn salmasa, sónedi, demek, ottyń da ajaly bar», dep keshegi túsin, oı jelisin júıelep otyrǵanda syrttan dúbirlegen at tuıaǵynyń dybysy estildi. Batyr qara qostaǵy qarýyna jarmasyp: Bul kim, eı? – dep daýystady. Ińir qarańǵysyndaǵy úsh-tórt salt attynyń biri: – Oý, jıen, naǵashyńdy tanymaısyń ba? Men ǵoı. – Táńir atqyr, túnde jortýyldap, ne júris? – deıdi. Túsi qashqandardyń ekeýi úıge kirip, birqatar oılar aıtyp, biriniń sózin biri qaǵyp alyp, ázilge de jeńdirip otyrdy. Adamdarmen áńgimeni saǵynǵan aqyn júregi sekemsiz edi. Sodan bir sátte óziniń basy aldyna túsip, moınymen sóılesip turǵandaı bolǵan túsin aıtyp edi. Sol sát naǵashysy: «Oı, jıen, tús túlkiniń boǵy emes pe» – deı berip, Mahambettiń moınyn burǵyzbaı ústine qonjııa ketti. Sóıtip úsheýlep alysa-julysa dalaǵa shyqty. Syrttaǵy bireýi taǵy jabylyp, jylqynyń jelisine taman súırep bardy da, qylyshpen basyn shapty... Bala kezimde Mahambettiń qapyda dúnıeden ozǵanyn qarııalar ańyz etip: «Oı, Alla, qasiret bala-shaǵamnan aýlaq!» dep aqynnyń zar úni aýada qalqyp, biraz jerge estilip jatypty», – desetin. Keıbir áńgimelerde Mahambettiń basyn Júsip О́teýlıev shapty dese, ekinshileri Yqylas Tóleev Mahambetpen dos, týysqan bolyp júrip, óltirdi desedi.
...Bókeı Ordasynyń eń shuraıly jerleri knıaz Iýsýpov pen graf Bezborodkolarǵa syılandy. Otarlyq ezgi burynǵydan da kúsheıip janshı tústi. Jáńgir ólgende Nıkolaı patsha «shyn berilgen, óte berilgen adam edi, aıanyshty» deýi tegin emes. Sóıtip halqymyzdyń azattyǵy úshin alysqan batyry, aqıyq aqyny, asqan kúıshisi Mahambettiń basy da ishten shyqqan qandyaýyz dushpandardyń, satqyndardyń kesirinen qunsyz ketipti. Joq, Mahambet qanshama jyldar ótse de, urpaqqa ólmeıtin esimin qaldyrdy. Onyń órshil úndi jany – tiri. Zamannan ozǵan ónerli saltyn bireý bolmasa bireý qaıtalap tirilter, – deýshi edi. Mahambet haqynda talaı qalamgerler shyǵarma jazdy. Poezııa alyptarynyń biri Ilııas Jansúgirovtiń «Isataı-Mahambet» pesasyn jazyp, úlken shyǵarmaǵa jospar qurǵany, kóptegen zertteý dereginiń qoljazbasy erterekte baspasóz betterinde jarııalandy da. Onda erkindikti ańsaǵan jaryq juldyzdardyń biri Mahambettiń armany haqynda zamandas aqyn-jyraýlardyń biri bala Orazdyń: «Isataı men Mahambet on tańbaly Oralǵa, qyryq tańbaly Qyrymǵa, ataǵy ketken er edi, han Jáńgirdiń qorlyǵyna kónbegen», degeni bar. Al aqyn-jyrshylar Sháńgereı Bókeev, Shynııaz Shynaıuly, Qashqynbaı Qojambetuly, Shernııaz Jarylǵasulynyń qundy derekteri Mahambet beınesin bıiktete túsedi. Ataqty kúıshilerdiń birazy Mahambet kúılerin halyq jadynda qaldyrdy.
Taǵy da sheginisti oıdy sabaqtasaq, surapyl soǵys jyldarynda kúıshi, jyrshy, ánshi kelse, bizdiń «Qarakól» aýylyndaǵy týystarymyz bir úıge jınalyp, tańdy tańǵa uryp, áńgimelerin uıyp tyńdaıtyn edi. Sondaı bir otyrys Jumabaı Kirjaǵalov aǵamyzdyń úıinde boldy. Búırek qumyndaǵy elden kelgen óner úzdigi Sıraj adamnyń saı súıegin syrqyratatyn kúılerdi birinen soń birin tartyp kelip, «Qaıran Mahambet-aı», dep toqtaýshy edi. Otyrǵandar keıde О́temisten on aǵaıyndy bola tura «Mahambet qalaı qorǵaýsyz qaldy?» deıtin-di. «Ańdyǵan jaý almaı qoımaıdy» degendeı, ult-azattyq sharýalar kóterilisine qatysqan Esmaıyl О́temisulyn Gekke degen qanisher aıaq-qolyn kisendep, Sibirge aıdaıdy, Qojahmet, Súleımen jáne taǵy basqalaryn túrmege tyǵady. Mahambettiń anasy Quspan óte aqyldy, batyr tulǵaly, erjúrek, kóteriliske tikeleı qatysyp, azyq-túlik jetkizip júrgeninde eki-úsh qarsylasyn qylyshpen qaǵyp túsire beretin batyr edi deıdi aıtýshylar. Demek, bul kóterilis patsha basqynshylarynyń ımanyn ushyryp, orasan mol shyǵynǵa batyrǵan. Onyń qaıtadan bas kóterýinen qatty qoryqqan. Osy tusta Mahambet otbasyn aman saqtaý maqsatynda ózi qara qos tigip, sybaı-syltań júrse kerek, degen ańyz-áńgimelerdiń de jany bar syqyldy.
«Qansorǵysh Baımaǵambet, Jáńgirler elin tonap, talaýymen myń jasaǵan joq shyǵar. Qaı qazaqtyń qolyna baqyt qusyn qondyrdy deısiń. Jáńgir de óldi, baılyǵy ajalyna arasha bolǵan joq. «Qoı, eshkisi 17 myń 97 bas, iri qara – 719, túıe – 232, jylqy – 4274, aqsha – 13404», – dep kýálandyrady qujattar. Demek, Isataı-Mahambettiń kóterilisiniń shyǵý sebebi hannyń ózinen bastap qolshoqparlary qara halyqty tonap ashtyqqa uryndyrǵan bolyp otyr. Daldiń jazbasynda ashyqqandar er balalaryn 76 rýblge satyp jatqany aıtylsa, odan artyq zulymdyq, qastandyq bolar ma? Elin zar qaqsatyp oljalaǵan baılyq qaı ústemdik ıesiniń qolyna baqyt qusyn qondyrdy deısiń. «Balyqshy baıymaıdy kólden alǵan, etikshi baıymaıdy elden alǵan, mańdaı ter, taban etiń bolmaǵan soń, jelmenen ketedi eken jelden alǵan», – depti atalarymyz. Al aqyn esimi – máńgilik, onyń asyl sózderin máńgilik kir shalmas, dep Jumabaı aǵamyz Mahambet týraly ańyzdarǵa júregi jylap otyrýshy edi. Sonda Sıraj aýyr tolǵanyp: «Halqymyz aman tursa, Mahambet syndy batyryn, uly ónerlerin tóbege kóteredi. «Urpaq aman bolsyn!» – degen Mahambettiń aqtyq tilegi, aqyrǵy sózi jer turǵansha turar», – dep dombyra shanaǵynan Mahambettiń «Qaıran Naryn», «О́kinish» kúılerin tegilter edi.
Tabyl QULIIаS, baspasóz ardageri