Qazaq ájemniń qoınynda ósken qyz edim

Sonaý Qıyr Shyǵystan 1937 jyly 100 myńdaı koreı halqy Qazaq je­rine ákelinip, taqyr dalaǵa qoı­daı toǵy­tylyp tastalyndy ǵoı. О́z jerin­de óz tarshylyq kórip otyrǵan ha­lyq­qa bizdiń muńymyz qosyldy. Qazaq pen koreı taǵdyrlas boldy. Bar­lyq qıyndyqty da, qyzyqty da, ash­tyqty da, toqtyqty da birge kórip kelemiz.

О́tken jyly bizdiń Qazaqstanǵa qonys aýdarǵanymyzǵa 80 jyl toldy. Osyndaǵy aqsaqaldarymyz bastap­qyda bul jyldy qalaı atap ótemiz dep oılasqan. «Bul seksen jyl­dyq biz úshin qaıǵyly data ma, álde qýanyshty kún be?» degen saýaldardyń bolǵany ras. Sosyn jón biletinderimiz «Osy elde óstik-óndik. Balaly-shaǵa­ly bol­dyq. Úıli-kúıli, baqýatty ómir súrip jatyrmyz ǵoı» degen uıǵa­rym­ǵa kelip, ony birneshe kúnge sozylǵan aýqymdy respýblıkalyq merekege aınaldyrdyq. 

Bul aralyqta qazaq halqynyń ózi de talaı qıyndyqty eńserdi. Egemen el boldy, eńseli memleketke aınaldy. Shúkir!

Bıyl osymen úshinshi ret atalyp otyrǵan Alǵys aıtý kúniniń biz úshin mańyzy aıryqsha. Biz ózimiz ósip-ónip otyrǵan elimizge rahmetti basqasha sezimmen aıtamyz. Tebirenip aıtamyz. Shúkirshilikpen aıtamyz. Basqa qandastarymyz sııaqty emes, dál Qazaq jerine tap bolǵanymyzǵa qýanyp aıtamyz. Qazaqstanǵa kúsh­tep qonys aýdyrylǵan koreıler túge­li­men derlik aman. Tilin de, dilin de, má­denıetin de joǵaltqan joq. Jer­gi­likti dástúrlerdi boıymyzǵa sińirdik. 

Bizder jańa mereke – Alǵys aıtý kúniniń qadirin biletin urpaq­pyz. Sondyqtan bul meıramdy Alma­ty­daǵy mádenı ortalyqtardyń ókilderi, kóshbasshylary birlese atap ótemiz. Qazaqtan juqqan qonaqjaı­lyǵymyzdy kórsetemiz. Bizdi aýyr jyldardan alyp shyqqan qazaqtyń osy qasıeti.  Táýelsizdik kelgen kezde de Qazaq­standy basqarýǵa Qudaı jaqsy adamdy berdi. Elimizdi basqaryp otyrǵan Prezıdentke biz senemiz. Nege? Aına­ladaǵy elderdiń barlyǵynda boldym. Jaǵdaılaryn kórip júrmiz. Árıne, bul ol elderde jaman adamdar jınalǵan, jaqsylardyń bar­lyǵy Qazaqstanda turady degen sóz emes. Halyq – barlyq jerde halyq, barlyq jerde birdeı. Biz sııaqty adamdar. Biraq bári adamnyń nıetine baı­lanys­ty. Qazaqtar aıtqandaı, Qudaı­dyń kórsetken jolymen júrip kele jatyrmyz. 

Oraıy kelip turǵanda, ylǵı da qazirgi jastarǵa, óz bala-shaǵama aıtyp otyratyn estelikterdi tirilt­kim keledi. Sonaý Qıyr Shyǵystan 1937 jyly búkil koreıler kóshiril­gen. Ar jaǵynda Japonııa jatyr... Koreılerdi túri japondarǵa uqsa­ǵan soń senimsiz halyq retinde deporta­sııalaǵan. Bir kún, bir túnniń ishinde ulardaı shýlatyp, taýar tasıtyn poıyzdarǵa halyqty tıep, kóshirip jibergen. Qazaqstanǵa 100 myńdaı koreı ákelingen. О́zbekstanǵa eki ese kóp qandastarymyz ketken. Áke-sheshem ol kezde jap-jas eken. Men sol poıyzda Qyzylorda oblysynyń Shıeli aýdanyna jetpeı týyppyn. Sheshemniń aıtýynsha, vagonda bireý náresteni ora dep jeıdesin sheship berip, bireý shúberegimen bólisip, dúnıege kelgen kórinemin. Vagon ortasynda pesh bolǵan, sonyń janyna jas bosanǵan sheshemdi otyrǵyzyp qoıady eken. 

Poıyz úsh aı degende Qyzylorda óńirine jetedi. Alǵashqyda bizdiń úlkender adam turmaıtyn jerge keldik pe dep oılaıdy. Bulardy 5-6 úlken kisi atpen kelip, alystan bajaılap turady. Bizdiń aqsaqaldar baryp sóılesedi. Anam bertinde 97 jasynda qaıtys boldy. Biraq óle-ólgenshe sol kezde qazaq pen koreıdiń shaldary qalaı túsinisti eken dep tań qalyp ketti. Olar koreı tilin, bizdiń atalarymyz qazaqsha bilmeıdi. 

Sol kezde qazaqtarǵa «adam jegish­ter» kóship keldi degen sóz jetipti. Sodan qazaqtar attarymen burylyp ketip qalady da, biraz ýaqyt ótken soń kóbirek bolyp qaıtyp keledi. Sońdarynan bala-shaǵa ere kelgen. Poıyzda sartap bolyp kelgen koreı balalary qazaq balalarymen birden qýalasyp oınap, kúle bastaıdy. 

Qaıtyp kelgen qazaqtar nan, tos­taǵanǵa salynǵan súzbe, shúberekke túıilgen tary, bireý jalǵyz jumyrt­qa alyp keledi. 1937 jyl. Ol kezde kim baı deısiń? Úılerinde baryn bala­larynyń aýzynan jyryp ákelgen. Bizdiń adamdardyń bireýi jalǵyz jumyrtqa ákelgen qazaqqa kúlse kerek. Sol kezde bizdiń aqsaqaldar: «Taýyǵynyń búgin tapqany jalǵyz jumyrtqa shyǵar? Nege kúlesińder? Mundaı adamdarǵa basymdy ımeımiz be?» dep tyıyp tastaıdy.

Sodan bir qazaq jańa bosanǵan meniń sheshemdi úıine alyp ketedi. «Baı eken ǵoı», dep meniń ata-anam sol qazaqtyń sońynan eredi. Kelse japyraıǵan tam. Daladan birden úıge kiresiń. Buryshtaǵy shymyldyqtyń ar jaǵynda jańa úılengen kelin-balasy, odan beri úlkenderi jatady eken. Meniń sheshemdi peshtiń túbine ornalastyrady... 

Kórmegen jer, bilmeıtin oı-shuńqyrda bosqan koreıler qalaı kún kórip ketken deseńizshi. Shıeli jaqta qamys kóp ósedi. Qıyr Shyǵysta da kún yzǵarly. Koreıler sondaı jartylaı jertóle sııaqty «qanny» qazyp, astynan ırelek jylý ótetin júıe jasaıdy. Sony qamyspen jylytyp, aman qalǵan. Áıtpese, kór­pe-jastyq múlde joq qoı. Kúrish egedi, sor jerlerdi óńdeıdi. Ákem – Aleksandr Han, sheshem – Kım Marııanyń qazaq jerindegi ómiri osy­laı bastalady. Atalarymyzdyń da súıegi Qazaqstanda qaldy. Menen keıin áke-sheshem 5 uldy bolǵan. 

Uly Otan soǵysy jyldarynda keýdege deıin sý keship, kúrishtiń masaǵyn terdik, kúrmek juldyq. Ol kezde 5 jastaǵy balany jumys iste dep eshkim qınamaıdy. Biraq eńbek­ke aralasqan adamdardyń bar­ly­ǵyna tegin tamaq beretin. Bárimiz­ge ońaı bolǵan joq. Qazir Uly Otan soǵysynyń teńestirilgen ardagerimin.

Qudaıǵa shúkir! О́zim Almatydaǵy burynǵy S.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń ekonomıka fakýltetiniń dıplomyn aldym. Biraz qyzmetter atqardyq. Baýyrlarym da aman-esen, joǵary bilimdi. Ákem qazaq mektebinde orys tili páninen muǵalim boldy. О́mir degen qyzyq. Ákemniń 16 qursaqtan jalǵyz aman qalǵan Ábjámı Baıshaqov degen dosy boldy. Áke-sheshesi meniń ákemdi «Qudaı bizge taǵy bir bala berdi» dep qatty jaqsy kóripti. Sodan ákemiz Ábjámı ákemizdiń aýylynan bir-aq shyǵady. Men mektepke barǵansha sol Ábjámı ákeniń ata-anasynyń qolynda óskenmin. Ol kisiler meni qatty jaqsy kórýshi edi. Ortalaryna alyp jatady. Ájemniń moınynan qushaqtap jatsam, atam maǵan qarap jatshy dep jalynady. Atama qarap jataıyn desem, murty tikenekteı, ıiskese betime batady. Ájem: «Atańa qarap jata tur, uıyqtaǵan soń, maǵan qarap jatasyń» dep qulaǵyma sybyrlaıtyn. Muryn jarǵan taba nannyń ıisinen oıanatyn edim. Sút piskende, qaımaǵyn jeımin. О́zimniń aǵash tabaq, aǵash qasyǵym bar. Osylaı óstik. Bizdiń úlken kisilerdiń barlyǵy óle-ólgenshe basqa elge ketpeı, Qazaq­standa qalǵandaryna qýanyp ótti.

Bul – qazaqtyń qanǵa sińgen, qursaǵynda paıda bolǵan qasıeti. Menińshe, durys. Sondyqtan qazaq halqy­na osyndaı el berdi, jer berdi. Bári­mizdi bir shańyraqtyń astynda tatýlas­tyryp otyrǵan Prezıdent berdi. 

Son­dyqtan amandyqpen atqan árbir tańymyz, tatý kúnderimiz, dos-jaran­­darymyz úshin ósip-ónip otyr­ǵan elimizge nege Alǵys aıtpasqa?!    

Klara HAN,  «Qazaqstan-Koreıa» dostyq  koǵamynyń prezıdenti

ALMATY