Akademııadaǵy aıshyqty ister

Sharaǵa jınalǵan jýrnalısterge atalmysh basqosýdyń mańyzy jaıly qysqasha baıan etken Túrki keńesi Aqsaqaldar keńesiniń múshesi Ádil Ahmetov, qazirgideı ǵalamdyq ıntegrasııa etek jaıǵan zamanda, mun­daı úderisten bizdiń qoǵamnyń tys qalýy múmkin emes­tigin atap ótip, osyndaı yqpal­dastyq aıasynda qurylǵan halyq­aralyq derbes uıym Túrki akade­mııa­synyń bola­shaǵy asa zor degenge toqtaldy. 

Sonymen qatar akademııa­nyń jumysy jaıly keń kólemde tanys­ty­rym ja­­sa­ǵan halyq­aralyq Túr­ki aka­­­­de­­mııasy­­nyń basshysy Darhan Qydyráli, áýeli Elba­sy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń bastamasymen quryl­ǵan TWESCO uıymynyń at­qar­ǵan isterin baıandap shyqty. 

Atap aıtqanda, uıymǵa 2015 jyly Túrki keńesiniń V sam­mıtinde júk­tel­gen tapsyrma bo­ıynsha – jýyqta «Atalar mırasy» atty elektrondy mýl­tı­­me­dıalyq jańa portal iske qosy­lyp, oǵan túrki halyq­tary­­nyń rýhanı-mate­rıal­dyq máde­nıetine qatysty qor jınaq­ta­lyp­ty. Sonymen qatar XV ǵasyr­­ǵa deıingi «Ortaq Túrki tarı­hy» oqý­lyǵy, «Ortaq Túrki geo­gra­fııasy», «Ortaq Túrki áde­bıe­ti» oqýlyq­tary­nyń tujy­rym­­­damalary ázirlenip, ta­rap­tar­­dyń talqysyna jiberilgen eken. 

Akademııa sońǵy eki-úsh jyl kóleminde túrli deńgeıde 80-nen astam ǵylymı is-shara ót­kizip, oǵan álemniń 20-dan as­tam memleketinen 200-ge jýyq ǵa­lym-zertteýshi men sarapshy­lar qatysyp, osy aralyqta 55-ten astam sheteldik ǵylymı uıym­darmen yntymaqtastyq memorandýmyna qol qoıylypty. Ásirese Keńes tarapynan alty túrki mem­­­leketiniń turǵyndaryna júr­­gizilgen «Túrki barometri» áleý­mettik-zertteý jobasyn aıtpaı ketýge bolmaıdy. 

О́tken jyldary uıymǵa mú­shelik mandatqa ıe tórt mem­le­­kettiń biri – Ázerbaıjan asta­nasy Bakýde túrkologııa kon­gresi­niń 90-jyldyǵyna oraı halyqaralyq konferen­sııa uıym­das­tyrylyp, Bishkekte qazaq ǵalymy Shoqan Ýálı­hanovtyń 180 jyldyǵy saltanatty túrde atap ótilip, «Manas ensıklopedııasy», «Manas sózdúgú» atty ǵylymı jınaq­tar jaryq kóripti. Sonymen qatar Túrkııa elinde Qoja Ahmet Iаsaýıdiń ómirden ozǵanyna 850 jyl tolýyna baılanysty mańyzdy ǵylymı-zertteýler júrgizilipti. 

– Halyqaralyq Túrki akade­mııa­synyń nazaryndaǵy rýhanı-tarıhı nysandar qata­ryn­da Mońǵol dala­syndaǵy kóne túrki jádigerleri aıryq­sha oryn alyp otyr, – degen Dar­han Qýandyquly, ótken jyldary О́tú­ken aımaǵyndaǵy «Shıveet ýlaan» ǵuryp­tyq nysanyna ar­heo­logııalyq qazba jumystary júrgizilip, radıo­kar­bondyq tásil arqyly keshenniń 670-710 jyl­darǵa tıesili ekendigi jáne Kók Túrki ımperııasynyń kósemi El­te­ristiń qurmetine turǵy­zyl­ǵany anyqtalǵany jaıly kóp­shilikti habardar etti. 

Sońǵy jyldary TWESCO Ortalyq Azııa aımaǵyna basa nazar aýdaryp otyrǵan kórinedi. Atap aıtqanda, aka­demııa men О́zbek­stan Ǵylym akademııasy ara­synda yntymaqtastyq memorandýmyn bekitýge daıyndyq ju­mystary júrip jatsa, Túrik­men­stan jáne Tájikstanmen ǵy­ly­mı baılanys jandanyp keledi eken. 

Bul baǵytta reseılik ǵalym­dar­men de tyǵyz shyǵarma­shylyq baılanys ornaǵan. Máskeýlik tanymal shyǵys­tanýshy Ámir Nájiptiń «HIV ǵasyrdaǵy túrki tilderiniń salystyrmaly-tarıhı sózdigi» atty tórt tomdyq irgeli eńbegi, Dmıtrıı Nasılov, Igor Kormýshın, Anna Dybolardyń «Drevnetıýrkskıı slovar» atty álemge áıgili eńbeginiń akademııa tarapynan jaryq kórýi osynyń aıǵaǵy. 

Sol sııaqty túrki halyq­tary­nyń aýyz ádebıeti úlgi­lerin jınaq­tap, ásirese, qazaq fol­k­lory úshin asa qym­bat qazy­na qaldyrǵan ári Reseı túrki­taný mektebiniń negizin qala­ǵan kórnekti ǵalym Vasılıı Va­sılevıch Radlovtyń bıyl dúnıe­den ótkenine 100 jyl tolýyna baılanysty akademııa 2018 jyldy «Radlov jyly» dep jarııa­lap, ǵalymnyń «Túrki halyqtary aýyz ádebıeti­niń úlgileri» atty kóptomdyǵyn al­­da­­ǵy ýaqytta jańa serııamen jaryqqa shyǵarmaq. 

Jalpy alǵanda, 2016-2017 jyldary akademııa aǵylshyn, ázerbaıjan, qazaq, qyrǵyz, majar, mońǵol, túrik tilderinde jańadan 83 kitap basyp shyǵarsa, uıymnyń kitaphana qoryndaǵy týyndy sany – 50 myńnan asypty. Al mýzeı eksponattary 700-ge jetken. 

– Aldaǵy ýaqytta Halyq­ara­lyq Túrki akademııasy Elbasy­nyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy­men ushtasa is atqarady» degen akademııa basshysy: – Aldaǵy 30 sáýir kúni IýNESKO shtab-páterinde «Rýhanı jańǵyrý jáne murany nasıhattaý: joıylý qaýpi tóngen túrki tilderi» atty halyqaralyq forým-festıval ótkizýdi josparlap otyrmyz, – dedi. Parıjde ótetin bul sharaǵa álemniń 16 memleketinen tilderi joıylý qaýpine ushyraǵan túrki halyqtardyń ókilderi qatysady dep kútilýde. 

Osylaı jyl ótken saıyn aýqy­my keńeıgen akademııa bıyl qytaı ǵalymdarymen birle­sip, kóne túrkilik etnos sary uı­ǵyr tilin zerttep, «Sary uı­ǵyr aýyz ádebıeti» jáne «Sary uı­ǵyr­lar­dyń mýzykalyq mura­sy» atty týyndylardy jaryq­­qa shy­ǵarmaq. Budan basqa Túr­kııa ult­tyq komıssııasynyń qol­daýymen Ahmet Iúginekıdiń, «Aqıqat syıy» shyǵarmasynyń jarııa­lanǵanyna 100 jyl tolýyn atap ótedi. Osyǵan oraı akademııa eki tomdyq ǵylymı-monografııa­ny baspaǵa ázirlep, IýNESKO deńgeıinde «Halyqaralyq túrki tilderi kúnin» atap ótý sharasyn josparlaýda.

Sonymen qatar Elbasynyń «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda álemdik ǵylymnyń damýyna úles qosqan, adamzat ta­rıhynda iz qaldyrǵan «Túrki áleminiń 100 tuǵyrly tulǵ­asy» atty jobany iske asyrý jos­par­da tur. Bul tulǵalar ha­lyq­ara­lyq saýalnama júrgizý ar­qyly anyqtalady.  Akademııa tarapynan ótken 2017 jyl «Alash jyly» dep jarııalansa, 2018 jyldy qu­ryl­ǵa­nyna 100 jyl tolǵan «Ázer­baı­jan Demokratııalyq Res­pýb­­lı­­ka­­sy­nyń jyly» dep jarııa­laý­da. Osy­ǵan baılanys­ty mamyr aıyn­da Bakýde, keıin As­ta­na­da mańyz­dy jıyndar ótip, «Ázer­baı­jan ádebıetiniń antologııa­syn» baspaǵa ázirleý isi qolǵa alynbaq.

Abaıdyń jáne Alash qaı­ratkerleriniń rýhanı ustazy jádıtızmniń negizin qalaýshy ǵulama Shıhabýtdın Marjanı­diń 200 jyldyǵyna oraı aka­demııa ujymy tatarstandyq áriptesterimen birlesip bıyl­­ǵy jyldy «Marjanı jyly» retin­de belgilep, taǵy da jaqsy ister atqarmaq. 

Sol sııaqty, kórshi qyrǵyz­standyq áriptestermen ortaq joba-jospar da bar eken. Atap aıtqanda, bıyl zańǵar jazýshy Shyńǵys Aıtmatovtyń 90 jyldyǵy qarsańynda, eki tom­dyq úlken monografııa bas­paǵa ázir tursa, ataqty manas­shy Saǵymbaı Orazbaqovtyń 150 jyl­dyǵyna oraı birqatar halyq­aralyq is-sharalar ótkizý sharasy qarastyrylýda. Aldaǵy 2019 jyly atqarylatyn taǵy bir mańyzdy oqıǵa tarıhshy Rashıd ad-Dınniń «Jamı at-taýarıh» atty súbeli eńbegi qazaq jáne mońǵol tilderine tárji­malana­tyn bolady. 

Sózimizdi qorytyndylaı aıt­saq, qazaq jurty úshin súıin­shi surarlyq dúnıe – túrki dú­nıesine ortaq aqyn Maǵjan Jumabaevtyń 125 jyldyǵyna oraı halyq­aralyq Túrki akademııa­sy ústi­mizdegi jyldy «Maǵjan jyly» dep jarııalap, osy baǵyt­ta bir­neshe iri sharalar ótkizý jos­par­lanypty. Atap aıtqan­d­a, aqyn­nyń shy­ǵar­malaryn ózbek tiline belgili aqyn Mýzafar Ahmad, mońǵol tiline aqyn-aýdar­mashy Júkel Hamaı, altaı tiline shy­ǵys­­tanýshy ǵalym, aqyn Bron­­taı Bedıýrov, ázerbaıjan tili­ne Fýzýlı Medjıdlıler aýdaryp jatyr. Munyń syrtynda aqyn jyrlaryn qyrǵyz, majar til­derine aýdarý josparda tur. 

Beken QAIRATULY, «Egemen Qazaqstan»