Tehnologııanyń damýy buryn-sońdy múmkin bolmaǵan isterdi atqarýǵa jaǵdaı jasaýda. Osyǵan deıin qoqysty qaıta óńdep, ondaǵy zattardy ekinshi ret paıdalanýdyń ózi úlken jańalyq bolsa, búginde Erbol Shabanov sekildi jas zertteýshiler kómir qaldyqtarynan metall óndirýge bolatynyn dáleldedi.
Qazaqstan kómir óndirýden álem boıynsha onynshy, al TMD elderi arasynda birinshi oryndy ıelenedi. Elimizde jylyna 100 mıllıon tonna kómir óndiriledi. Nátıjesinde, kóp kólemde halyq turmysynda qoldanylmaıtyn joǵary kúldi kómir túziledi. Olardyń bir bóligi metallýrgııa óndirisinde qoldanylsa, al qalǵan bóligi úıindilerde saqtalady. Bul óz kezeginde ekologııalyq apatqa alyp keledi.
Osy máseleni sheshý úshin Erbol kómir qaldyqtaryn balqytý arqyly onyń kólemin azaıtyp, kómir óndirisindegi ekologııalyq jaǵdaıdy jaqsartýǵa talpyndy. Nátıjesinde qara metallýrgııaǵa qajet metaldy qoqystan qorytyp alý tehnologııasyn oılap tapty. Erbol qazirgi tańda Qaraǵandy qalasyndaǵy J.Ábishev atyndaǵy Hımııa-metallýrgııa ınstıtýtynda «Ferroqorytpalar jáne totyqsyzdandyrý úrdisteri» zerthanasynyń meńgerýshisi bolyp jumys isteıdi. Sonymen qatar Qaraǵandy memlekettik tehnıkalyq ýnıversıtetiniń «Nanotehnologııalar jáne metallýrgııa» kafedrasynda aǵa oqytýshy qyzmetin atqarady. Ol kómir qaldyqtaryn qaıta óńdeý tehnologııasyn zertteý úshin segiz jyldam astam ýaqyt jumsady. Osy jobasy úshin kóptegen halyqaralyq jáne elimizdegi jarystarda júldeli oryndarǵa ıe boldy.
Ol magıstrlik jáne doktorlyq dıssertasııalaryn tolyǵymen keshendi alıýmosılıkohrom qorytpasyn alý tehnologııasyna arnady. Bul tehnologııany jasaý barysynda túrli teorııalyq ádisterdi qoldaný arqyly ǵylymı zertteýler júrgizildi, zerthanalyq jáne jartylaı óndiristik jaǵdaıda metallýrgııalyq peshte alıýmosılıkohromdy alý tehnologııasy synaqtan ótti. Atqarylǵan jumys nátıjelerin reıtıngi joǵary sheteldik ǵylymı jýrnaldarda jarııalap, osy tehnologııaǵa elimizdiń patentin aldy.
Kómir qaldyǵy – jańa metallErbol halyq turmysynda qoldanylmaıtyn kúli kóp kómirdi metallýrgııalyq peshterde balqytý arqyly keshendi alıýmosılıkohrom qorytpasyn aldy. Keshendi deıtinimiz, bul qorytpanyń quramynda ártúrli mólsherde alıýmınıı, kremnıı, temir jáne hrom elementteri bar. Bul tehnologııanyń tıimdiligin negizgi eki baǵytta qarastyrýǵa bolady. Birinshiden, qara metallýrgııanyń alıýmınıı óndirisine tıgizer qysymyn azaıtady. Ekinshiden, kómir óndirisindegi ekologııalyq jaǵdaıdy jaqsartýǵa kómektesedi.
Qazirgi tańda dúnıejúzinde 1,6 mlrd tonna bolat balqytylady. Bolattyń árbir tonnasyn balqytý úshin 3-ten 6 kelige deıin taza alıýmınıı qoldaný qajet. Bul degenińiz, álemdik alıýmınıı óndirisi qazir 47 mln tonnany qurasa, onyń shırek bóligin qara metallýrgııa, ıaǵnı bolat óndirisi tutynady degen sóz. Eger alıýmınııdiń osy kólemin bolat óndirisine alıýmosılıkohrom sııaqty quramynda alıýmınıi bar qorytpalarmen almastyrsaq, bul qara metallýrgııa úshin úlken jeńildik bolǵaly tur.
Kúldiligi joǵary kómirdiń quramynda alıýmınııdiń kóp mólsheri bar. Bul kómirdiń 1 tonnasynda 120-dan 240 kelige deıin alıýmınıı totyǵy (glınozem) kezdesedi. Biraq, joǵary kúldi kómirlerdiń quramynda basqa da qospalardyń kóp bolǵandyǵynan odan alıýmınıı totyǵyn bólip alý óte qıyn. Sonymen birge osy ýaqytqa deıin jasalǵan tehnologııalyq syzbany qoldaný alıýmınıı óndirisinde úlken shyǵyndarǵa alyp keldi. «Biz bul problemany aınalyp ótip, osy kómirden metallýrgııalyq jolmen quramynda alıýmınııi bar keshendi alıýmosılıkohrom ferroqorytpasyn balqyttyq. Sonymen birge bul qorytpany bolat óndirisinde qoldaný arqyly qara metallýrgııanyń alıýmınıı óndirisine tıgizer yqpalyn azaıtýǵa bolady», deıdi jas ǵalym.
Tazartylǵan ferrohrom óndirisinde dástúrli tehnologııa boıynsha totyqsyzdandyrǵysh retinde ferrosılıkohrom qorytpasyn qoldanady. Birinshiden, bul metaldy balqytyp alý kúrdeli jáne kóp satyly ádispen júrgiziledi. Ekinshiden, ony tazartylǵan ferrohrom óndirisinde qoldanǵan kezde ózdiginen untaqtalyp ketetindikten sonymen ekologııalyq apatqa ákelip soqtyratyn qoqys túziledi. Al Erbol usynyp otyrǵan alıýmosılıkohrom qorytpasy bir ǵana ádispen baǵasy arzan kómir jáne metallýrgııa óndirisiniń qaldyqtarynan balqytylady. Sonymen qatar, ony tazartylǵan ferrohrom óndirisinde qoldanǵan kezde tas tárizdi qatty zat túziledi, bul zatty shebin materıaly retinde qurylys salasynda qoldanýǵa bolady. Alıýmosılıkohromdy bolat óndirisinde qoldanǵan kezde de birneshe oń nátıjege qol jetkizýge bolady.
«Aıta ketý kerek, bul meniń ǵana jetistigim emes, maǵan baǵyt-baǵdar bergen ǵylymı jetekshim tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Saılaýbaı Baısanov jáne ınstıtýt ujymynyń eńbegi», dep óz ustazynyń da eńbegin atap ótti.
Álem ǵalymdary bul joba týraly qandaı pikirde?Erbol dúnıejúzilik INFACON kongresine eki ret qatysyp, alıýmosılıkohromdy alý tehnologııasy boıynsha baıandama jasady. Ekeýinde de qyzý pikirtalas týyndap, bul tehnologııaǵa álem ǵalymdary oń baǵa berdi. «Aldaǵy ýaqytta basshylyqtyń qoldaýynyń arqasynda kongreske qatysamyz jáne ınstıtýt qabyrǵasynda jasalǵan qazaqstandyq tıimdi tehnologııalardy álem nazaryna usynamyz» deıdi jas ǵalym.
Dúnıejúzilik INFACON kongresi 1974 jyldan beri ótkizilip keledi. Bul kongress úsh jylda bir ret óndirisi damyǵan elderde ótkiziledi jáne ferroqorytpa óndirisi mamandary jınalatyn eń bedeldi forým. Kongreste ferroqorytpa salasyndaǵy jańa tehnologııalar týraly tolyq jáne ózekti málimettermen tanysýǵa bolady. «Qazirgi ýaqytta alıýmosılıkohrom jobasy boıynsha ǵylymı-zertteý jumystary aıaqtalyp keledi. Osy turǵyda bıznes-jospar daıyndap jatyrmyn. Bul jobany reti kelse jeke ınvestısııalar kómegimen nemese ınnovasııalyq jobalardy qarjylandyrýǵa baǵyttalǵan memlekettik baǵdarlamalar arqyly júzege asyrýǵa tyrysamyn» dedi.
Sonymen qatar, Erbol ınstıtýt qabyrǵasynda alıýmosılıkohromdy alý tehnologııasynan basqa da elimizdiń mıneraldy shıkizattaryn tıimdi paıdalanyp, naryqta suranysqa ıe ónim shyǵarýǵa baǵyttalǵan kóptegen tehnologııa jasalyp jatqanyn tilge tıek etti. Ol aldaǵy ýaqytta atalǵan tehnologııalardy iske asyryp, elimizdiń óndiristik qýatyn arttyrýǵa at salyspaq nıette.
Mádına JÁLELQYZY,
«Egemen Qazaqstan»