Orbulaq  shaıqasy  – ult birliginiń úlgisi

1993 jyly Úkimetimizdiń bas­tamasymen Orbulaqtaǵy uly jeńistiń 350 jyldyǵyn halqymyz laıyqty atap ótip, erliktiń mánin ashyp, keıingi urpaqqa ólmesteı jańǵyrtyp, ónege tastady. Sóı­­tip osy kezge deıin kúmán týǵy­zyp, jumbaq bolyp kelgen ol je­ńis egemendiktiń tarıhynan oıyp tu­ryp oryn aldy.

Qazaq halqynyń jońǵar shap­­­­­­qyn­­shylyǵyna qarsy ult­­-azat­­tyq soǵysy ult qahar­­­man­da­ry­nyń el men jer taǵ­dyryn batyl sheship, halqyn qor­ǵaı alatyndyǵyn dáleldep, kóre­gen­dik saıasatynyń myzǵymas be­riktigin kórsetti.

Qazaqstan Respýblıkasynyń Mınıstrler  Kabıneti Orbulaq shaıqasynyń 350 jyldyǵy týraly 1993 jyly  arnaıy qaýly qabyldap, sol jyly elimizde birqatar taǵylymdy sharalar atqaryldy. Beljaılaý tórinde­gi Orbulaqta ulan-asyr toı ótip, halqymyzdyń birligin, yn­­tymaǵyn taǵy bir kórsetti. Kes­kilisken shaıqas ótip, jantalasa qorǵaǵan jerge belgitas qoıyldy. Ǵylymı-teorııalyq konferensııa uıymdastyrylyp, buqaralyq aqparat quraldary bul iske belsene aralasyp, materıaldar jarııalap, arnaıy telehabarlar arqyly ata-babalarymyzdyń as­qan erligimen kelgen irgeli isteri, qaıta jańǵyrtylyp jarııa etil­di. Batyrlardyń esimderin máńgilikke qaldyrý baǵytynda  uly jeńiske erekshe mán berildi.

El­basymyzdyń  «Bolashaqqa baǵ­­dar: rýhanı jańǵyrý» atty mán-mańyzy joǵary ári ómirsheń ma­qalasy keleshektegi  túıtkildi má­se­lelerdi taǵy da jańǵyrtyp, el men ólke tarıhyna  shynaıy yqy­­las aýdarýǵa yqpal etti.

Salqam Jáńgir men alshyn Jalańtóstiń qolbasshylyǵymen bastalǵan ult taǵdyryn joqta­typ, oılantqan, ózderinen kúshi basym asa aýyr shaıqasta sha­pyrashty Qarasaı, arǵyn Aǵyntaı, alshyn Jıenbet, qańly Sarbuqa, naıman Kókserek, dýlat Jaqsyǵul, sýan Eltindi, qyrǵyzdar Kóten men Tabaı batyrlar Jetisýdan jaýdy qýyp shyǵyp, janqııarlyqpen erlik kórsetip, azattyqtyń aq ta­ńyn atyrdy.

Jońǵar, oırat, tóleńgit, qal­­­­­ma­q­tar da óz ishinde talaı zoba­lańdy bastan keshirdi. О́zara arazdasyp aýyzbirshilikteri kete bastaǵan oırat ulysy óris-qonys­tarynan aırylyp, basqa jerlerge qonys aýdardy. Olardyń kózine essiz jatqandaı Deshti Qyp­shaq dalasy men Moǵolstan qara­­maǵyndaǵy Jetisý óńiri tú­sip, qyzyǵýshylyqtaryn oıatty. Er­tis, Shiderti, Qamysty, Esil boılaryn ıemdenip, Edil saǵa­syn­daǵy sýy mol jaılymdy jer­­ge aýyz saldy. Búkil qa­zaq dala­­syna basqynshylyq shabýyldar jasady.1640 jyly Tarbaǵataı quryltaıynda «Dala josyǵyn» qabyldap, Joń­ǵar handyǵy memleketiniń qury­lymyn tiktep alýǵa kiristi. Buǵan qytaılardyń qysymy, jańa qu­ry­lyp jatqan Qazaq han­dyǵy kedergi keltirip, maqsatyn júzege asyrtpaı, joldaryn baı­laı berdi. HVII ǵasyrdyń 30-jyldary oırat­tardyń bıleý­shisi Hara-Hula ómir­den ótti. Osy qolaıly sátti utymdy paıda­lanýǵa asyqqan Ba­tyr qoń­taıshy qalmaqtyń ba­sy birikpegen úsh taıpasyn ózi­ne baǵynyshty etti. Olardyń kósem­deri, torǵaýyttar basshysy Ho-О́rlik pen dúrbit­terdegi Dalaı taıshynyń kóme­gine súıenip, birlesken memleket qurdy. Bul memleket tarıhta Jońǵar han­dyǵy degen atpen áıgilendi. Osy ǵasyrdyń ekinshi jartysynan bas­tap joń­ǵarlardyń qazaq dalasyna bas­qynshylyq soǵystary órshı tústi. Olar qytaı men orystyń otty qarý-jaraǵyn qolǵa túsirip, biraz kúsheıip alyp, aınalaǵa kóz alarta bastady. Batyr qońtaıshy on toǵyz jyl (1634-1653) bılegen kezinde Qazaq handyǵyna úsh ret iri ári joıqyn shapqynshylyq joryqtar jasady.

Alǵashqy shaıqas 1635 jy­­ly tutqıyldan bastalyp, joń­ǵarlar jeńistiń dámin tatty. Ekin­­shi soǵysy 1643 jyly ótip, Or­bulaq shaıqasy tarıhta erekshe oryn aldy. Orbulaq qolaıly qorǵanys jáne soǵys júrgizý úshin qazaqtarǵa óte yńǵaıly boldy. Qorǵanys jelisi men shabýyldy  utymdy ári tıimdi uıymdastyrdy. Jalańtóstiń jasaqtalǵan kásibı áskeri joń­­ǵarlardyń tas-talqa­nyn shy­ǵaryp, tý-talaqaı etti. My­syn basyp, biraz shyǵynǵa bat­yrdy. Qandy shaıqas ornynda qazylǵan ordyń izderi áli de saırap jatyr. Osynda qyrylǵan jońǵarlardyń súıekteri bul jerden áli kúnge deıin tabylady. Jer tabıǵattyń nárine aınalyp, tyńaıtqysh bolyp ketkendeı, kúl bolǵan qap-qara súıekter kóz súrindiredi.

Qoıandy taý shyńynyń shy­ǵys jaǵynda Kúreńkeıtaý, Alamantaý, Quıapatytaý, Sary­taý, Boqan taýlary ıyq­tasyp sozylyp jatyr. Kókjeti taýy­nyń arǵy ja­ǵynda jońǵarlar. Taýdyń jotalarynda tereń saı bar. Taýdyń etegimen kele jatqan jońǵarlar shuńqyrǵa jaıǵastyrylǵan qazaq ja­ýyn­gerlerin baıqamaıdy. Or­bulaqtyń qııa betkeıindegi qoı­­tas­ty panalap or qazyp alyp,jaýyn ýly jebemen qar­sy­­ alady. Sonymen qatar sasyq­te­ke­­niń tútinegin de paıdalanady. Ýly jebe qadalsa, bezgek tıgendeı sulap túsedi. Sasyqteke degen gúl taýtekeler kúılegen kezde ıiskeıtin shóp. Shilde aıynda gúldeıdi. Sony sýǵa qaınatyp, oǵan shúberek malyp keptiredi. Sosyn jaǵyp órteıdi. Jan-jaqqa jaıylǵan tútini jan-janýardy ýlandyryp tastaıdy. Muny ańǵarmaǵan jaý japyryp tastamaq bolyp lap beredi. Olar osy kezde ýly jebe men ýly tú­tin­ge urynady. Aýzy-basyn tumshalap, eshkiniń maıymen maılap alǵan qazaq jaýyngerleri ýly tútinge tunshyqqandardy shetinen japyryp shaba beredi. Al qazaqtar ýlansa qymyz ben meńdýanany aralastyryp iship, tazaryp alady. Attary ýlansa tumsyǵyna quıryq maımen uryp saýyqtyrady. Alǵashqyda jappaı qyrylyp, biraz shyǵynǵa ushyrap ne bolǵanyn bilmegen oırattar birazǵa deıin esteri shyǵyp, bet­temeı qalady. Sóıtip ýaqyt ut­qyzyp, kómek kelgenshe qazaqtar biraz kúndi ozdyrady.

Beljaılaýdaǵy  Itshoqy  jo­ta­synyń baýraıynda 1993 jyldyń 3 shildesinde mereı­toılyq sharalar bastalyp, sol kezdegi Qazaqstan Mınıs­tr­ler Kabınetiniń tóraǵasy S.Tereshen­ko men Qazaqstannyń Memlekettik hatshysy, halyq jazýshysy Ábish Kekilbaev halqymyzdyń tarıhı qaharman­dyǵyn qatysýshylarǵa jan súısinerlikteı áńgimelep, ata-babalarymyzdyń jantalasqan orasan zor erligine bas ıgizip, maqtan etti. El men jerdi qor­ǵaý, ultty saqtaýdaǵy batyrlary­myzdyń qaısarlyǵy men taban­dylyǵyn, elý myń áskerli qoń­taı­shyny bar bolǵany alty júz qolmen ádepki kezde toıtaryp, betin qaıtarǵanyn, Salqam Jáń­girdiń áskerı taktıkasynyń úz­­­­dik­tigin aıtyp jarııaǵa jar saldy. «So­­lardan qalǵan belgideı... aı­lap-aptalap bastaryn ajalǵa tik­ken ardaqtardyn janyna tús­ken jyrtyqtaı, tánine túsken tyrtyqtaı bop atamzamanǵy oq­pana shuńqyrlar áli jatyr»,  dedi daryndy jazýshy Ábish aǵamyz.

Úsh jarym ǵasyr ótkende qan­­dy shaıqas ornynda qazylǵan ordyń aıqyn izderi, tarıh be­tinde qashap jazylǵan altyn árip­teı áli tyrtyǵy jazylmaı jat­qany, erliktiń qanshalyqty qymbatqa túskeniniń aıqyn dá­leli. Bul soǵys qazaq halqynyń aýyzbirshiligin, bir-birine degen janashyrlyǵyn, yntymaqty jaras­tyǵyn, qıyn-qystaý kezdegi bir-birine qamqorlyq jasaǵanyn taǵy da dáleldep berdi. Qazaqtyń salqam Jáńgir bastaǵan sarbazdaryna Samarqan ámiri Jalańtós bahadúr 20 myń áskerimen kómekke kelip úlgerip, dushpannyń arman-maqsatynyń kúlparshasyn shyǵa­ryp, jeńilis dámin tattyrdy. Osy bir jan berisip, jan alysqan, shaı­qas ótken kıeli jer kóp sheji­re shertip, búginge deıin beı­má­lim jumbaq syrdy jarııalap, soǵys­tyń shyndyǵyna kóz jetkiz­gendeı, qazylǵan oqpanalar izi jaqsy saq­talǵan.

Jer yńǵaıyna baılanysty Orbulaq qorǵanys pen ońtaıly qarsy urysqa ádeıi tańdalǵan. Salqam Jáńgirlerdiń az qolmen shabýyldaýǵa qolaıly qorǵanysy bolatyn. Taýdyń terisi – betkeı, tústigi – taý arnasyna kirer ózen. Jaý betteıtin jaq tegis te, jan-jaǵy alaqanǵa salǵandaı aıqyn kó­rinetin. Syrt beti – tereń saı. Osy qamashaýda jaqyndaǵanyn tyrp etkizbeı oqqa ildirip, ári qarǵa adym bastyrmaı qaǵyp túsirýge yńǵaıly bekinis edi. Tek jaýdy jaqyndatyp betpe-bet keltirmeı, mańaılatpaı, kómek kelgenshe ýaqyt sozyp, shydap, tótep berse bolǵany. Jalańtós bahadúr qolymen birge, Kishi júz Álimuly, Tórtqara Jıenbet batyr-jyraý, bes myń qoldy jınap, saqadaı saı qarýlandyryp, asyǵys attanady. Olar Elek tusynan samarqandyq qalyń qolǵa qosylady. Jıenbet Esim hannyń da, onyń balasy Salqam Jáńgirdiń de senimdi do­sy jáne qol bastaǵan batyry ekenin baıqaımyz. Bularmen kóp­ten beri jaqyn baılanystary ári syılastyqtary bar, dos­tyǵy tereńge ketken, bir-birin qy­sylshańda tastamaıtyn dos-jar eke­nine kóziń jetedi.

Orbulaqqa deıin Batyr qoń­­taıshy qyrǵyzdardy 50 myń qolymen shaýyp, 10 myń tut­qyndy  qol-aıaǵyn kisendep aıdap kele jatqan. Osy jeńisine masaırap, Jetisýdy basa-kóktep, talap-tonap, ońaı oljaǵa kenelmek te oıy bolǵan. Jeri shúıgin, sýy mol taý ishindegi  qolaıly jer Úıgentastyń beli arqyly, Aral­tóbe men Qoǵalyny tike basyp, Qaratalǵa qaraı ótse, Jetisýdy ońaı shaýyp, oljalap óz ulysyna qaraı asyp túsýge bolady. Qazaq qo­ly qońtaıshynyń bul aılasyn aldyn ala túsinip, kóp shyǵynǵa jol bergizbeı, aldyn kesip, qos búıirden qysatyn jerge tos­qaýyl qoıýdy oılastyrǵan.

1643 jylǵy maýsym aıynyń aıaǵynda qońtaıshy áskeriniń aldyn Beljaılaýǵa  jetkizip, bas-aıaǵyn shildeniń bas kezinde jınap alyp, qazaqtarǵa qa­lyń qolmen shabýyl jasaýdy oılastyrǵan. Olar Salqam Jáń­girdiń jaýyngerleri jolyn bógep, sonshama tosqaýyl bolyp, tótep beredi dep kútpegen. Osy az ǵana ýaqytty qazaqtar tıim­­­di paıdalanýǵa jantalasyp, Sa­marqandaǵy Jalańtós baha­dúrge shuǵyl habar berip, tez je­týin ótingen. О́ıtpese Jetisý bo­ıyn kúshi basym qońtaıshy áskeri qanjosa etip, jaıpap ketetinin túsingen.

Batyr qońtaıshy qyrǵyzdarǵa Alakóldiń soltústik betkeıindegi ordasynan Reseı men Qytaıdan aldyrǵan otty qarýlarmen jasaq­talyp attanǵanyn kórsetetin tarıhı dálelder jetkilikti.

Orys elshisi Grıgorıı Ilın­ men tatar Kýchemberdeıko Ký­cheev­­tiń málimetinde Batyr qoń­taıshy Beljaılaýdaǵy Or­bulaq shaı­qasynda áskeriniń aýyr soq­qyǵa ushyrap, biraz jaýyn­ger­lerinen aırylyp, qat­ty qaı­ǵyryp, ókinip otyrǵa­nyn baıqaımyz. Bul joryq  jońǵar­larǵa ońaıǵa soqpaǵan.

Teke ózeniniń boıyndaǵy Qa­byq­sary taýynda Batyr qoń­taıshynyń zaıyby Dara Ýba Zal­cha aıym orys elshisi G.Ilındi qa­byldaıdy. Bet bitkenniń su­lýy, hor qyzyndaı úlde men búldege oranǵan ol kóńilsiz edi. Hanshanyń ákesi Ho-О́rlik te kezinde han bolǵan. Osy kezdesýde jubaıy Batyrdyń joryqtan ábden abyrjyp, kóńil-kúıi bu­zylyp, ordasynan syrtqa shyqpaı, únsiz jat­qanyn aıtyp, eshkimdi qabyl­damaıtynyn jetkizgen. Shy­nynda da qoń­taıshyǵa bul jeńi­lis aýyr soqqy bolyp tıip, aby­­­roıyn aırandaı tógip, baq­talas­tary arasynda bedeli túsip, eńsesin jerge qarat­ty.

Turan ólkesiniń áskerı bas qolbasshysy Jalańtós Batyr qońtaıshy áli de tek jatpaı, kek saqtap, qaıta soǵatynyn túsindi. Ol jońǵarlar arasyndaǵy bede­lin qaıtarýdy oılastyryp  jat­­­qanyn sezdi. Samarqannyń ba­tyr-ámiri osy jeńisti shaıqas­tan soń,  áske­ri­niń arasyndaǵy  17 men 25 jas ara­­lyǵyndaǵy bes myń jigit­ti Jetisý aımaǵyn qorǵaýǵa qal­dyrady.

Elbasy Nursultan Nazar­baev­ alǵa qoıǵan tap­syr­­malar­­­­­dyń negizinde sońǵy kez­de­ri rý­ha­nııatqa qamqorlyq baǵy­tyn­daǵy jumystar jandanyp, qanatyn keńge jaıýda. Bıylǵy jyly Orbulaq  shaıqasyndaǵy uly jeńiske 375 jyl tolady. Muny keń kólemde atap ótý qajet.

Buǵan deıin de Samarqan  ámiri, bas áskerı qolbasshy Ja­lańtós bahadúrdiń týǵa jeri Qy­zylorda oblysynda  kóp sharalar atqarylǵan bolatyn. Qaza­ly jáne Aral aýdandarynyń orta­lyǵynda eskertkishi qoıyldy. Qy­zylorda qalasynda saltanatty da záýlim eskertkish boı kóterdi. Aral qalasynda sport kesheni  ashylyp, esimi berildi. Qazaly aýdanyndaǵy Qyzyl tý aýyly Úkimet sheshimimen Ja­lań­tós bahadúr atymen ataldy. Jalańtós bahadúr atyndaǵy daryndy balalar sport mektebi Qyzylorda qalasynda ashylyp, onyń oqýshylary respýblı­kalyq, halyqaralyq, álemdik ja­rystarda júldeli oryndardy ıemdenip, jeńimpaz atanýda.

Orbulaq shaıqasy ótken Al­maty oblysy, Panfılov aýda­nynda Salqam Jáńgir men onyń 56 sarbazy jerlengen qorym qorshalyp, belgitas ornatyldy. Sóıtip Jarkent jurtshylyǵynyń osy ónegeli iske, jandy bastamaǵa degen janashyrlyǵy men rızashy­lyǵyn baıqadyq.

Osy oraıda Ońtústik Qazaq­stan oblysy, Qazyǵurt aýdany arqyly О́zbekstanǵa qaraı ótetin, halyqaralyq kúre jol­dyń boıyndaǵy bir jotany jurt­shylyq keletin qasıetti, tarıhı oryn­­ǵa aınaldyrý maqsat et­il­­­­di. Osynda  «Baba­lar rýhy­na taǵ­zym» kesheni, Uly Otan soǵy­syna qatysýshylar eskert­kishi turǵyzylyp, Jastar saıabaǵy ashylǵan. Osylardyń janyna Orbulaq shaıqasy batyr­larynyń eńseli eskertkishi qo­syl­maq. Qos batyr – áskerbasy Sal­qam Jáńgir han men Samarqan ámiri, uly Áıteke bıdiń babasy Jalańtós bahadúrge, Orbulaq shaıqasy batyrlaryna keshendi eskertkish ornatýǵa kirisip ketti.

Qazaqstan Respýblıkasy Úki­me­tiniń qaýlysyna sáıkes bıyl Orbulaq shaı­­qa­­syndaǵy uly jeńistiń 375 jyldyǵy res­pýb­lıkalyq deń­geıde atalyp ótip, Elbasynyń rý­hanı jańǵyrý baǵ­darlamasy halyq ıgiligine aınalyp, tárbıeli túrde turaqty júzege asa beretin bolady. Bul – ómirsheń ıdeıa.

Elin, jerin, urpaǵyn jaýdan qorǵaǵan babalarymyzǵa qan­daı tarıhı syı-sııapat kórse­tip, máńgilikke qalatyndaı is-sha­ra­lar jasasaq ta artyq emes. Bul bizdiń perzenttik bory­shy­myz. El qorǵany bolǵan batyr­larymyzdyń qaı-qaısysy da biz úshin ári qurmetti, ári qasıetti.

Najmedın  MUSABAEV,

Jalańtós bahadúr atyndaǵy respýblıkalyq qordyń tóraǵasy