Adam kapıtaly – eń basty ulttyq resýrs

Qazaq ulttyq agrarlyq ýnı­ver­sıtetiniń ujymy Elbasy Úndeýindegi mańyzdy bes bas­tamany qoldap, onda aıtylǵan sheshýshi máselelerdi erekshe yqy­laspen qabyldady. Prezı­dent anyqtap bergen utym­dy usynystar barsha qazaq­stan­dyqtardyń ómir súrý deńgeıin jaq­sartyp, halyqtyń ál-aýqa­tyn kóterýge baǵyttalǵan. Osy oraıda, Úndeýdegi joǵary bilim alýdyń qoljetimdiligi men sapasyn arttyryp, stýdent jas­tardyń jataqhanadaǵy jaǵ­­daıyn jaqsartý, shaǵyn ne­­sıe kó­le­m­in kóbeıtýge qatys­ty úshin­­­shi usy­nysqa erekshe toq­talyp ótsek.

Memlekettiń kemel keleshe­gin qamtamasyz etetin negizgi resýrs – ol adam kapıtaly. Alaı­­da bul resýrstyń munaı, gaz jáne basqa da paıdaly qaz­ba baılyqtary sııaqty qaıta qalpyna keltirilmeıtini tabıǵı zańdylyq. Degenmen eń basty ulttyq resýrs sanalatyn adam kapıtalyn damytý maqsatynda memleketimiz barlyq jaǵdaı­dy jasap otyr.

Úndeýde, bıylǵy oqý jy­lyn­da stýdentterge arnalǵan bilim berý granttaryn 20 myń birlikke kóbeıtý jóninde naqty tapsyrma berildi. Onyń 11 myńy aqparattyq tehnologııa, robot-tehnıka jáne nanotehnologııalar salasyndaǵy ınjener mamandardy oqytýǵa baǵyttalmaq. Buǵan qosa tehnıkalyq jáne aýylsharýashylyq maman­dyq­tary boıynsha barlyq joǵary oqý oryndary granttarynyń qunyn ulttyq joǵary oqý oryn­darynyń granttary deńgeıine deıin kóterý kózdelip otyr. Bul qadamdy Qazaqstandaǵy adam kapıtalyn arttyrýǵa salynatyn ıntellektýaldy ınvestısııa dep qabyldaǵanymyz durys. Osyndaı strategııalyq bastamalar arqyly memleket jastarǵa erekshe qamqorlyq kórsetýde.

Qazirgi ýaqytta el ekono­mı­kasyn jandandyrý úshin birinshi kezekte álemdik naryqta eksportqa baǵyttalǵan, básekege qabiletti, sapaly ónim kólemin mol­aıtý, azyq-túlik qaýipsizdigin qam­­tamasyz etý mindeti tur. Son­­­d­yqtan respýb­lıka­myzdyń agr­o­­ónerkásip keshenin «aqyldy teh­­no­logııa­lar» arqyly damytýdy iske asyrý kezek kúttirmeı­tin ózek­ti másele bolyp tur. Bul ret­­te memleket, ásirese, eli­miz­diń jar­­qyn bolashaǵyna qyz­met ete­­tin jastarǵa úlken senim artýda.

Ýnıversıtet Elbasynyń usy­nystaryn qoldaı otyryp, «Agroónerkásip keshenindegi sıfrly tehnologııa» dep atalatyn jańa mamandyq ashý bo­ıynsha júıeli jumystar júr­gizip keledi. Jańa bilim men ın­­nov­asııalyq tehnologııalardy tartyp, Qazaqstan jaǵdaıy­na beıimdeý maqsatynda ýnıversıtette otandyq agroóner­kásip­tik keshenge sıfrly júıe engizýdi qamtamasyz etetin «Sı­týa­sııa­lyq ortalyq» ju­mys isteıdi. Bul baǵytta bar­lyq ma­mandyqtar boıynsha agro­­bıznesti uıymdastyrý, kásip­ker­likti basqarý, bıoekonomıka, bıoınformatıka, jobalardy basqarý sııaqty jańa pánder, «Aýylsharýashylyq ǵylymdary», «Veterınarııa» mamandyqtary boıynsha «Mo­lekýlıarly bıologııa negiz­deri» pánderi engizildi. Bul Elba­sy anyqtaǵan «Tórtinshi óner­kásiptik revolıýsııa jaǵ­daıyn­daǵy jańa ekonomıkada» zor suranysqa ıe bolatyn kásibı biliktiligi joǵary, zamanaýı tehnologııalarmen qarýlanǵan jańa mamandy daıarlaýǵa múmkindik beredi. Al «aqyldy tehnıkany» meńgerip, basqara alatyn jańa býyndaǵy ozyq mamandardy daıyndaý úshin joǵary oqý oryndary búgingi zaman talaptaryna saı óz ınfraqurylymdaryn jańǵyrtýy qajet.

Búgingi tańda Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıteti taǵam qaýip­sizdigi, topyraqtaný jáne agrohımııa, jylý energetı­ka­sy, bıotehnologııa sııaq­ty 11 ma­mandyq boıyn­sha jáne mem­lekettik ındýs­trııa­­­lyq-ın­no­vasııalyq damý baǵdarlamasy boıynsha mamandar daıyndaýdy iske asyryp otyrǵan respýblıka kólemindegi 10 beldi joǵary oqý orny sanatyna engen. Atalǵan mamandyqtar boıynsha jasalǵan modýldi baǵdarlamalardyń ju­mys berýshilerdiń suranysyn qanaǵattandyra alatyn ınno­vasııalyq beıindigi bar.  Osy baǵyttaǵy jumystardy tıimdi júrgizý maqsatynda ýnıversıtette jańa 11 laboratorııa ashyldy. Onyń ishinde «Jasyl eko­nomıka» jáne kletkaly ın­jenerııa» zerthanasyn erek­she ataýǵa bolady. Onda aýyl­sharýa­shylyq janýarlaryn baǵa­laýdyń keshendi túrdegi molekýlalyq-genetıkalyq sa­rap­tamasy, genetıkalyq modı­fıkasııalanǵan janýarlardyń monıtorıngi, otandyq seleksııa nátıjesinde shyǵarylǵan jáne shetelden ákelingen asyl tuqymdy maldardyń qaýip­siz­­­digin baǵalaýdyń ádistem­e­lerin jasaqtaý men bekitý, asyl tuqymdy janýarlarmen mole­kýlalyq-genetıkalyq deńgeıde jumys jasaýdyń normatıvtik qujattaryn túzý sııaqty ózekti máseleler qolǵa alynýda.

Ýnıversıtetimizde Qazaq­stan­nyń agroónerkásiptik keshenin tehnologııalyq jań­ǵyr­týǵa yqpaldasý maq­satyn­da Qazaqstan – Belarýs agro­ın­jenerlik ınnovasııalyq orta­lyǵy jumys isteıdi. Onyń qyz­­meti agrarlyq saladaǵy teh­nıka «tilin» meńgergen, sapa­ly ınjenerlerdi daıarlaýǵa baǵyt­talǵan. Qazirdiń ózinde aýyl­sharýashylyq daqyldaryn óń­dep, ósirýge arnalǵan traktor­lar, kombaındar jáne aýyl­sharýa­shylyq mashınalaryn zertteý úshin on oqý zert­ha­nasyn qurý jumystary aıaq­talýda. Munyń barlyǵy ýnıver­sı­tettiń memleket qoıǵan talap-min­det­ter negizinde tıimdi de nátı­jeli jumys atqaryp jatqan­dyǵy­nyń aıqyn kórinisi.

Búgingi kúni elimizdiń Aýyl sharýashylyǵy mınıstr­ligi­niń usynysymen respýblı­kamyzdaǵy eki ǵylymı-zert­teý ınstıtýtyn: Kartop jáne kókónis sharýashylyǵy ǴZI men Jemis jáne júzim sharýa­shylyǵy ǴZI-dy QazUAÝ-ǵa senimdi basqarýǵa berý týraly sheshim qabyldandy. Bul otandyq agroónerkásiptik ke­shendi aýqymdy jańǵyrtý boıynsha Elbasy tapsyrmasyn júzege asyrýdaǵy ǵalymdardyń qosar úlesin molaıtýǵa septigin tıgizbek.

Úndeýde Memleket basshysy memleket-jekemenshik áriptestiginiń qatysýymen 75 myń orynǵa arnalǵan stýdenttik jataqhanalardy 2020 jylǵa deıin salýdy josparlaǵanyn atap ótti. Bul rette Bilim jáne ǵylym mınıstrligi jataqhana qurylysyna baǵyttalǵan ınves­­tısııa bóligin birte-birte qaı­tarýǵa kepil beredi. Bul, ásirese, 99%  aýyl balalary bilim alatyn bizdiń ýnıversıtetimiz úshin qýana qabyldaıtyn jańa bastama bolǵany anyq. Búgingi tańda ýnıversıtetimizde jataqhanaǵa muqtaj stýdentterdiń 40%-y ǵana jatyn oryndarmen qam­­tamasyz etilgen. Eseptik kórset­kishter boıynsha stýdent­ter jáne jas ǵalymdardy jataq­hana­men tolyq qamtamasyz etý úshin qosymsha 27 myń sharshy metr qajet.

Ýnıversıtet oqytýshy­lary­nyń kóp bóligin jas ǵalymdar quraıdy. Olardyń kópshiligi bas­panamen qamtamasyz etilmegen. Elbasy Úndeýindegi árbir otbasyna baspana alýdyń jańa múmkindikterin berýge qatys­ty birinshi bastamasy, ásirese, jas otbasylardyń  baspanaly bolýy úshin jasalyp otyrǵan ońtaıly qadam ekenin atap ótýimiz kerek. Elbasy usynǵan áleýmettik mańyzy bar «7 – 20 – 25» baǵdarlamasy halyqty tur­ǵyn úımen qamtamasyz etýdiń eń tıimdi tetigi dep esepteýimiz kerek. Memleket basshysy atap ótkendeı, «Nesıe ósiminiń mól­sher­lemesi qazirgideı 14-16% emes, jylyna 7%-dan as­paı­tyn bolady, al bastapqy jarna baspana qunynyń 20%-nan aspaýǵa tıis».

Qoryta aıtqanda, bizdiń maqsatymyz – aýyl-aýyldardan kelgen stýdentterimizge tıisti bilim berip qana qoımaı, olardy el men jerdiń qasıetin baǵalaıtyn ult zııalysyna aınalatyn tulǵa retinde qalyp­tastyrý. Sondyqtan El Pre­zıdenti N.Á.Nazarbaevtyń joǵaryda atalǵan bastamalary mindetti túrde táýelsiz Qazaq­­stannyń qazirgi zaman talap­taryna saı áleýmettik-ekono­mıkalyq damýyna jańa serpin bereri sózsiz.

Tilektes ESPOLOV, Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetiniń rektory, UǴA akademıgi