Kezinde Áýlıeata atanyp, keıinnen dańqty jyraý Jambyl esimi berilgen oblysqa kelesi jyly seksen jyl tolady. Jyraý babamyzdyń «Atyńnan aınalaıyn, Áýlıeata, atyńdy men aldy dep bolma qapa» degen bir kezdegi tebirenisi keıin tasqa basylyp, tarıhqa aınaldy. Tarıh tuńǵıyǵyna úńilsek, ejelgi shyǵys shaıyrlary ǵazaldaryna arqaý etken Taraz, qazaqtyń qıly tarıhynda aty jıi atalatyn Áýlıeata jeri baıtaq dalanyń uly muratyna bolysqan baıyrǵy mekenniń biri.
Jambyl oblysy aqyn atynda bolǵandyqtan, birinshi kezekte bul jerde rýhanı ıgiliktiń, mádenı bolmystyń saltanat qurý kerek ekeni haq. Degenmen tutas óńirdi aıtpaǵanda, Taraz qalasynyń ózinde Jambyl Jabaevqa qatysty rýhanı dúnıe qat bolatyn. Aqyn atyndaǵy mektepte kabınet bar, kitaphanalarda arnaıy buryshtar bar. Áıteýir halyq Tóle bı kóshesiniń boıyndaǵy aqyn eskertkishine gúl shoqtaryn qoıyp, jyl saıyn aqpan aıynyń sońynda baba rýhyna taǵzym etip keledi. Jas aqyndar óleń oqyp, ónerpazdar án salady.
Endi tarıhı tulǵa atyn ıelengen oblysqa zııaly qaýym bas qosatyn, pikir bólisetin, jastar ózara shyǵarmashylyqtaryn talqylap, bir-birine baǵyt beretin ortalyq kerek edi. El Táýelsizdiginiń shırek ǵasyrlyq mereıtoıyna oraı Taraz qalasynan Jambyl atyndaǵy «Rýhanııat» ortalyǵy da ashyldy. Bul jerde búginde Áýlıeata óńirinen shyqqan tanymal tulǵalardyń ómiri men shyǵarmashylyǵyna arnalǵan kabınetter men kitaphana jumys isteıdi. Jambyl Jabaevtyń murasyna arnalǵan arnaıy burysh ta uıymdastyrylǵan. О́ńir tarıhymen, mádenıeti, ádebıetimen tanysýǵa da múmkindik jetedi. Tipti keńese otyryp keleli áńgime tıegin aǵytýǵa qolaıly májilis zaly da bar. Jambyl atyndaǵy ortalyqqa oblysqa issapary kezinde elimizge eleýli biraz qaıratkerler kelip, tynys-tirshiligimen de tanysqan.
Búginde sol ortalyq Jambyl oblystyq mádenıet, arhıvter jáne qujattama basqarmasyna qarasty oblystyq halyq shyǵarmashylyǵy ortalyǵynyń bir bólimi retinde jumys istep keledi. О́z aldyna mekeme emes. Biraq óziniń eki qabatty jap-jaqsy ǵımaraty bar. Syrt kózge súısinetindeı-aq etip jasalǵan ortalyq endi óńirdiń tarıhyna, mádenıeti men ádebıetine qatysty derekterdi jınastyryp, kitap etip shyǵarý, ony halyqqa nasıhattaý jolynda jumys jasasa durys-aq bolar edi. Búginde ortalyqtyń halyq shyǵarmashylyǵy ortalyǵyna qaraıtyn úsh-tórt qyzmetkeri sonda otyrady. Biraq aılyqty halyq shyǵarmashylyǵy ortalyǵynan alady.
Bólek ǵımaraty bola tura, bir ortalyq ekinshi bir ortalyqtyń bólimi esebinde bolýy orynsyz sııaqty. Endeshe Jambyl atyndaǵy «Rýhanııat» ortalyǵynyń óz aldyna derbes mekeme bolatyn kezi kelgendeı. Oblystyq mádenıet, arhıvter jáne qujattama basqarmasyna qarasty mekeme retinde derbestik alsa, oǵan qarajat pen qosymsha jumys oryndary bólinse, jarasyp-aq keter edi. Máselen, Qyzylorda oblysynda óńirdiń rýhanı jaýharlaryn qamtyǵan «Syrdarııa kitaphanasy», Shyǵys Qazaqstan oblysynda «Altaı-Ertis» kitaphanasy» serııalarymen júzdegen tom kitaptar jaryq kórdi. Sol sııaqty mundaı jobalar kórshi Ońtústik Qazaqstan oblysynda da júzege asty. Qazaqtyń qaı qıyry da eskilikti ańyz-áńgimelerge, shejirege, naqyl sózderge baı. Ári sol óńirlerden túlep ushqan tuǵyrly tulǵalar qazaq rýhanııatynyń qalyptasýyna, alǵa ozýyna eńbek te sińirgen. Endi Áýlıeata óńiriniń baı qazynasyn jınastyryp, oqyrmandarǵa jetkizý mindeti tur. Osyndaı jumystardy atalǵan ortalyq atqaratyn bolsa, ol jerge ǵalymdar men aqyn-jazýshylar toptasyp pikirlerin aıtyp, kózqarastaryn bildirse, ol da jaqsy bolar edi. Jalpy, bul jerde Jambyl atyndaǵy «Rýhanııat» ortalyǵy ólkemizdiń negizgi rýhanı temirqazyǵy bola alýy kerek.
Oral qalasynda Qadyr Myrza áli atyndaǵy ortalyq jumys isteıdi. Sol sekildi Taraz qalasyndaǵy Jambyl atyndaǵy «Rýhanııat» ortalyǵy da J.Jabaev muralarynan bólek, búginde umytylyp bara jatqan talant ıelerin eske salatyn, olardyń rýhyn halyqpen qaıta qaýyshtyratyn keshterdi, suhbattardy uıymdastyryp tursa, olardy kópshilikke nasıhattasa qandaı jaqsy. Búginde ortalyqtyń qyzmetkerleri halyq arasynan tóte, arab jazýlarymen jazylǵan talaı dúnıelerdi jınaý ústinde. Onyń ishinde Saýytbek aqynnyń, Qylyshbaı sheshenniń áli halyqqa jetpegen muralary da bar eken. Ult tarıhynda aıryqsha kózqarasqa ıe Qazaq handyǵynyń Shý ólkesinde qurylǵany belgili. Sol dáýirde jyraýlar poezııasynyń da qazaq topyraǵynda keń qanat jaıǵanyn bilemiz. Bálkim, keleshekte de halyq arasynan eski aıtystar, bálkim jer-sý attaryna qatysty tyń derekter tabylyp qalýy bek múmkin. Ásirese ortalyqtyń óziniń aty aıtyp turǵanyndaı, rýhanı dúnıemizdi baıytýǵa belsene aralasatyn mekeme bolsa tipti ǵajap. Elbasy «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasynda da ulttyń rýhanı dúnıesin kemeldendirýdi, jalpy rýhanı jańǵyrý arqyly tarıh pen ádebıetti tanýdy kórsetti. Endi Elbasy maqalasynan týyndaıtyn mindetteri júzege asyrýda Jambyl atyndaǵy «Rýhanııat» ortalyǵy derbes mekeme retinde jumys atqarsa, Áýlıeatanyń rýhyn kóterip, atyn asqaqtatpaı ma?!
Taraz qalasynda Aleksandr Pýshkınniń, Sergeı Esenınniń eskertkishteri bar. Ekeýi de sol «Rýhanııat» úıiniń mańaıynda. Al sol ortalyqtyń dál aldynda shaǵyn gúlzar bar. Sony keleshekte «Aqyndar alleıasy» atap, ásirese jas aqyndar jınalyp, óleń oqıtyn, pikir almasatyn jerge aınaldyrsaq ta utylmaıtyn edik. Sebebi aqyn atyndaǵy oblystan rýhanııattyń jarqyn lebi esip tursa, bul bárimizdiń de ortaq ıgiligimiz bolar edi dep oılaımyn.
Hamıt Esaman,
«Egemen Qazaqstan»
Jambyl oblysy