Elimizde tótenshe jaǵdaılardyń aldyn alý, eskertý jáne olardyń zardabyn joıý salasynda qordalanǵan máseleler osy depýtattyq saýalymyzǵa sebep bolyp otyr. Osy birer jyldyń ishinde respýblıka boıynsha ortasha eseppen alǵanda barlyǵy 17 308 túrli tótenshe jaǵdaı boldy. Munyń 14843-i tehnogendik jáne 2465-i tabıǵı sıpattaǵy apattar. Apatty jaǵdaılardan bir jylda shamamen 1212 adam qaza tapty, 4016 adam japa shekti. Budan 23 mıllıard 591 mıllıon teńge materıaldyq shyǵyn keldi.
Bıylǵy jylǵy 11 qańtarda bir top Senat depýtaty Seısmologııa ınstıtýtynda bolyp, respýblıkanyń barlyq aýmaǵynyń seısmıkalyq qaýipsizdigin qamtamasyz etý jumystarymen tanysty. Sonda anyqtalǵany, ınstıtýttyń jabdyqtary eskirgen. Qoldanystaǵy 63 stansany tolyq qaıta jabdyqtaý qajet. Respýblıkalyq seısmologııalyq qadaǵalaý jelilerin keńeıtý úshin jańadan 52 keshendi stansa men 40 kúshti jer silkinisi beketterin ashý kerek. «Seısmologııa ınstıtýty» JShS, sondaı-aq quramyndaǵy seısmologııalyq baqylaý stansa «Seısmologııa tájirıbe-ádistemelik ekspedısııasy» JShS strategııalyq fýnksııany atqarady. Bul uıymdar qyzmetiniń baǵyty ulttyq qaýipsizdik múddelerimen ushtasqan.
Qazirgi kezde olar Q.Sátbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq tehnıkalyq zertteý ýnıversıtetiniń quramynda. Bul jaǵdaı ınstıtýttyń mártebesine jáne seısmologııalyq qaýipsizdik máselelerin jedel sheshýine keri áser tıgizedi. Seısmologııa ınstıtýty sharýashylyq júrgizý quqyǵy bar respýblıkalyq memlekettik kásiporny nysanyndaǵy táýelsiz uıym bolýy kerek. Keıingi kezde respýblıka turǵyndaryn seısmologııalyq qaýipter týraly habarlandyrý sapasynyń tómendeýi baıqalyp otyr, ol týraly Almaty ákimdigi jáne basqa memlekettik organdar birneshe ret eskertken. Almaty qalasynyń seısmıkalyq qaýipti aımaqta ornalasqandyǵyn eskere otyryp, Astana qalasynda seısmologııalyq málimetterdi jınaý men óńdeýdiń qosarly ortalyǵyn qurý qajet. Memlekettik atqarýshy bılik oryndary Qazaqstannyń kez kelgen aýmaǵynan tıisti aqparat alyp turýǵa tıis.
Jalpy, bul baǵyttaǵy jumystardy jandandyrý úshin seısmıkalyq turǵydan qaýipti ońtústik-shyǵys óńirdiń jáne paıdaly qazba baılyqtarynyń qarqyndy óndirilýine oraı tehnogendik jer silkinisi qaterine ushyraýǵa beıim aýmaqtardyń «Seısmıkalyq shaǵynaýdandastyrý kartasyn» jasaý úshin Seısmologııa ınstıtýtynyń jumystaryn bıýdjettik qarjylandyrýdy qarastyrǵan jón. Sonymen qatar seısmologııalyq monıtorıngteýdiń birtutas respýblıkalyq júıesi, kúshti jer silkinisi jaǵdaıynda memleket pen sharýashylyq sýbektileriniń jáne halyqtyń ózara qarym-qatynasyn zańdyq turǵydan retteıtin «Seısmıkalyq qaýipsizdik týraly» zańnamalyq qujat qajet dep bilemiz. Osyǵan oraı Úkimet tıisti qaýly shyǵarǵan jón. Atalǵan zań elimizdiń aýmaǵyndaǵy barlyq sýbektilerdiń ekonomıkalyq jáne qoǵamdyq tártibiniń mindetti erejeleri men normalarynyń jıyntyǵy bolyp, buǵan tyıymdar men shekteýler tizimi de engiziler edi. Al ázirge «Ulttyq qaýipsizdik týraly», «Azamattyq qorǵanys týraly» jáne basqa da qoldanystaǵy zańdarda seısmıkalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý problemalary tolyqqandy kórsetilmegen.
Osyǵan qatysty biz Úkimet basshysy Baqytjan Saǵyntaevtyń atyna depýtattyq saýal joldap, joǵaryda atalǵan máselelerdi sheshý úshin jedel sharalardy qolǵa alýdy usynyp otyrmyz.
Ańsar MUSAHANOV,
Senat depýtaty