Jeksenbide Búkilqytaılyq halyq ókilderiniń jınalysy konstıtýsııanyń ózgertilgen nusqasyn maquldap, bir adamdy eki merzimnen artyq tóraǵa boldyrmaıtyn shekteýdi alyp tastady. Bul Qytaıdyń búgingi basshysy Sı Szınpınge jáne onyń orynbasaryna bıliktiń kelesi merzimderine saılanýǵa jol ashty. Bes jyldyq eki merzimnen turatyn bul shekteýdi alyp tastaýdy ústimizdegi jyldyń aqpanynda Qytaı kommýnıstik partııasy usynǵan.
Qytaı saıası júıesiniń ereksheligine baılanysty Kommýnıstik partııanyń jınalystary ádette formaldy sıpatta ótedi. Tıisti sheshimder men ózgerister oǵan deıin beıresmı qabyldanyp, partııa jınalysynda eldiń túkpir-túkpirinen kelgen depýtattar usynylǵan ózgeristerdi biraýyzdan maquldaıdy. Keshegi jıynda halyq ókilderi dástúrden aınymaı, konstıtýsııanyń jańa mátinin qoldady. Daýys berýge qatysqan 2964 depýtattyń bar bolǵany ekeýi qarsy daýys berip, úsheýi qalys qalǵan. Qalǵany partııanyń kún tártibindegi bastamalaryn túgeldeı qostap shyqty.
Sı Szınpın Qytaı kommýnıstik partııasynyń tóraǵasy bolyp 2013 jyly saılanǵan bolatyn. Osyǵan deıingi konstıtýsııa boıynsha, ol 2023 jyly laýazymyn bosatýy tıis edi. Dástúr boıynsha, el basshysy óziniń izbasaryn partııa sezinde tanystyrýy kerek bolǵan. Alaıda Sı Szınpın Kommýnıstik partııanyń ótken jyldyń qazan aıyndaǵy HIH sezinde eshkimdi usynbady. Sol kezden bastap Qytaıdyń búgingi basshysyn Mao Szedýnǵa teńeý kúsheıe tústi. Konstıtýsııalyq shekteý resmı túrden alynǵan soń, Sı Szınpınniń qýaty odan ári artatynyna eshkimniń kúmáni qalmady. Sońǵy saıası reformanyń arqasynda endi ol memleketti ekinshi merzimnen keıin de basqara alady.
Eki merzimdik bul shekteýdi 1982 jyly Aspanasty eliniń álemge áıgili reformatory Den Sıaopın engizgen. Batystyń buqaralyq aqparat quraldary Qytaıdyń bul jańalyǵyn jarysa jazyp, alańdaýshylyq bildirýde. Saıasattanýshy Aıdos Sarymnyń oıynsha, Batystyń Qytaıdyń bul qadamyna qatysty teris pikir bildirýi orynsyz. «Qytaı bólek órkenıet. Sol sebepti onyń ózindik tańdaý jasaýǵa tolyq qaqysy bar. Bul – eshqashan da basqa eldiń pikirine nazar aýdarmaıtyn memleket. Kezinde KSRO bıliginiń degenine kónbegen, kapıtalıstik jolǵa tússe de, alpaýyt elderge qulaq aspaǵan deıdi», sarapshy.
Al Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń janyndaǵy QSZI-diń bas ǵylymı qyzmetkeri, tanymal qytaıtanýshy Konstantın Syroejkınniń aıtýynsha, Qytaıǵa qazir reformalar kerek-aq jáne Sı Szınpınge erekshe mártebe berý qajettiligi osydan týyndap otyr. Al oǵan qarsy jaýap retinde Vashıngton Post basylymynyń jýrnalısi Djo Makdonald «Qytaıdyń laýazymdy tulǵalary Sı Szınpınniń bılikte otyrýy onyń uzaq merzimdi josparlaryn júzege asyrýyna múmkindik beredi degen oıdy alǵa tartady. Alaıda bul qysqa ýaqyt aralyǵynda tıimdi sheshim bolǵanymen, uzaq ýaqyt aralyǵynda ekonomıka úshin qıyn jaǵdaı týǵyzýy múmkin, deıdi.
A. Sarymnyń pikirinshe, 1929 jylǵy AQSh-taǵy qarjylyq daǵdarystan soń Batys elderinde de myqty basqarýshylar bolǵan. Amerıkada Reıgandy, Ulybrıtanııada Tetcherdi, Germanııada Koldi, Fransııada Mıtterandy mysalǵa keltirgen sarapshy ótken ǵasyrdyń 60-70-80 jyldary tulǵalyǵy basym saıasatkerlerdiń bılik etkenin, Sı Szınpın de Mao Szedýn men Den Sıaopın sekildi tulǵa ekenin aıtady.
Konstıtýsııalyq reformanyń ekinshi mańyzdy jańalyǵy – Ulttyq qadaǵalaý komıssııasy dep atalatyn jańa uıymnyń qurylýy. Komıssııa QHR-dyń korrýpsııaǵa qarsy eń joǵarǵy agenttigi bolmaq. Ol – mártebesi boıynsha Memlekettik keńespen jáne Ortalyq áskerı komıssııamen teń dárejedegi mekeme. Sı Szınpın bılik basyna kelgennen bastap paraqorlyqpen kúres naýqanyn belsendi júrgizip keledi. Keıbir sarapshylardyń oıynsha, ol osy arqyly saıası qarsylastaryn álsiretip, óz bıligin nyǵaıtýdy kózdegen.
Elbasy qory janyndaǵy Álemdik ekonomıka jáne saıasat ınstıtýty «Eýrazııalyq zertteýler» baǵdarlamasynyń jetekshisi, qytaıtanýshy Rýslan Izımov mundaı mekemelerdi quryp, olarǵa óz adamyn taǵaıyndaý arqyly Sı Szınpın óziniń saıası áleýetin arttyrǵaly otyr. Bul QHR tóraǵasynyń ulttyq deńgeıde quryp otyrǵan alǵashqy mekemesi emes. «Sı Szınpın ambısııasy joǵary saıasatker bolyp shyqty. Ol ishki saıasatta da, el ekonomıkasynda da aýqymy keń ózgerister jasaǵysy keletinin kórsetip keledi. Osyǵan deıin eldi jeti-segiz adamnan turatyn saıası bıýro basqardy jáne bıýro músheleriniń sheshimderdi buǵattaý quqyǵy boldy. Keshegi ózgeristerden soń, Aspanasty eli ujymdyq basqarýdan bas tartyp, jeke-dara basqarýǵa aýysýda. Eger onyń birneshe merzimge saılana alatynyn eskersek, budan da basqa ózgeristerdi kútýge bolady. Saıası júıe ózgerýi múmkin», deıdi sarapshy.
A.Sarymnyń aıtýynsha, prezıdent bolýdyń merzimdik shekteýin alý jalǵyz Sı Szınpınniń qalaýy ǵana emes, bul – Qytaıdyń ishki qajettiliginen týyndaǵan jaǵdaı. «Bul – QKP-niń ortaq konsensýstyq pikiri. Kapıtalızm júıesiniń joǵary yqpalyna olar da alańdaýly. Kapıtalızm dástúrli ınstıtýttardyń bárin joıyp keledi. Keshegi adal kommýnıster búgingi júıede jemqorǵa aınalyp jatyr. Osy sebepti Qytaı dástúrli ınstıtýttardy nyǵaıtýǵa múddeli. Mundaı ınstıtýttardyń biri – kúshti kóshbasshylyq».
Kórshi eldegi ózgerister Qazaqstanǵa qalaı áser etpek degen suraq ta bizdi mazalaıtyny jasyryn emes. Osy oraıda, R.Izımov Qytaıdyń qýatty bolýy Qazaqstanǵa tıimdi ekenin aıtady. Onyń oıynsha, eger Qytaı quldyrap, demografııa, mıgrasııa, azyq-túlik tapshylyǵy sekildi máselelerdi retteı almasa, kórshi elderge tónetin qaýip kúsheıedi. Bul pikirdi A.Sarym da qýattap otyr.
QHR-dyń saıası júıesindegi sońǵy ózgerister álemdik geosaıasatqa da áseri bolmaq degen paıymdar bar. Qytaıdyń belsendi ekonomıkalyq damýy, áskerı áleýetiniń artýy, ınvestısııalyq saıasatynyń nyǵaıýy osynyń alǵysharttary bolsa kerek. Osyǵan deıin Qytaı álemdik derjavalardyń arpalysyna aralaspaı, ishki damýyna kóńil bólip kelse, sońǵy ýaqytta álemdik derjava bolýǵa talpynysyn ashyq kórsetýde. Davostaǵy ekonomıkalyq forýmda Sı Szınpın álemdik derjava bolýǵa daıynbyz deýi osyǵan dálel bolsa kerek.
«Sı Szınpınniń kelýimen Qytaı syrtqy saıasattaǵy óz ornyn qaıta qaraýda. Eldiń burynǵy basshylary Hý Szıntao men Szıan Szemın Qytaıdyń damýshy derjava ekenin alǵa tartýmen boldy. Damyǵan emes, damýshy. Osy arqyly olar álemdik gegemon bolýǵa asyqpaıtynyn jetkizip otyrdy. Sı Szınpınniń basqarýyndaǵy búgingi Qytaı álemniń kóshbasshysy bola alatynyn, oǵan degen jaýapkershilikti kótere alatynyn jurtqa jetkizip keledi», deıdi R.Izımov.
Tóraǵalyq etý merzimin shekteýdi alý men Ulttyq qadaǵalaý komıssııasynyń qurylýynan bólek, konstıtýsııalyq ózgeristiń taǵy bir mańyzdy jańalyǵy bar. Mao Szedýn men Dıan Sıaopınnen keıin tuńǵysh ret konstıtýsııaǵa el basshynyń aty engizildi. Basty zańda Sı Szınpınniń esimi atalyp qana qoımaı, «Sı Szınpınniń oılary» atty fılosofııalyq paıymdary da oryn alǵan. Qaıtken kúnde de Sı myrzanyń el basqarǵan ýaqyty Qytaı tarıhynda arnaıy paraqsha bolyp jazylatyny anyq.
Darhan О́MIRBEK, «Egemen Qazaqstan»