Ǵabıt Zulharovty sonaý 1990 jyldary Aıagóz aýdandyq «Alǵa»-«Vpered» gazetinde óndiristik tájirıbeden ótip júrgennen beri tanýshy edim. Jas mamandarǵa aqyl-keńes berip, jýrnalıst bolyp qalyptasýlaryna yqpal etip júretin. Qyryq jyl boıy jýrnalıstik atqa daq túsirmegen Ǵabeńdi aldyńǵy býyn aǵalary barynsha baǵalap, «zerdeli Zulharov» dep atap ketipti. Al búgingi izinen ergen keıingi tolqyn inileri «ǵıbratty Ǵaba» desedi. Bul – árkimge kórsetile bermeıtin qurmet pen iltıpat.
Ǵabıt orta mektepti oıdaǵydaı bitirisimen óz aýylyndaǵy jetijyldyq mektepte eńbek jolyn ustazdyqtan bastaıdy. Jaratylysynan oqysam, bilsem degen Ǵabıt Almatydaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń jýrnalıstıka bólimin bitiredi. Sodan bastap ystyǵy men sýyǵy mol jýrnalıstik kórikke túsken ol alǵashqy jyldary burynǵy Shar aýdanynyń «Za kommýnıstıcheskıı trýd» gazetinde eńbek etedi. О́zi týyp-ósken Jarma aýdanynyń «Za ızobılıe» gazetinde, Semeı oblystyq radıosynda da biraz jyldarynyń izi qaldy.
Ǵabıt – el qulaǵyn eleń etkizetin izdenimpaz jýrnalıst. О́tken ǵasyrdyń elýinshi jyldary aıaǵynda halqyna shyǵarmalary qaıta oralǵan Ilııas Jansúgirovtiń «Dala», «Qulager», «Kúıshi», «Kúı» poemalaryn oqyǵannan keıin, jıyrmadan asqan jýrnalıst «Lenınshil jas» gazetinde «Qulager» – ekrandyq shyǵarma», «Qazaq ádebıetinde» «Qulagerdi» ekrannan kórsek» degen maqalalar jazyp, «Qulager» fılminiń túsirilýine muryndyq bolady.
– О́mirimniń teń jartysy Áýezovpen áýestenýge ketti, – deıdi jýrnalıst. – Ulylar uly iste de uly, usaq-túıekte de uqypty. Muhań murasy osyǵan aıǵaq. Áýezov álemi degende men nazarymdy uly sýretkerdiń tek qysqa da nusqa derekti jolsapar ocherkterine aýdardym. Naqtylap aıtsam, jazýshynyń «Kóktemnen beri» (1933), «Baımuhambetuly –joldas» (1935), «Tovarısh Janaı» (1935), «Onyń aty ekinshi» (1940), «Ár tynysyń Otan deıtin kún búgin» (1941), «Voroshılov atyndaǵy kolhozda» (1946), «Túrkistan osylaı týǵan» (1955) atty ocherkterdiń jazylý derekterin muraǵattardan taýyp, olar jaıynda tarıhı tanymdyq máni bar maqalalardy bes tilde (qazaq, orys, uıǵyr, nemis jáne koreı) merzimdi baspasóz betterinde jarııalattym. Búginde olardyń jalpy sany 200-ge jetti.
Áýezovtiń derekti shyǵarmalaryna den qoıýym, uly jazýshynyń 1940 jyly merzimdi baspasóz betterinde basylǵan «Onyń aty ekinshi» degen jolsapar ocherkinen bastaldy. Muhańnyń bul derekti shyǵarmasy sol jyly jalpy uzyndyǵy 806 shaqyrymǵa sozylatyn Shyǵys tasjolyn salýshylar eńbegin baıandaýǵa arnalǵan. Qazaqtyń qara sóziniń has sheberi M.Áýezov osy bir qarbalas saparynda kólemi 39 bettik «Onyń aty ekinshi» degen derekti ocherk jazyp, ony sol kezdegi Semeı oblystyq «Ekpindi» gazetiniń úsh sanyna bastyrtqan. Keıin osy shyǵarmanyń keıbir taraýlary «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetiniń sol jylǵy 19 shilde men 18 tamyzdaǵy sandarynda «Maıdan» degen atpen jaryq kórgen. «Lenınshil jas» gazeti de «Altyn júzik» degen taqyryppen úzindilerin basqan. Muhańnyń bul ocherki kózi tirisinde jaryq kórgen eshbir jınaqtaryna enbeı qalǵan. Tek jazýshy dúnıe salǵannan keıin shyǵarylǵan 12 tomdyq shyǵarmalar jınaǵynan oryn alǵan.
45 jyldan keıin osy ocherk aınalasynda Zulharov bes jyl boıy muraǵattyq izdestirý júrgizipti. Nátıjesinde ocherktegi 27 keıipkerdiń altaýynyń ortamyzda tiri júrgenin anyqtaǵan. Sonaý 1933 jyly jazýshynyń «Kóktemnen beri» atty ocherkiniń bas keıipkeri, aýyl muǵalimi, 80 jastaǵy О́miráli Qylańkózovti Jambyl oblysy, Jýaly aýdanynyń Lenın atyndaǵy ujymshardan 53 jyldan keıin taýyp, onymen kezdesedi.
Dál osyndaı izdenistermen jazýshynyń 1946 jyly jazǵan «Voroshılov atyndaǵy kolhozda» atty ocherkiniń tiri júrgen úsh keıipkerin, 1955 jyly tyń kóterý kezinde jazylǵan «Túrkistan osylaı týǵan» ocherkindegi sovhoz dırektory Strogovty Máskeý oblysynyń bir qalasynan, sovhoz agronomy Tregýbovty Kıev qalasynan, Sarysý aýtkomynyń tóraǵasy Aman Alpysbaevty Jambyl qalasynan (ol áli tiri), qysta boranda qalatyn Sadaǵa-Saqyshty Jańatas qalasynan tabýy Áýezov álemi kókjıeginiń odan ári keńeıýine múmkindik týǵyzdy.
Áýezovtiń derekti shyǵarmalary aınalasyndaǵy Zulharovtyń sońǵy da sony izdenisi – jazýshynyń 1943 jyly jazda, uly Abaıdyń týǵanyna 100 jyl tolýyna oraı merekege daıyndyq barysynda týǵan jerine, onyń ishinde jol-jónekeı Aıagóz qalasynda bolǵandyǵyn naqty derekter negizinde anyqtaýy boldy. Muhańnyń osy saparda aldymen Aıagózde úsh kún bolǵandyǵy – «Qazaqstan jazýshylary Aıagózde» atty maqalanyń sol kezde Semeı oblystyq «Ekpindi» gazetinde (1943, 2 shilde) jarııalanǵandyǵy. Bul maqala búginge deıin Áýezov shyǵarmashylyǵy týraly basylǵan bes bıblıografııa kórsetkishterinde joq. Zulqarov osy maqala avtory Á.Tolǵanbaevty izdep taýyp, onymen suhbattasqan. 10 jylǵa sozylǵan yjdahatty izdenis sońynda Muhtar Áýezovtiń 115 jyldyǵyna oraı Aıagóz qalasynda úsh kún aıaldaǵan úı qabyrǵasyna 2015 jyldyń 28 qyrkúıeginde eskertkish taqta ornatyldy.
Tileýken TILEÝBERDIULY
Shyǵys Qazaqstan oblysy