Ortalyq Azııa múddesi bir arnada toǵysty

Sońǵy 13 jylda Ortalyq Azııa elderiniń basshylary kópjaqty uıymdar aıasynan tys jerde kezdespegendigin atap ótken jón. Sondyqtan Astanada aımaqtaǵy qordalanǵan máselelerdi talqy­laýǵa múmkindik týǵaly otyr. Bul kezdesý memleketterdiń ózara baılanysynyń nyǵaıýyna serpin beredi degen úmit bar. Kúrmeýi qıyn máselelerdiń sheshiler orny da Astana bolǵaly tur.

Mysaly, qazir Ortalyq Azııa aımaǵynda sý resýrstaryn tıim­di paıdalanýǵa baılanysty kelis­peýshilikter bar. О́ńirdegi mol sýdyń kózi Qyrǵyzstan men Tájik­standa bolǵandyqtan, olar kór­shi­leriniń táýeldiligin es­ke­­re ber­meıdi. Onyń ústine, soń­­ǵy jyl­dary sýdy ýaqtyly jibe­rý, kóle­min saqtaý, sýdyń sapa­sy­­na baı­lanysty kelisimder ishi­n­ara oryndalmaı qalyp júr. Bul jerde Ortalyq Azııa mem­le­­ket­­teri basshylarynyń saıası qara­ma-qaıshylyq ustanymdary da keder­gisin tıgizbeı qoıǵan joq. Mysaly, dál osyndaı daý О́­zbekstan men Tájikstan ara­syn­da týyndady. Degenmen, О́zbek­stan­nyń qazirgi bıligi sońǵy kez­deri Ortalyq Azııa mem­le­ket­­terimen baı­lanysqa múd­deli­lik tanyta bas­ta­ǵanyn baı­qap otyrmyz. О́ıt­keni jýyrda ǵana О́zbekstan bas­shy­synyń Tájik­­stanǵa sapary eki memleket ara­syn­daǵy qarym-qatynastyń jaq­sarýyna edáýir áser etti.

Ortalyq Azııa ekonomıkalary birin-biri tolyqtyryp otyrý­ǵa da qaýqarly. Mysaly, sý elektr stansalary qýatty Qyr­ǵyz­stan men Tájikstan jazǵy ýaqyt­ta elektr energııasyn eksporttaı alady. Al kerisinshe qys mez­gi­linde sýdyń kólemi azaıyp, ener­gııaǵa tapshylyqtan kóz ash­paı keledi. Dál osy sátte Qazaq­stan­nyń ózinen artylǵan ener­gııa­ny atalǵan memleketterge eks­port­taýǵa múmkindigi bar. Keńes odaǵynyń tusynda Ortalyq Azııanyń energetıkalyq júıesi ortaq bolatyn. Biraq bul júıe osy­dan on shaqty jyl buryn О́z­bek­stannyń syrt aınalýynan keıin buzylyp tyndy. Endi qazir ón­dirisi qarqyn alyp, elektr ener­gııasyna suranys artýyna baı­lanysty О́zbekstan tarapy sol júıeni qalpyna keltirýge qy­zy­ǵýshylyq bildirip otyr.

Ortalyq Azııa óńirinde sheshi­min tappaı otyrǵan másele­ler­diń biri – mıgrasııany júıege salý. Búginde Qazaqstan syrttan aǵylǵan eńbek mıgranttarynyń esebi boıynsha Reseıden keıingi orynǵa ornyqty. Jylma-jyl elimizge Qyrǵyzstan, О́zbekstan men Tájikstannan kelýshiler sany ósip keledi. Eń kúrdelisi, aımaqta zańsyz mıgrasııa beleń alyp turǵandyǵyn baıqaımyz. Oǵan qosa mıgranttardyń quqyqtaryn qorǵaý, eńbegin zańdastyrý da ózekti máselelerdiń qatarynan oryn alady. Prezıdentterdiń kez­desýinde bul máselege baılanysty da usynystar bolady degen úmit bar.

Qyrǵyzstan men О́zbekstan, Tájikstan men О́zbekstan, Tájik­stan men Qyrǵyzstan arasyn­daǵy shekaralardyń áli de naqty­lanbaǵan bólikteri qalyp otyr. Ásirese Ferǵana ańǵaryn­daǵy she­karanyń túıisken tusyn­da aýyl­dardy bólýge baılanys­ty ortaq sheshim joq. Bul ońaı sheshi­letin másele bolmaǵa­­ny­men, О́zbek­stan­­nyń kórshi­­­leri­ne qatysty jańa saıa­saty­na baı­la­nysty týyn­da­ǵan oń múm­kin­dikterdi joqqa shyǵarýǵa bolmas.

Shekaralas elderge syrt­tan tónetin qaýip-qater de ortaq. Aı­maqtyq qaýipsiz­dikti qam­tama­syz etý úshin memle­ket­terdiń kúsh biriktirýi qajet ekendigi daýsyz. Halyqaralyq terrorızmge qar­sy kúres, Aýǵanstannan bastaý ala­tyn esirtki tasymalyna tos­qaýyl qoıý da Ortalyq Azııa meml­e­ketteri úshin ortaq múdde ispet­­tes. Onyń ústine álemdik geo­­saıa­sı kúshterdiń osy óńirde óz yq­pal­daryn júrgizýge tyrysyp otyr­ǵanyn da qaperden shyǵarmaı, qaýiptiń betin qaıtarý úshin kúsh biriktirý de qajet. Bul máseleler memleketter basshylarynyń osy jolǵy kezdesýinde talqylanýy bek múmkin.

Bul memleketterde saýda-sat­tyq, ınvestısııa, tutastaı ekonomıka salasynda da sheshimin tappaı otyrǵan máseleler kezde­sedi. О́zara saýda baılanystary­nyń deńgeıi tómen, qarqyny báseń. Máselen, Qazaqstan­nyń Reseımen, Qytaımen saýda-sat­tyǵy qyzyp tur. Al Ortalyq Azııa aımaǵynda osyndaı ózara tıimdi baılanysqa suranystyń artýyna qaramastan, búgin tek kedergilerdiń kóptigin moıyndaýdan aspaı kelemiz. Kórshiles naryqqa shyǵýdaǵy tosqaýyldar, taýardyń erkin ımport-eksporty jolyndaǵy keder­giler de Pre­zı­dentterdiń kezdesýinde ashyq talqylanýy yqtımal.

Qazaq­stan men О́zbekstan ara­­synda sońǵy kezderi ǵana qa­lyp­­­tasqan jaımashýaq áriptes­tik­tiń arqasynda ótken jyly temirjol baılanysy qalyptasty, shekaradaǵy ótkizý beketteri ja­ńartyldy. О́zbekstan men Tájik­stan arasy dál osylaı ja­qyn­­daı tústi. Demek, naqty másele­­ler bar, olardy sheshý joldary da aıqyn.

Ortalyq Azııa memleket­teri TMD kóleminde ǵana emes, Shanhaı yntymaqtastyq uıymy, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq, Ujymdyq qaýipsizdik sharty uıymy sııaqty birlestikter aıasynda bas qosyp júrgenimen, Astanada ótetin ózara kezdesýdiń jóni bólek bolǵaly tur. Onyń ústine, táýelsizdik alǵaly qan­daı da bir beıtaraptyq baǵyt ustan­ǵan Túrikmenstan bıliginiń de sońǵy jyldary aımaqtyq árip­tes­tikti damytýǵa múddelilik ta­ny­­typ otyrǵandyǵyn atap ót­keni­miz jón. О́ıtkeni ekonomıka men qaýipsizdik salasyndaǵy máse­lelerdi jahandaný dáýirinde bir memlekettiń derbes sheshýi ońaıǵa soqpaıdy. Syrtqy tegeýringe qarsy yntymaqtastyqtyń ǵana áleýeti joǵary. Biraq Túrikmen­stannyń «jabyq» saıasatyn eskere otyryp, olardy ıntegrasııalyq uıymǵa múshe bolýǵa daıyn dep te aıtýǵa asyqpaýymyz kerek.

Sońǵy 25 jylda Qazaq­stan ta­ra­py kórshilerdiń aýyz­­­­bir­shiligi­niń tıimdiligin aıtý­daı-aq aıt­ty. Elbasy Nursultan Nazarbaev sonaý jyldary Orta­lyq Azııa Odaǵyn qurý týraly da usy­nys bildirdi. Osy ara­lyq­ta kórshilerimizge odaqtasýǵa tek saıa­sı erik-jiger jetpeı kel­gendigin kórip otyrmyz. Endi ýaqyt óte kele tolyqqandy, tereń ınte­grasııa týraly aıtýǵa erterek bolǵanymen, aımaq­aralyq ekono­mıkalyq baılanystar, qaýipsizdik, tabıǵı resýrstardy tıimdi paıdalaný máseleleri boıynsha keli­sýge naqty múm­kin­dikter jeter­lik. Qazaqstan Prezıdenti ıdeıa­larynyń júzege asatyn kúni jaqyn­­daǵandyǵyn ýaqyttyń ózi dáleldep otyr.

Jumabek SARABEKOV,

Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Qory janyndaǵy Álemdik ekonomıka jáne saıasat ınstıtýtynyń sarapshysy