Raqymjan Eleshev. Kemel keleshekke kerýen tartqan bes bastama

Taıaý kúnderde ǵana jurtshylyqqa jol tartqan Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Prezıdenttiń bes áleýmettik bastamasy» atty halyqqa Úndeýi meni erek­she áserge bóledi. Qatty tol­qy­nysymdy jasyra almaı qolyma qalam aldym. Tamyry tereń­de jatqan tarıhymyzǵa úńiler bolsaq halqymyz jaqsy men jamandy, bar men joqty qatar kórdi. Tar zamanǵa tap bolyp taıǵaq keshken tustar da az bolǵan joq. San súrindi, biraq qulaǵan joq. Talyqsydy, biraq talǵan joq. Qıly kúnderdiń qyspaǵynan aman ótip ata-baba­larymyz armandaǵan asqaq ar­mannyń bıigine kóterildik. Azat­­tyqtyń aq tańyna jet­tik. Egemendik alyp, eńseli el bol­dyq. Táńir ıem nuryn shashyp, ósh­kenimiz jaǵylyp, ót­kenimiz tanyldy. Bolashaqqa baǵ­dar al­ǵan qazaq eli halqynyń asyl mu­ra­tyn, asqaq armanyn búkil álem­ge áıgilegen bir ulyna senim artty. Sol bir senim oty mazdap janyp, mıllıondaǵan keýdelerge jalyn syılady.

Memleket basshysy óz Ún­deýi­niń alǵysózinde: «Men ór­kendegen Qazaqstan – eń aldymen memleketi ózin qorǵap, qoldaıtynyn, qamqorlyq jasaıtynyn sezinetin, tıisinshe elin jan júregimen súıetin, ózderine senimdi adamdar dep sanaımyn. Sol sebepti biz búgin jańa, aýqym­dy áleýmettik jobalarǵa jol ashamyz», dedi. 

Iá, Qazaqstan halqynyń ıgi­ligine baǵyttal­ǵan bul joba búkil elimiz úshin barlyq jaq­sy­lyqtarǵa jol ashqan dara jol­ǵa aınalǵaly tur. Bul áleý­mettik joba shynymen de kóp­ten kókeıde júrgen san taraý oı­dyń tamyryn tap basty. Altaı men Atyraýdyń, Arqa men Ala­taýdyń arasyn jaılaǵan tegis jurtty shapaǵatqa bólegen shýaqty lepke aınaldy. Buǵan bir ǵana sebep, az ýaqyttyń ishin­de osy bastama jer-jerlerde qyzý talqylanyp halyqtyń qol­­daýy men rızashylyǵyna bólen­­di. Memleket basshysy óz Úndeýinde taıǵa tańba basqandaı atap kórsetken bes baǵyttyń barlyǵy da ósip-órkendeýimiz úshin, halqymyzdyń áleýmettik-ekono­mıkalyq áleýetin kóterýge baǵyt­talǵan asa qajetti másele­ler dep sanaımyn. Kemel kele­she­k­ke kerýen tartqan keleli Ún­deý keń-baıtaq dalamyz ben hal­q­y­myzdy sán-saltanat bıi­gine odan saıyn joǵarylata túspek.

 Elbasy eń aldymen halyqty qoljetimdi baspanamen qamtý máselesine toqtaldy. Halqymyz «Úıi joqtyń kúıi joq» dep beker aıtpasa kerek. Adam qoǵam­ǵa qaltqysyz qyzmet etip, óz salasyna, kásibine belsene kirisý úshin onyń materıaldyq jaǵ­daıy jetkilikti bolýy shart. Munyń eń negizgisi baspana. Osyny tereńnen túsingen El­basy buǵan deıin de óz joldaý­larynda qoljetimdi baspana máselesine aıryqsha mán be­rip, osy taqyrypqa baǵyttal­ǵan qanshama baǵdarlamanyń uıyt­qysy boldy. Biraq ýaqyt tala­byna saı bul iske budan da qýat­ty serpin qajet edi. Ol týraly Úndeýinde naqty aıtyldy. 

Prezıdent usynǵan «7 – 20 – 25» baǵdarlamasy jurt­shy­lyq­ty turǵyn úımen jappaı qamtý­ǵa arnalǵan biregeı utqyr joba. Eń tómengi 7 paıyzdyq nesıege, bar bolǵany 20 paıyz­dyq bastapqy jarnasyn tólep qalaǵan páterińdi alyp, qalǵan somany 25 jylda óteý baspana alýdy armandaǵan árbir otbasyna jasalǵan úlken múmkindik, zor qoldaý. Osy arqyly qan­shama jastar qanattanyp, bolashaqqa serpin almaq. Eńbekke belsen­dilik artyp, kóńilderde rýhanı tynyshtyq ornaıdy.

Qazirgi zaman talaby múl­de basqa arnaǵa buryldy. Adam­nyń materıaldyq turǵydan il­geri­lemeı turyp rýhanı ıgilik­terge qol jetkizýi qıynǵa aınal­dy. Bul álem elderin alań­dat­qan ózekti problema. Bar máse­leniń túbi aınalyp kelgende qarjyǵa tireletin boldy. Áleýmettik teńsizdik talaı jurtty tyǵyryqqa tiredi. Osy tusta «Jalaqysy tómen ju­mys­shylardyń eńbekaqysyn kóbeıtý úshin olardyń salyq júktemesin azaıtý» dep atalǵan Elbasy kótergen ekinshi máseleniń orny aı­ryqsha. Jalaqysy tómen jan­dardyń jaǵdaıyn jaqsartý úshin salyqty 10 ese azaıtyp, bir ǵana paıyzben salyq salýdy usyndy. Munyń ózi aı saıyn eń tómengi eseptik kórsetkishtiń 25 eselengen kóleminen az jalaqy alatyn jandarǵa úlken qoldaý bolǵaly tur. Memleket basshysynyń jýyr­da ǵana halyqqa joldaǵan «Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa jaǵdaıyndaǵy damý­dyń jańa múmkindikteri» atty bıylǵy Joldaýy da osyǵan de­ıin usynylyp elimizde retimen júzege asyrylyp kele jat­qan «Máńgilik El», «100 naqty qadam» Ult jospary, «Sıfrly Qazaq­stan» sııaqty mańyzdy reformalardyń zańdy jalǵasy dep bilemiz. Innovasııalyq múmkindikterdi tıimdi paıdalaný arqyly halyqtyń jaǵdaıyn jaqsartý, sol arqyly elimizdi básekege qabiletti damyǵan 30 eldiń qataryna kirgizý, rýhanııat pen mádenıetti jetildirý sııaq­ty ıdeıalardyń barlyǵy mem­leketimizdi damytýshy kúsh.

Úndeýde aıtylǵan úshinshi baǵyt bolashaqqa jasalǵan aı­qyn qadam dep aıtýymyzǵa ábden negiz bar. Nege deseńiz, jastar bizdiń bolashaǵymyz. Olarǵa jasal­ǵan qoldaý, kórsetilgen kómek bolashaqqa salynǵan úlken ınvestısııa. Dana halqymyz «Ne ekseń, sony orasyń» demeýshi me edi. Sol aıtqandaı, eldigimizdi jalǵap, birligimizdi bútindep, tirligimizdi túgendeıtin osy jastar. «Joǵary bilim alýdyń qoljetimdiligi men sapasyn arttyryp, stýdent jastardyń jataqhanadaǵy jaǵdaıyn jaq­sartý» jaıyna arnalǵan bul baǵyt bar ómirin stýdent jas­tarǵa arnaǵan ustaz retinde meniń kóńilimdi súısintti. Osyndaı batyl qadamdarǵa barý arqyly bolashaǵymyzdyń irgetasyn nyǵaıta túsemiz. «Qazir elimizdiń joǵary oqý oryndarynda 530 myńnan astam jas oqyp jatyr, olardyń 30 paıyzǵa jýyǵy memleket bólgen grantpen bilim alýda» degen Elbasy qazir jyl saıyn bólinetin 54 myń bilim grantyna 2018-2019 jyldary qosymsha 20 myń grant qosylatynyn tilge tıek etti. Bul kóptegen aýyl jastarynyń joǵary sapaly bilim alyp, básekege qabiletti, talapqa saı maman bolýyna jol ashatyn bolady. Máselen, ózim qanshama jyldan beri eńbek etip kele jatqan Qazaq ult­tyq agrarlyq ýnıversıtetinde tálim alatyn jastardyń 95 pa­ıyzy qarakóz aýyl balalary. Olardyń tutas bóligi aýyldarǵa baryp aýyl sharýashylyǵy salasynda qyzmet jasaıdy. Prezıdent byltyrǵy Jol­daýynda agrarlyq sektor eko­nomıkanyń draıverine aınalýy kerektigin qadap aıtqan bolatyn. El ekonomıkasynyń il­kim­di ilgerileýi de aýyl sharýa­shylyǵyn damytýmen tikeleı baılanysty. Endeshe aýyldan arman arqalap kelgen osy jastar aýyl sharýashylyǵy­nyń arbasyn alǵa súıremek. Osy turǵyda ýnıversıtetimizdiń ǵalymdary Elbasy qoıyp otyrǵan mindetter boıynsha elimizdiń agroónerkásip kesheniniń damýy úshin zaman talabyna saı bilikti mamandar daıarlap keledi. Oǵan qosa agroónerkásip kesheniniń barlyq salalaryna ınnovasııalyq tehnologııalardy engizýge, olardy óndiriste keńinen paıdalaný­ǵa kúsh salynýda. Memleket bas­shy­synyń 2022 jyldyń sońy­na deıin stýdentterge arnap ke­minde 75 myń oryndyq jańa jataq­hana salýdy tapsy­rýy jas­tar­dyń eshteńege alańdamas­tan erkin bi­lim alýyna jasal­ǵan zor qoldaý. Naryqtyq eko­nomıka zańdylyqtaryna baılanysty el jastary aldynda sapaly bilim alý máselesi tur. Bul turǵyda Prezıdent álemdik stan­darttarǵa saı bilim berý jú­ıesin qalyptastyra otyryp, stýdentterdiń bilim alýyna jáne turatyn jerine jaǵdaı ja­saýǵa tıisti nazar aýdarýymyz qajet ekenin aıtyp, bul máseleni ońtaıly sheshýdi kórsetip berdi.

 Prezıdent óziniń Úndeýin­degi tórtinshi bastamada aǵym­daǵy jyldan bastap 20 mıllıard teńge bólip, shaǵyn nesıelerdiń jalpy somasyn 62 mıllıard teńgege jetkizýdi tapsyrdy. Bul kóptegen azamattardyń kásip­ker­likpen aınalysyp, óz isin dó­ńgeletýine burynǵydan da kóbirek múmkindik bergeli otyr. Osy arqyly árbir azamat oıyn­daǵy maqsatyn júzege asyryp, halyqty jumys oryndarymen qamtýǵa, otandyq ónimder sanyn arttyrýǵa óz úlesin qosa alady. Eldi kógildir otynmen qamtamasyz etýdi jalǵastyrýǵa baǵyttalǵan besinshi basym­dyqtyń da orny erekshe. Bul óz kezeginde halyqtyń sapaly ómirin qamtamasyz etýge serpin berse, ekinshi jaǵynan ekologııalyq problemalardy ońtaıly sheshýge kómektesedi. Bul týraly Prezıdent bul ba­ǵyt oıdaǵydaı iske asar bolsa, tek Astananyń ózinde zııandy qaldyqtardyń aýaǵa taralýyn 6 esege nemese jylyna 35 myń tonnaǵa azaıtýǵa bolatynyn aıtty. 

 Qazirgi ýaqyttyń talabyna saı eldi ıgilikke aparatyn bes baǵytty jipke tizip saralap bergen Nursultan Nazarbaev: «Tarıhtyń ózi dáleldegen bir aqıqat bar – halqymyz birlikte bolsa kúsheıgen, birligi qashsa álsiregen» dep kósh basynda júretin mereıli memleket bolý úshin bárinen de birlik pen tatýlyq qymbat ekenine basa toqtaldy. Iá, «Yrys aldy – yntymaq». Eldiń bir­ligi men tatý tirligi qandaı qıyn­dyqty da eńserip, kez kelgen keleńsizdikten shyǵýdyń kórkem joly. Tarıhtaǵy nebir alasapyrandy bastan keshken qazaq eli rýhanı jańǵyryp, tarı­hy­myzdy túletip, bolashaqqa baǵdar alyp keledi. Ortalyq Azııanyń júregi, búkil álemniń ozyq elderi sanasatyn, pikir almasatyn tegeýrindi memleket atandyq. Qazaqtyń qasıetti qara shańyraǵy ǵalamdyq máseleler ońtaıly sheshiletin biregeı yntymaqtastyq alańyna aınaldy. Munyń bári de azattyq deıtin asqaq uǵymnyń, yntymaq pen birliktiń, esil erlerdiń eren eńbeginiń nátıjesi dep bilem.

Raqymjan ELEShEV, Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory, professor