Kıege ıe men júıe kerek

Táýelsiz Qazaqstanda tehnıkalyq, tehnologııalyq, áleýmettik-ekonomıkalyq jáne aqparattyq jańǵyrýlarmen qatar el rýhanııatynyń mańyzdy jáne ózekti máselelerine barynsha kóńil bólinýde. О́ziniń rýhanı áleminiń tereń qatparlaryn, qurylymy men sıpatyn túgendemegen halyq ta, qoǵam da ulttyq «Meninen» aıyrylady, birte-birte tóltýmalyq kelbeti joq margınaldanǵan qaýymdastyqqa aınalady jáne bolashaqqa senimmen qaraı almaıdy. Al eldiń rýhanı dúnıesi ár ýaqytta ótken tarıh sýatynan sýsyndap, qazirgi álemdik jáne otandyq aýqymdaǵy áleýmettik qatynastarmen astasa, yqpaldasa qalyptasady. 

«Bir jyldyń ishinde qandaı mańyzdy nár­seler jasady jáne aldymyzda alynatyn qandaı asýlar kútip tur?» degen mańyzdy suraqtar alańdatady. Aldymen, rýhanı jańǵyrýdyń kóptegen qyrlary árbir qazaqstandyqtyń dúnıe­­tanymy men qundylyqtar álemine aýa­daı qajet ekendigi senimdi jáne joǵary deńgeıde dáıektelgenin aıta ketýimizge bolady. Osy isti alǵa bastyrýda zııaly qaýymnyń, ár­túrli kásibı salalardyń bilikti ma­mandarynyń belsendiligi sheshýshi ról atqaryp otyrǵany belgili. Elimizdiń bu­qara­lyq aqparat quraldarynda, kóp­tegen eńbek ujymdarynda rýhanı jań­ǵyrý tujyrymdamasynyń mańyzy men mániniń talqylanýy kópshiliktiń bul fenomendi jete túsinýine, soǵan sáı­kes óziniń salasynda, óńirinde sheshimdi qadamdar jasaýyna negiz boldy. Jal­py, halyqtyń sanasyndaǵy ilgerishil baǵ­darlardyń qalyptasýy men damýy ke­shendi úderisterge serpin beretin qubylys ekenine kózimiz jetti. 

Elbasy usynǵan «Rýhanı jańǵyrý» ıde­ıasy qazirgi tarıhı kezeńde kezdeısoq paıda bolǵan joq. Onyń aldynda halqymyzdyń rýhanııatynyń júıeli damýy úshin mańyzdy ról atqarǵan «Mádenı mura» (2004-2009 jj.), «Halyq – tarıh tolqynynda» (2013-2016 jj.) atty ke­shendi memlekettik baǵdarlamalar jú­zege asyryldy. Al endi jańa tarıhı ke­zeń qazaqstandyq qoǵamnyń aldyna odan da eńseli mindetterdi júktep otyr. Son­dyqtan Elbasy myqty Birtutas Ult bolýdyń joldaryn izdeı bastady. Qoǵam aldyna órkenıetti eldermen «te­rezemizdi teńep, ıyq túıistirý» maq­saty qoıylýda. Osyndaı úlken de uly maqsattarsyz áleýmette, qoǵamnyń damýynda júıeli jáne mardymdy ıgilikti ister atqarylmasy anyq.  Orasan tabıǵı baılyǵy bar, saýatty tur­ǵyndary bar, keremet tarıhı ótkeni bar, san túrli halyqtar ókilderiniń ynty­maq­tasa ómir súrý táji­rıbesi bar egemen eli­miz úshin rý­­­ha­nı dúnıeni jańǵyrtýdyń kil­tin tabý máselesi asa mańyzdy edi. Osy oraıda Prezıdentimiz «Ájeptáýir jań­­ǵyrǵan qoǵamnyń óziniń tamyry tarıhynyń tereńinen bastaý alatyn rý­hanı kody bolady. Jańa turpatty jańǵyrýdyń eń basty sharty – sol ult­tyq kodyńdy saqtaı bilý», – dep atap kór­setedi.

Demek, Elbasynyń osy fılo­sofııalyq pa­ıymdaýlaryn­da­ ótken men qazirgi kezeńniń jáne bo­lashaqtyń ózara dıa­lek­tı­kalyq baılanysy naqty baǵamdalyp otyr. Osyndaı zamanaýı jasampaz tarıh – qoǵamdaǵy úderisterdiń úzdiksizdigin, rý­hanı sabaqtastyǵyn jáne jańashyl­dyq­qa degen ashyqtyqty qoldaıdy ámbe búkil jumystyń arqaý-ózegine aınaldyrady. Sonysymen ol únemi tarıhı mańyzdy jáne urpaqtardyń sanasyna si­ńimdi bolyp keledi. Bolashaqqa nyq qadam jasaýdyń talpynystarynyń astarynda tarıhı qısynnan týyndaǵan ómir men tarıh fılosofııasy jatyr. Biz qazirgi tańda ártúrli sıpattaǵy di­nimizge, tilimizge, dilimizge qaramaı rý­hanı birligimiz jarasqan Birtutas Ult bolýymyz – qajettilik. Oǵan bala­ma­ bolatyn basqa damý baǵyty joq. Ol úshin básekege qabiletti bolýymyz, prag­ma­tızmdi basshylyqqa alýymyz, ulttyq bi­re­geıligimizdi qadirleýimiz, bilimniń sal­tanatyn qura túsýimiz, evolıýsııalyq jol­men damýymyz, sa­nanyń ashyqtyǵyna jetýimiz shart ekendigi dáleldi de dáıekti aıtyl­ǵa­ny belgili. Osy birtutastyq qaǵı­dasy, birlikke shaqyrý ıdeıasy elimizdi bútindeı qamtıtyn barlyq saladaǵy rý­hanı jańǵyrýymyzǵa myqty irgetas bo­lady. 

Baǵdarlamalyq maqalada aıtylǵan úlken mindetterdiń biri – qazaq álip­bıiniń latyn grafıkasyna kóshýi máse­lesi. Kór­shi jatqan túrki tildes keı­bir memleketter latyn grafıkasyna táýelsizdik jyl­dary jyldam kó­ship alǵanyn jaqsy bile­miz. Sońǵy bir jyldyń ishinde elimizde qazaq tili álipbıin latyn grafıkasyna kó­shirýdiń birshama qadamdary jasalyndy. Qa­za­q tiliniń jańa latyndyq álip­bıin jasaýdyń ózi birshama kezeńderge bó­li­nip, onyń sońǵy nusqasyna da toqtap úlgerdik. Árıne, bul baǵyttaǵy ári qa­raıǵy jumystar da az emes. Til bilimi sa­­­la­synyń mamandaryna, lıngvıstterge úl­ken jumys aýqymy aıqyndalǵany bel­gili. Degenmen bul isti abyroımen atqarý barlyǵymyzdyń ortaq paryzymyz jáne latynsha grafıkaǵa kóshý qoǵamymyzdy túgeldeı qamtıdy. О́ıtkeni memlekettik tildi barsha jurtshylyq bilý kerek jáne ásirese eldiń jastary ony jańa grafıkada jaza bilý kerek.

Latyn grafıkasyna kóshý úderisin ǵy­lymı zertteýler arqyly qamtamasyz etip otyrý mańyzdy. Mine, osyǵan oraı aıta ketetin jaıt: 2017 jyldyń ta­myz-jeltoqsan aılarynda BǴM ǴK Fı­losofııa, saıasattaný jáne dintaný ınstıtýty (Instıtýt dırektory – professor Aqan Qusaıynuly Bıjanovtyń ǵylymı jetekshiligimen) «Qazaq álipbıiniń latyn grafıkasyna kóshýiniń saıası-áleýmettik aspektileri» atty keshendi áleý­met­tanýlyq zertteýlerin júr­gizdi. Bul zertteýde qoǵamdyq pikirdi monıtorıngteý men ǵyly­mı taldaýdyń keń aýqymdy sosıologııalyq tásilderi júzege asyryldy. 

Atap aıtqanda, Qazaqstannyń 14 ob­lysyndaǵy, Almaty jáne Astana qalalaryndaǵy turǵyndar arasynda saýalnama júrgizildi. Zertteýler 4000­ respondentti qamtydy. Res­pýb­­­­lı­kanyń alty aımaǵynda sapaly so­sıologııalyq fokýs-top jáne te­reń­detilgen suhbat ádisteri arqyly jú­zege asty. Tereńdetilgen suhbat til saıa­­­sa­ty máselesin jetik biletin til bi­limi salasynyń sarapshy-mamandary­men, fılologtarmen, memlekettik jáne memlekettik emes uıymdardyń qyz­metkerlerimen júrgizildi. Qoǵamda latyn qarpine kóshý týraly árqıly pi­kirler bolǵanmen, jalpy áleýmettiń bul qadamdy quptaıtyny anyqtaldy. О́t­ken jyldyń sońynda osy ózekti máse­lelerdi ǵylymı talqylaý boıynsha Instıtýtymyz mamandardy shaqyra otyryp ǵylymı-praktıkalyq konferensııa men dóńgelek ústel ótkizdi. 

Sonymen qatar 2017 jyldyń 12 sáýirinen 12 qazanyna deıingi kezeńdegi respýblıkalyq jáne sheteldik BAQ-ta­ǵy «Qazaq álipbıiniń latynǵa kóshýi» ta­qy­rybyndaǵy jarııalanymdarǵa kontent-taldaý jasaldy. 2017 jyldyń 27 qazanynan 2017 jyldyń  7 jeltoqsanyna deıingi kezeńdegi áleýmettik jelilerdegi latynǵa kóshý taqyrybyn talqylaý materıaldaryna taldaý júrgizildi. Úsh túr­ki tildi memleket – Ázerbaıjan, Túr­kııa jáne О́zbekstannyń latyn grafıkasyna ótý boıynsha tájirıbesi sol elderge baryp málimetter jınaý ar­qyly zerdelendi. Zertteý nátıjeleri mem­lekettik basqarýshy organdarǵa tal­damalyq jazbahat jáne memlekettik til­degi, kólemi 124 bettik ujymdyq mo­no­grafııanyń kólemdi bólimi túrinde usy­nyldy.

Sóıtip zertteý barysynda qomaqty máli­metter bazasy qalyptasty. Bul alyn­ǵan nátıjelerdiń shynaıylyǵyn, jasa­lynǵan qorytyndylar men tujy­rym­dardyń rastyǵy men ǵylymı dáıek­tiligin qam­tamasyz etýge múmkindik ber­di. Jo­banyń jaýapty oryndaýshylary ǵy­lymı-praktıkalyq usynystardy ázirleý barysynda áleýmettanýlyq saýal­nama respondentteriniń, sarapshylar men fokýs-top qatysýshylarynyń, shetel ǵalymdary men sarapshylarynyń la­tynǵa kóshýdi jeńildetý boıynsha usyn­ǵan tujyrymdaryn eskerdi.

Zertt­eý boıynsha negizgi ǵylymı nátıjeler tómendegideı: 1. Qazaq tilin latynǵa kóshirý baǵdarlamasyn jú­ze­ge asyrý saldarlarynan týyndaıtyn turǵyndar qatynastarynyń ár­­túrli nusqalarynyń trıggerleri anyq­­taldy. 2. Memleket júrgizip jat­qan til saıasatynyń mánin túsindirý boıyn­sha belsendi saıası-ıdeologııalyq ju­mysty atqarý úshin maqsattyq áleý­mettik toptar (tildik, etnıkalyq, kon­fessııalyq, kásibı, jynystyq jáne t.b.) aıqyndaldy. 3. Memlekettik tildi la­tyn grafıkasy­na aýystyrý máselesi boıynsha tur­ǵyn­­darmen jumystyń eń mańyzdy ba­ǵyttary anyqtaldy jáne túsindirý-na­sıhattaý jumysyn júrgizýdiń ádistemesi naq­tylandy. 4. Bıliktiń áleý­mettik-lın­gvıstıkalyq saıasaty boıynsha qoǵamdyq pikirdi qalyptastyrýshy bar­lyq faktorlar jıyntyǵyn esepke ala otyryp qazaq tilin latyn grafıkasyna kóshirýdiń eń ońtaıly jospar-jobasyn ázirleý men júzege asyrý boıynsha ǵylymı-prak­tıkalyq usynystar jasalyndy.

Bir jyl ishinde qomaqty jumystar ja­salynyp jatqan baǵyttardyń taǵy biri – «Jańa gýmanıtarlyq bilim. Qazaq tilindegi 100 jańa oqýlyq» jobasyn júzege asyra bastaý. Qazirgi kezeńde mem­­lekettik tilge aýdarylýǵa tıisti dep jos­­parlanyp otyrǵan 100 tańdaýly álem­dik deńgeıdegi oqýlyqtyń 17-si to­lyqtaı tárjimelenip úlgerildi. Má­selen, Derek Djonstonnyń «Qysqa fı­lo­­sofııa tarıhy» oqýlyǵy, Remı Hess­­­tyń «Fılosofııa boıynsha 25 túıindi ki­taptar» qazaq tilinde fılosofııa tarıhy sa­­lasy boıynsha daıyndaldy. Son­­­­daı-aq­ ­áleýmettaný, saıasattaný, ekonomıka, qu­qyq, tarıh jáne t.b. gýmanıtarlyq sa­lalar boıynsha ozyq úlgidegi eńbekter qa­zaq tiline aýda­rylyp, joǵary oqý oryn­daryna usy­nylýda. Árıne, bul tárjimelik qyz­mette aýdarmashylardyń tyń­ǵylyqty eńbegimen qatar pándi ıgeretin kásibı biliktiligi mańyzdy ról atqarady. Osy oqýlyqtardy joǵary oqý oryndarynda paıdalanýdyń negizgi maqsaty – halyqaralyq deńgeıdegi bilim oshaqtary týyndylarynyń ozyq úlgi­lerinen tálim alý, úırený desek, tú­binde bul is ózimizdiń sapaly tól oqý­lyq­tarymyzdy qalyptastyrý oraıynda jalǵasyn tapqany abzal. «О́nerdi úı­ren de, jıren» dep halqymyz beker aıtpaǵan. Basqalardan úırene otyryp ózi­mizdiń sara jolymyzdy tapqanymyzǵa ne jetsin. 

О́ziniń týǵan elin, týǵan jerin, atame­kenin qadirlemegen adam aıdalada jelmen dóńgelegen qańbaq ispetti, shynaıy ómirdiń mánin túsinbeıdi. Gý­manıtarlyq salada qoldanylatyn «Árekettik patrıotızm» degen uǵym bar. Demek, týǵan jerge degen qatynas jaı ǵana qurǵaq sóz emes, naǵyz ińkár sezim­nen týyndaǵan zer­deli praktıkalyq áreket bolýǵa tıis. Árbir sanaly azamat óziniń týǵan je­rine arnap keminde birneshe ıgilikti is atqarǵany oryndy. Árıne, ol jasaǵan azdy-kópti isterin buldap, halyqtyń kó­zinshe maqtaný úshin jasasa, onda onyń eshqandaı máni men maǵynasy bolmaıdy. Halqymyzda «Qaıyrymdy ister rııa­syzdyqty qajet etedi» degen qanatty sózder de bar.

Maqalada «Týǵan jer» baǵ­darla­masyn júıeli júzege asyrý úshin «Qazaqstannyń qasıetti rýhanı qun­dylyqtary» nemese «Qazaqstannyń kıeli jer­leriniń geografııasy» degen joba­lardyń qajettigi oryndy aıtylǵan edi. Tarıhshylarymyz ben mádenıettanýshylarymyz, aımaq­taný­shylarymyz men áleýmet­tanýshy­larymyz elimizdiń ulan-ǵaıyr aýma­ǵyn­daǵy bar­lyq qasterli degen jerlerimiz ben tarıhı eskert­kishterimizdi túgeldeı sara­lap, júıelep, kelesi urpaqqa, álem­dik qa­ýymdastyqqa usynýdyń áreketterin jasaý­da. Árekettik patrıo­tızmniń kóri­nisi osyndaı naqty qadam­dardan, ǵylymı saraptaýlardan bastaý alady.

Jalpy, kıelilik uǵymynyń tereń jatqan túptamyry nede? «Halqymyz ne sebepten keıbir tarıhı tulǵalardy, tarıhı jerlerdi barynsha qadir tutqan jáne ardaqtaǵan?» degen saýal da týyndaıdy. Másele bul jerde adamnyń Aqıqat zańyna degen qatynasynda, Úılesimdiliktiń sy­ryn uǵynýǵa degen talpynysynda bolyp otyr. Qubylysty kıelilik deńgeıi­ne deıin kótergen jurtshylyq tarıhı tul­ǵalardan rýha­nılyqtyń úlgisin baıqaǵan, ádildik pen adaldyqtyń keıpin túısingen, olardan rý­hanı qýat alatyndaı kúı keshken. Mine, sondyqtan halyq adamdardy rýh­tan­dyratyn jerlerdi «qasterli jerler» dep atalǵan. Qazaqtyń keń dalasy kıeli jer­lerge baı ekenin de esimizden áste shyǵarmaýǵa tıistimiz. Halqymyz ejel­den ańsaǵan egemendigimizdiń túptiń tú­binde ózimizge qaıtip kelýiniń ózi beker emes, ol týǵan jerdiń osy qasıettiliginen ta­myr tartady.

Maqalada atalǵan jobalardyń biri – «Qa­zaqstandaǵy 100 jańa esim». Elimizde ózi­niń eńbegimen, darynymen, qarapaıym­dy­lyǵymen, ónerimen, bi­limimen qa­tarlarynan ozyp shyqqan, basqalarǵa úlgi bolatyn zamandasta­rymyz kóp ekeni anyq. Olardyń kóp­shiligin keıde qalyń jurt­shylyq bile de bermeıdi. Olar týraly aqparat ara­kidik qana baspasóz bet­terinen, tele­habarlardan kórinis berip qa­lýy múmkin. Shyn máninde kez kelgen qo­ǵamnyń ǵımaratynyń qabyrǵasy bolyp otyrǵan azamattar osy «belsendiligi mol jasampaz jandar». Dúnıejúzilik ekonomıkalyq keńistikte gýmanı­tarlyq bilimniń jiktemeleýi boıynsha «ortańǵy tap» degen áleýmettik toptyń bar ekeni aıtylady. Olar ózine senimdi kásibı mamandardan quralǵan «belsendiligi mol jasampaz jandar». Solardyń shynaıy áreketi men shyǵarmashylyq belsendiligi qoǵamdy alǵa súı­reıdi. Qoǵamymyzdy alǵa tartýǵa talpynǵan azamattarymyzdy bilip júretin, basqalarǵa úlgi tutatyn ýaqyt kelgen ispetti. 

Rýhanı jańǵyrýdyń dúnıe­tanymdyq mańyzyna toqtalatyn bolsaq, onda jaýapkershilik máselesin aınalyp ótýge bolmaıdy. Qazirgi táýelsiz elimizdegi árbir azamatymyzdyń ózine qoıǵan joǵary talaby, kásibı biliktiligi men jańashyldyqqa beıimdiligi áleýmettik progress jolynda bolýymyzdyń qaı­nar kózi ekeni anyq. Sondyqtan «ju­myla kótergen júk jeńil» deıdi dana halqymyz. Birliktiń arqasynda órkenıetti qoǵamdy qalyptastyra berý barlyǵynan qymbat.

Ábdimálik NYSANBAEV,  UǴA akademıgi, fılosofııa  ǵylymdarynyń doktory, professor

Serik NURMURATOV,  fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor