Halyqaralyq Túrki mádenıeti men murasy qory saıası-ekonomıkalyq, mádenı-gýmanıtarlyq jáne bilim berý salalarynda qyzmet etip keledi. Taıaýda atalǵan qordyń basshysy Gúneı Efendıevamen áńgimelesýdiń sáti túsken edi.
– Gúneı hanym, birinshi kezekte halyqaralyq Túrki mádenıeti men murasy qory jóninde keńirek áńgimelep berseńiz.
– Jalpy, bul qordyń negizi 2009 jyly Nahchıvanda qalandy. Keıinirek 2012 jyly uıymnyń erejeleri bekitildi. Al 2015 jyly Túrki mádenıeti men murasy qory óz jumysyn bas- tady.
Túrki álemi – óte baı. Onyń tereńdigi men baılyǵyn zerttegen saıyn, tuńǵıyǵyna bata túsesiz. Túrkiler álemniń túkpir-túkpirine taralǵan. Eýropada, Azııada, ózge de aımaqtarda ómir súredi. Budan bólek, túrkilerdiń dini de ártúrli. Negizgi dinimiz ıslam bolǵanymen, hrıstıandyqty, býddızmdi ustanatyn, shamandyqty durys kóretin baýyrlastarymyz jeterlik. Qysqasha aıtqanda, Túrki álemi – ár alýan jáne mundaı erekshelikterge óte baı. Osy oraıda, Qordyń maqsaty túrki halyqtaryn bir-birine odan ári jaqyndastyrý, ortaq álem qalyptastyrý. О́ıtkeni bizdiń tilimiz – ortaq, ózara uqsas ádet-ǵuryptarymyz kóp jáne tegimiz de bir. Alaıda bir-birimiz jóninde málimetti az bilemiz. Sondyqtan ózara jaqyndasýdyń mańyzy zor.
Sonymen qatar bul qor túrki mádenıeti men murasyn álemge tanytýdy kózdeıdi. Qazirgi tańda qordyń tórt múshesi bar. Olar: Qazaqstan, Ázerbaıjan, Túrkııa jáne Qyrǵyzstan. Uıymnyń shtab-páteri Bakýde ornalasqan. Qordyń qurylǵanyna kóp bolmasa da, birqatar jobalar jasap, olardy álemge tanystyrý maqsatynda jumys istep jatyrmyz.
– Byltyr Elbasy Nursultan Nazarbaev qazaq tilin latyn álipbıine kóshirý týraly sheshim qabyldady. Taıaýda jańa álipbıdiń nusqasy bekitildi. Qazaqstannyń osy qadamynyń túrki álemine yqpaly qandaı bolady dep oılaısyz?
– Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń latyn álipbıine kóshý jónindegi sheshimin zor qýanyshpen qabyldadyq. Bul qadam Qazaqstan úshin ǵana emes, búkil túrki álemi úshin de paıdaly bolmaq. Keleshekte túrki halyqtaryn jaqyndastyrýǵa orasan úles qosatyny anyq. Qazir ekeýmiz túrik tilinde sóılesip otyrmyz. Iаǵnı, eki elden bolsaq ta bir-birimizdi túsinise alamyz. Tipti óz ana tilimizde sóılesek te, ne aıtyp jatqanymyzdy bilemiz. О́ıtkeni bizdiń – túbimiz ortaq. tilimiz – ortaq.
Latynǵa kóshýdiń paıdaly bolatynyna mysal keltireıin. Ázerbaıjandar «ýldýz» deıdi. Túrikter ony «ıyldyz» dep ataıdy. Qazaqshasy «juldyz». Bul negizinde bir túbirden shyqqan sóz. Ázerbaıjanǵa ne Túrkııaǵa baryp, «juldyz» dep aıtsań, túsinbeýi múmkin. Al ony latynsha áriptermen jazǵanda birden uǵa qoıady. Iаǵnı osylaısha bir-birimizge jaqyndaı túsemiz.
Ázerbaıjan latyn álipbıine Geıdar Álıevtiń kezinde kóshken-di. Ol ýaqytta mundaı sheshim qabyldaý ońaı emes-tuǵyn. Búginde Ázerbaıjan bul belesti sátti baǵyndyrdy. Álipbıdi aýystyrý – ońaı sharýa emes. Áıtse de, bolashaqta túrki tildes memleketterdiń bári bul joldan ótedi.
– Byltyr Qazaqstan Prezıdentiniń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty maqalasy jaryq kórdi. Onda sanany jańǵyrtý memlekettiń qalyptasýynda mańyzdy ról atqaratyny aıtyldy. Jalpy, Ázerbaıjan halqy N.Nazarbaevtyń jáne Qazaqstannyń bastamalaryn qalaı qabyldaıdy?
– Joǵaryda aıtyp ótken latyn álipbıine kóshý osy «Rýhanı jańǵyrý» aıasynda jasalǵan qadam ekeni belgili. Bul baǵdarlamalyq maqala Qazaqstannyń damýyna úlken úles qosatynyna senimim mol. Qazirgi tańda atqarylyp jatqan sharýalar tarıhtan sabaq alǵan Qazaqstannyń zamanaýı qabiletin aıshyqtaıdy. Prezıdent N.Nazarbaev – kóregen Elbasy. Ol Qazaqstandy damyǵan, dúnıe júzindegi aldyńǵy qatarly, álemdik arenada abyroıly memleketke aınaldyryp keledi.
Men Astanaǵa úshinshi ret kelip otyrmyn. Buǵan deıin 2015 jyly Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵynyń mereıtoıyna qatystym. Sol kezde qatty qýandym. О́ıtkeni biz – túbimiz bir túrkilermiz. Qanymyz da ortaq. Táýelsiz Qazaqstannyń mundaı deńgeıge jetkenine biz qatty qýandyq. Ata-babamyzdyń murasyn saqtap, ony keleshek urpaqqa aman-esen jetkizý jolyndaǵy is-qımyldy kórgende razy boldyq.
Áńgimelesken Abaı ASANKELDIULY,
«Egemen Qazaqstan»