Belsendi elderdiń kóshbasshysymyz

KSRO-nyń jappaı qarýlaný tarıhynyń aıtarlyqtaı kezeńi 40 jyldan astam qyzmet etken Semeı polıgonymen tikeleı baı­lanysty boldy. Iаdrolyq qa­rý­dy synaqtan ótkizetin álemdegi eń úlken polıgon bolyp ta­byl­ǵandyqtan, ol KSRO-nyń eń qu­pııa nysandarynyń birine aınal­dy. Osy qupııany qudireti kúshti áskerı-ónerkásiptik keshen asa qatań saqtaıtyn. Bul polıgon ıadrolyq teke tirestiń áıteýir bir zor apatqa ákeletinin úne­mi eske salyp turatyndaı edi. Iаdrolyq qarýdy synaý osy tóńirektegi halyqtyń densaýlyǵyna, qorshaǵan ortaǵa orny tolmas zardabyn tıgizdi. Mundaǵy aýrý túrleri tipti, medısınalyq kartotekada da kez­­despeıtin, oǵan qarsy qandaı em-dom baryn jergilikti dárigerler múlde bilmeıtin edi. Keıin polıgon zardabyna ushyraǵan Pavlodar, Shyǵys Qazaqstan jáne Qaraǵandy oblys­tarynyń aýdandary ekologııalyq apat aımaǵy dep jarııalandy. Qazir sol aımaqtarda zalal tartqan jandardyń ózderi ǵana emes, urpaq­tary da densaýlyqtarynan zardap shegýde. Eger ıadrolyq polıgonnyń tarıhyna toq­tala ketetin bolsaq, bul jer adamzattyń aqyl-oıynyń kúshimen jasalǵan eń úlken qasiretke tap bolǵan aımaq ekenin kóremiz. Eń birinshi ıadrolyq bomba bul jerde ashyq ádispen 1949 jyldyń 29 tamyzynda jaryldy. Al 1953 jyly alǵashqy termoıadrolyq qurylǵy synaq­tan ótti. Eki jyldan soń sýtegi bombasy ja­ryldy. Ajdahanyń qýaty jyl sanap kúsheıe túsken saıyn, halyqqa, ekologııaǵa tıgizetin zalaly da arta berdi. 1989 jylǵy sońǵy jary­lysqa deıin bul jerde 40 jyl boıy 468 ıadrolyq jarylys boldy. Hırosıma qalasyna tastalǵan bir bomba ǵana bir sátte 100 myńnan artyq adamdy qaza qylyp, júzdegen myń adamǵa jazylmas jaraqat salǵan edi. Al Semeı polıgo­nyndaǵy jarylystardyń kúshi odan 2,5 myń ese qýatty boldy... Iаdrolyq bombalardan taraǵan radıa­sııa 300 myń sharshy shaqyrymnan astam jerdiń aýasyn, sýyn ýlandyryp, orny tolmas ekologııalyq zııan shektirdi. Bul eýropalyq iri elderdiń terrıto­rııasyna teń aýmaq. Mıllıonnan artyq gektar jer uzaq jyldarǵa jaramsyz bolyp qaldy. Qyryq jyl boıǵy aspan men jerdi tutas­tyryp, solqyldatqan ıadrolyq jarylys turǵyn­dardy moraldyq kúızelis jaǵdaıyna ushyra­typ, densaýlyqtaryna orny tolmas jara saldy. Jalpy sany 1,5 mıllıondaı adam osyndaı zardap shekti. Jarylystardyń ekologııalyq zııandy saldarynyń adamdardyń turmysyna týra yq­paly bolmaǵanymen, aýyl sharýashylyǵy ónim­derin óndirýge keri áser etip, ekonomıkalyq damý áleýetin tejedi. Qorshaǵan ortaǵa keltirilgen zııandy áser­lerdiń keıbiri buryn bolǵan, qaısybiri qazir de jalǵasýda, bolashaqta da jańadan týatyndary bar ekeni belgili bolyp otyr. Sondyqtan olar­dy joıýdyń jáne aldyn alýdyń tıisti sharalary toqtamaýy kerek. 1949-1989 jyldary ekologııa­lyq aqparattyń bolmaýy halyqqa qanshalyqty zııan shektirgenin boljap bilý qıyn. Qazir ǵana ıadrolyq synaqtardyń radıoaktıvti zalaldary jergilikti, aımaqtyq tipti ǵalamdyq aýqymǵa jetkenin bilip otyrmyz. «...Barlyq jaýapkershilikti moınyma ala otyryp, ózimniń Jarlyǵymmen Semeı ıadrolyq synaq polıgonyn jabyldy dep jarııalaımyn. Iаdrolyq tarıhtyń bir beti aýdaryldy...», dep bastalǵan Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń osydan 20 jyl buryn halyqqa jarııalaǵan Úndeýi kúni búgingideı óz mańyzyn joıǵan joq jáne joıýy múmkin de emes. Bul Elbasynyń barynsha dana, sonymen qatar, batyl sheshimi edi. Ýaqyt ótken saıyn onyń tarıhı mańyzy arta bereri sózsiz. Uzaq jyldar ótken soń dú­nıe júzi qaýymdastyǵy Qazaqstannyń usy­nýymen osy kúndi Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy is-qımyldyń halyqaralyq kúni dep jarııa­laýy osy sózimizge dálel bolady. Táýelsizdik alǵan kezde álemdegi tórtinshi oryndaǵy ıadrolyq arsenaldy ıemdengen biz­diń elimizge ıadrolyq qarýy bar memleket atanýǵa degen qyzyǵýshylyq úlken boldy. Biraq Qazaqstan basqa joldy qalady. Kópte­gen sanksııalar men syndarǵa ushyraıtyn ıadrolyq qarýy bar jańa el bolǵansha bizdiń memleket órkenıetti álemniń senimdi ári bol­jamdy áriptesine aınalýdy qalap, ajdaha qarýdan óz erkimen bas tartty. Qazaqstannyń ıadrosyz álem jolyndaǵy kúresi polıgondy jabý jáne ajdahadan bas tartýmen ǵana shektelgen joq. Halyqaralyq arenada ıadrolyq qasiretti bastan keshken Qazaq­stan oǵan qarsy kúresterdiń belsendi basta­mashysy bolyp otyr. TMD elderi ara­synan Qazaqstan eń alǵashqylardyń biri bo­lyp, Iаdrolyq qarýdy taratpaý týraly shartqa qol qoıdy. On bes jyl buryn elimiz Iаdrolyq qarýdy synaýǵa jappaı tyıym salý jónindegi shartqa qosyldy. 2005 jyly Qazaqstan Iаdrolyq terrorızm aktilerine qarsy kúres týraly halyqaralyq konvensııaǵa múshe bolyp kirdi. Al 2006 jyly AQSh pen Reseı Federa­sııasy jarııalaǵan Iаdrolyq terrorızmge qar­sy kúres jónindegi jahandyq bastama quryl­taıshylarynyń biri boldy. Jýyrda Astanada ótken «Iаdrosyz álem úshin» atty halyqaralyq forým álemge áıgili memlekettik jáne saıası qaıratkerlerdi jınap, ıadrolyq qarýdan bas tartýǵa, álemdegi beıbitshilikti saq­taýǵa úles qosý jónindegi mańyzdy pikir almasý alańyna aınaldy. Forýmǵa qa­tys­qan barlyq belsendi qaıratkerler bul iske Qazaqstannyń qosqan úlesi zor ekenin atap ótti. Konferensııa qory­tyndysy boıynsha qabyl­danǵan Astana dekla­rasııasy ıadrosyz álem jolyndaǵy qozǵa­lysqa qosylǵan mańyz­dy úles ekeni sózsiz. Sergeı PLOTNIKOV, senator.   Derek pen dáıek • 2011 jyldyń 4 qaza­nyn­da AQSh astanasy – Vashıngton qalasynda Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev ame­rı­kalyq «Iаdrolyq qaterdi qys­qar­tý týraly bastama» (NTI) qo­rynyń syılyǵyn aldy. Bul Qa­zaq­stan Prezıdentiniń ıadro­lyq qarýǵa qarsy júrgizgen kópjyl­dyq eń­beginiń baǵasy edi. Týǵan halqynyń ıadrolyq synaq­tar qa­siretin basynan keship jat­qa­nyn kórgen N.Nazarbaev ony jer betinen alastaý úderi­sine erte bastan kirisken edi. • 1989 jylǵy 20 aqpanda Se­meı ıadrolyq synaq polıgo­nyn­daǵy jarylystardy ýaqytsha toqtatý nemese kúshin azaıtý týraly Semeı obkomynyń birinshi hatshysy Keshirim Boztaev­tyń Mıhaıl Gorbachevke haty sol kezdegi Qazaq KSR Mınıstrler Keńesiniń Tóraǵasy Nur­sul­tan Nazarbaevtyń qoldaýy­men ja­zyl­ǵan-tyn. • 1991 jylǵy 29 tamyz. Prezıdent N.Nazarbaev KSRO saıası basshylyǵynyń, Áskerı-óner­ká­sip kesheniniń qarsyly­ǵy­na qara­mastan, Semeı ıadro­lyq synaq polıgonyn óziniń №409 Jar­ly­ǵymen japty. • KSRO ydyraǵannan keıin, 1991 jyldyń 21 jeltoq­sa­nyn­­da Almatyda «Almaty dek­lara­sııa­sy» qabyldanyp, sol joly aýma­ǵynda ıadrolyq qarýy bar Qa­zaqstan, Belarýs, Reseı, Ýkraına respýblıkala­rynyń bas­­­shylary KSRO-nyń stra­te­gııalyq ıadro­lyq kúshine birlesken baqylaý ornatý jó­ninde kelisimge keldi. Sonymen birge, KSRO-nyń stra­tegııalyq sha­býyl­daýshy qarý-jaraǵyn qys­­­qartý jónindegi ha­lyq­ara­lyq mindettemelerin oryn­daýǵa ýaǵdalasty. • Qazaqstan qýaty álemde tórtinshi oryn alatyn ıadrolyq arsenalynan bas tartatyn­dy­ǵyn jarııalap, 1992 jyldyń 22 mamyrynda Lıssabon Hattama­syna qol qoıdy. Bul sheshim AQSh, Eýropa jáne BUU tara­pynan qýa­nyshty qoldaý tapty. • 1992 jyly Qazaqstan aý­maǵynda tuńǵysh ret halyq­aralyq qaterdi birlese otyryp azaıtý nemese «Nann-Lýgar» baǵ­darlamasy dep atalǵan shara bo­ıynsha ıadrolyq, hımııalyq jáne bıologııalyq qarýlardyń zııandy qaldyqtaryn joıý jobalary iske asyryldy. • 1994 jyldyń 14 aqpanynda Qazaqstan Atom energııasy jó­nindegi halyqaralyq agenttik­tiń (MAGATE) múshesi boldy. • 1994 jyldyń 5 jel­toq­sa­nynda Reseı, AQSh jáne Uly­brı­ta­nııa Qazaqstannyń Iаdro­lyq qarýdy taratpaý jónin­degi shartqa qol qoıýyna jáne osy qarýdan óz erkimen bas tar­týyna baılanysty qaýip­sizdigine kepildik beretini týraly me­mo­randýmǵa qol qoıdy. Keıin, bul me­mo­ran­dýmǵa Qytaı men Fransııa da qosyldy. • Qazaqstan 1995 jyly, óz aý­ma­ǵynan ıadrolyq qarý arsena­lyn áketý jónindegi mindettemesin to­lyq oryn­daǵannan keıin, onyń ınfraqu­ry­lymdaryn joıý jáne burynǵy áskerı óndiristi aza­mat­tyq maqsatqa konversııalaýmen aı­nalysty. Bul iste MAGATE sheń­­berinde Ulybrıta­nııa, AQSh, Shvesııa jáne Japonııa tara­py­nan tehnıkalyq kó­mekter kórsetildi. • 1996 jylǵy qyrkúıektegi BUU 51-sessııasy kezinde Qa­zaqstan Iаdrolyq synaqtarǵa jappaı ty­ıym salý týraly shartqa qosyldy. Oǵan qosyla otyryp, ıadrolyq qarýǵa ja­handyq monıtorıng júıesin qurý jumysyna belsene qa­tysty. • 1994-1996 jyldar­da­ǵy ıadro­­lyq qarýsyzdaný sala­syn­da­ǵy belsendi áre­ket­teri eskerilip, Qazaq­stan 1999 jyly Qa­rý­syzdaný jónindegi kon­fe­rensııanyń músheligine qa­byl­dandy. • 2002 jyldyń 13 ma­myrynda Qazaqstan Iаdro­­lyq jabdyq­taýshy­lar to­­­byna 40-shy múshe bo­lyp endi. Bul top mú­she­le­ri­niń maqsaty – ter­­ro­rızmge qarsy kúres, jappaı qy­ryp-joıatyn qa­rý­lardyń (JQQ) ta­ra­lýy­na qarsy áreketter jasaý jáne ıadrolyq ma­te­rıal­dardy paı­dalaný men olar­dyń qozǵalysyna ba­qylaý jasaý. Aıqarma bettiń materıaldaryn uıymdastyrǵan Jaqsybaı SAMRAT.