Qazir álemde nebir ózgerister bolyp jatyr, sol ózgeristerge Qazaqstan túbegeıli daıyn deýge bolady. Jańa dáýirge qadam basý jolynda elimizdiń aldyna qoıylǵan birqatar mindetterdi qamtyǵan Elbasynyń «Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa jaǵdaıyndaǵy damýdyń jańa múmkindikteri» atty bıylǵy Joldaýynda sonyń naqty mejeleri kózdelgen.
Elbasynyń byltyrǵy Joldaýy elimizdiń shırek ǵasyr ishindegi eki jańǵyrý úrdisin aıaqtap, úshinshi jańǵyrýǵa negiz salǵan bolsa, bıylǵy Joldaýy tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa jaǵdaıynda zamanaýı tehnologııalyq damýdyń naqty joldaryn nusqady.
Joldaýda alǵashqy mindet ındýstrııalandyrýdaǵy jańa tehnologııalarǵa arnalsa, qalǵan baǵyttary resýrstyq áleýet, aqyldy tehnologııalar, kólik-logıstıka, qurylys pen kommýnaldyq sektor, qarjy sektory, adamı kapıtal, memlekettik basqarý jáne jemqorlyqpen kúres boıynsha maqsat-mindetterdi naqtylaıdy.
Qazir álem jurtshylyǵy sońǵy tehnologııalardy keńinen qoldanady, sol sebepti bizdiń elimiz de mundaı tehnologııalyq jańashyldyqtardan shet qalmaýy qajet. Sıfrly júıeni órkendetýdiń arqasynda biz turǵyndardyń tehnologııalyq saýatyn jetildirýge kúsh salýymyz kerek. Bul baǵyt Qazaqstannyń sıfrly júıeni jetildirýine, aqyldy qalalardyń sanyn arttyrýǵa birden bir septigin tıgizedi.
Búgingi kúni elimizdegi ár mektep jappaı kompıýter synybymen qamtylǵan. Sonymen qatar kompıýter árbir úıde de negizgi aqparattyq qural retinde paıdalanylady. Kompıýtermen aqparatty tasymaldaý da, ony saqtaý da jolǵa qoıyldy, memlekettik kitaphanalar men arhıvterdiń birazy elektrondy júıege kóshirildi, elektrondy qujat aınalymy da óz kezegimen damyp keledi. Sonyń arqasynda osy qujattardy resimdeý, kommýnaldyq qyzmettiń kez kelgen túrleriniń aqysyn, aıyppuldar, salyq jáne ózge de qyzmet túrlerin úıde otyryp tóleýge ár azamattyń múmkindigi bar. О́rkenıetti elderdiń barlyǵy búgingi kúni osy sıfrly júıege kóship, ónerkásibiniń damýyn jáne halqynyń ál-aýqatyn jyldan-jylǵa jaqsartyp keledi. Osy damyǵan elderdiń qataryna kirý úshin biz de sıfrlandyrýdy, ár salaǵa zamanaýı tehnologııalardy engizýdi odan ári qarqyndatýymyz kerek.
Joldaýda resýrstyq áleýettiń odan ári damýyna basa mán berilgen. Soǵan sáıkes Elbasy tabıǵı resýrstardy basqarýǵa qatysty ustanymdardy synı turǵydan qaıta pysyqtaý, kásiporyndardyń energııa tıimdiligi men energııa únemdiligin, jańǵyrmaly energııa salasyn damytýǵa kúsh salyp, 2050 jylǵa qaraı bul kórsetkishti 80 paıyzǵa, Qazaqstandaǵy balamaly energııa úlesin 2030 jylǵa qaraı 30 paıyzǵa jetkizý mindetin qoıdy. «Jasyl» tehnologııalarǵa ınvestısııa salý úshin bıznesti yntalandyrýdyń mańyzdylyǵyn da atap ótti. Turmystyq qatty qaldyqtardy zaman talabyna saı ýtılızasııalaý jáne qaıta óńdeý úshin sharalar qabyldaýdy tapsyrdy.
Jyl saıyn óndiris oryndary kásiporyndar sanynyń ulǵaıýyna, halyq sanynyń ósýine baılanysty álem boıynsha energııaǵa suranys kúnnen-kúnge artyp barady. Dástúrli jer asty qazbalarynan alynatyn otyn qory azaıyp keledi.
Búgin de ár el jer asty otyn qoryn saqtaýdyń birden-bir joly retinde jańǵyrmaly energııa kózderin zerdelep, mamandar daıarlaýda aýqymdy isterdi qolǵa alyp otyr.
Ártúrli óndiristik jáne aýylsharýashylyq ónimderin óndirýde jańǵyrmaly energııa kózderimen jylý-energetıkalyq jáne materıaldyq qorlardyń tıimdiligin arttyrý úshin ozyq tehnologııa paıdalanylýda.
Máselen, búginde dúnıejúzinde qýaty 2500 MVt bolatyn 100 myńnan asa jel elektr stansalary jumys isteıdi eken. Dúnıejúzilik energetıkalyq kongrestiń boljamy boıynsha 2020 jyly jańǵyrmaly energııanyń úlesine 1150-140 mıllıon tonna shartty otyn keledi. Bul jalpy energııa tutynýdyń 5, 6-5, 8 paıyzyn quraıdy. Álemdegi damyǵan memleketterde paıdalanatyn jalpy energııadaǵy jańǵyrmaly energııa úlesi AQSh-ta 20-25 paıyz, Anglııada 20 paıyz (600 MVt), Japonııada 7-9 paıyz, Germanııada 12 paıyzǵa deıin eken.
Sol baǵytqa biz de bet túzep, qazir elimizde jalpy qýattylyǵy 336 MVt bolatyn jańǵyrmaly energııa kózderiniń 55 nysany jumys isteıdi. Olar 2017 jyly 1,1 mıllıard kılovatt-saǵat «jasyl» energııa óndirdi. Bul – biz úshin azdy-kópti bolsa da jetistik.
Ulttyq ekonomıka mınıstrligi Statıstıka komıtetiniń aqparaty boıynsha, Qazaqstandaǵy ınvestısııalardyń úshten bir bóligi paıdaly qazbalardy óndirýge tıesili. Sóıtip negizgi kapıtaldaǵy ınvestısııalardyń kólemi 2017 jyly 1 trıllıon teńgege ósip, onyń kólemi 8 trıllıon 749,3 mıllıard teńgeni qurap otyr.
Negizgi ınvestısııalar dástúrli túrde iri kásiporyndarǵa tıesili, 2016 jylmen salystyrǵanda kórsetkish 1,5 paıyzǵa joǵarylap, 4247,3 mıllıard teńgeni quraıdy, al shaǵyn bızneske – 3757 mıllıard teńge, orta bızneske 745 mıllıard teńge somasynda tıesili. Bul rette ınvestorlar paıdaly qazbalardy qaıta óńdeýden góri, óndirýmen aınalysqandy jón kóredi. О́ńdeý ónerkásibi bolsa óndirýdiń ósý qarqyny boıynsha da, ınvestısııa kólemi boıynsha da ilese almaı jatyr.
Investısııalardy negizgi kapıtalǵa tartýdyń ekinshi baǵyty kólik pen qoımalar bolsa, 2017 jyly 1 trıllıon 232,9 mıllıard teńgeni qurap otyr.
Qazirgi ýaqytta jańa tehnıka, tehnologııanyń arqasynda «jasyl» energııa salasy da óz qarqynymen bastaý alyp keledi. Alaıda bul salaǵa da ınvestısııalar tartýdyń ózindik qıyndyqtary bar, sebebi el bıznesmenderi de tez arada tabys tapqysy keledi, al «jasyl» energııa salasy boıynsha usynylyp otyrǵan jobalardy júzege asyrý kóp qarajat bólýden basqa, kóp ýaqytty talap etedi. Bul bıznesmenderdi asa kóp qyzyqtyrmaı otyr. Sol sebepti Elbasy óz Joldaýynda «jasyl» tehnologııalarǵa ınvestısııa salý úshin bıznesti yntalandyrýǵa aıryqsha kóńil bólip, mańyzdylyǵyn atap ótken bolatyn.
Jańǵyrmaly energııa kózin ıgerýdiń birden-bir tetigi retinde osy salaǵa qajetti jańa mamandardy daıarlaý kerek. Sebebi kún, jel energııalaryn jylý, elektr energııasyna túrlendiretin gelıoqondyrǵylardaǵy, jel qozǵaǵyshtaryndaǵy jylý, elektr energetıkasynyń fızıkasyn túsinetin fızık-ınjenerler ázirleý ózekti. Elbasynyń taıaýdaǵy bes áleýmettik bastamasynda joǵary oqý oryndarynda oqıtyn jastarǵa bólinetin memlekettik grantty 20 myńǵa deıin kóbeıtý usynysy kóńilge qýanysh uıalatady. Bul elimizdiń shekara mańaıyndaǵy aımaqtar jastarynyń kórshi memleketterge ketýine tosqaýyl bolary sózsiz. Memleket tapsyrysy boıynsha tegin oqýǵa iligetin jastar kóbeıetini ıgi is ekeni daýsyz.
Zaman talabyna tolyq jaýap bere alatyn jańa tehnologııanyń mamandary, ıaǵnı fızık-ınjenerler, fızık-energetıkter bizge óte qajet. Ár oqý oryndaryna arnaıy ınvestısııa bólip, olarda jańǵyrmaly energııa kózderiniń qondyrǵylaryn jasaıtyn ǵylymı oqý-óndiristik baza, jańa tehnologııalyq laboratorııalar ashyp, elimizge kún, jel, jer asty jylýy jáne taǵy basqa salalar boıynsha bilikti mamandardy, ǵylym doktorlaryn, ǵylym kandıdattaryn shaqyrý kerek. Bul jańǵyrmaly energııa kózderi tek turmystyq maqsatta ǵana emes, aýyl sharýashylyǵyna da aýadaı qajet. Sondyqtan aýyl sharýashylyǵynyń energetık ınjenerlerin de arnaıy daıarlaý qajet. Ár oblystyń joǵary oqý oryndaryndaǵy talantty jas ınjener, matematık, fızıkter arasynan ǵylymı kadr ázirlenýi tıis. Sóıtip sapaly kadrlardy daıarlaýdyń arqasynda biz elimizdegi tegin kún, jel, sý jáne t.b. energııa kózderin paıdalanyp, el ekonomıkasyn baıytýǵa, ekologııasyn jaqsartýǵa yqpal ete alamyz.
Erbolat MUQAEV, Parlament Senatynyń depýtaty