Abaıdyń óleńinde aıtylǵandaı, «Qyrdaǵy el oıdaǵy elmen aralasyp, kúlimdesip, kórisip, qushaqtasyp» máre-sáre bolatyn keremet kez de kelip jetti. Elimizdiń batys óńirinde Naýryz toıy aıdyń 14-inshi jańasynan bastalady. Tań sibirlep atqannan-aq bir-birimen sálemdesip, jyldan esen shyqqandaryna shúkir desip, «Bir jasyńyzben!» dep kórisetin aǵaıyn qandaı zaman ótse de osy ıgi dástúrden ajyramaǵan. Resmı mereke bolmasa da, batys óńiri bul kúnge erekshe daıyndalady. Biraq bıylǵy Amal merekesiniń jóni bólek boldy. Bulaı deýimizge sebep te bar. Alys-jaqyn bes elden kelgen 700-ge jýyq ónerpaz Jaıyq jaǵasyn naǵyz tamashaǵa, sán men saltanatqa bóledi. Atyraýda «Uly dalanyń ulttyq dástúrleri» atty halyqaralyq forým ótti. Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda uıymdastyrylǵan forýmda 20-ǵa jýyq shara bolyp, munaıly meken halqyna erekshe mereke syılady.
Birligimiz jarasqan
Eki kún boıy Jaıyqtyń jaǵasy jaqsylar men jaısańdarǵa toldy, toı-tamashaǵa keneldi. Isataı-Mahambet atyndaǵy ortalyq alańda bastaý alǵan «Uly dalanyń ulttyq dástúrleri» halyqaralyq forýmy qoǵamdyq sanany jańǵyrtyp, dástúr-saltymyzdy nasıhattaýdy maqsat etti. Túrkııa, Ázerbaıjan, Qyrǵyzstan, Reseı, О́zbekstannan kelgen 30-dan astam óner ujymy, 700 ártis Atyraýdyń ár kóshesinde ótken sharalarǵa belsendilikpen qatysty. Ortalyq alańdaǵy forýmnyń ashylý saltanatyn myńnan astam atyraýlyq tamashalady.
– Tamyryn tereńnen tartatyn dástúrimizdiń, mádenıetimiz ben ónerimizdiń arqasynda búginde elimiz álemdik arenada aıshyqty oryn aldy. Buǵan basty negiz – qoǵamdyq kelisim, saıası turaqtylyq, halyqaralyq, dinaralyq, ultaralyq tatýlyq. Munyń bári de Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev júrgizip otyrǵan sarabdal saıasattyń jemisi men jeńisi, – dedi saltanatty sharada sóılegen oblys ákimi Nurlan Noǵaev. – Prezıdenttiń halyqtyń ál-aýqatyn kóterý úshin ınfraqurylymdy damyta otyryp, óskeleń urpaqty básekege qabiletti bolýǵa shaqyrǵan Úndeýin qazaqstandyqtar tolyqtaı qoldaıdy. Bul rette bizdi ulttyq rýhtyń bıiktigi, salt-dástúr men mádenıetke beriktigimiz alyp shyǵady.
Naýryz keldi, qut keldi dep qýanǵan aǵaıyn bir-birimen kórisip, izgi lebizderin arnap jatty. Ortalyq alańǵa Atyraýdaǵy 18 etnomádenı birlestik kıiz úılerin quryp, ulttyq taǵamdaryn usyndy. Ulttyq sporttyq oıyndardan jarystar ótip, jeńimpazdar baǵaly syılyqtarmen marapattaldy.
Mádenı qundylyqtyń máni zor
Halyqaralyq forým aıasynda ǵalymdar da bas qosty. «Naýryz – adamzattyń materıaldyq emes, mádenı qundylyǵy retinde» taqyrybynda ótken ǵylymı-tájirıbelik konferensııaǵa Eýropa, Ortalyq Azııa, TMD memleketterinen kelgen ǵalymdar qatysty. Olar Naýryz meıramynyń tarıhı negizderi, qoǵamdaǵy orny, mereke fenomenin zerdeleý máseleleri boıynsha baıandamalar jasap, oı bólisti.
Halyqaralyq túrki mádenıeti men ónerin birlesip damytý uıymynyń bas hatshysy Dúısen Qaseıinov, Vengrııadaǵy qazaqtar qaýymdastyǵy tóraǵasy Ońaısha Mandokı de lebiz bildirdi. Plenarlyq májiliste L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń professory, belgili ǵalym Tursyn Jurtbaı, Ázerbaıjan aqyny Ibragım Hadjıev, Qazaqstannyń Ulttyq mýzeıiniń ǵalym-hatshysy Zúbáıda Suraǵanova, basqa da ǵalymdar baıandama jasady.
Poezııa padıshasyna qurmet
Atyraý – jyrdyń mekeni. Qazaq ádebıetiniń alyptar shoǵyryna birqatar talanttardy syılaǵan jer. Búginde Farıza degen esim Poezııa degen qasıetti sózdiń sınonımine aınaldy. Bar ǵumyryn óleńdi aıalaýǵa arnaǵan aqynyn týǵan jeri qashanda qurmetpen aıtady. Halyqaralyq forým aıasynda ótken sharalar legine «Farıza oqýlaryn» engizýdegi maqsat ta aıan: qazaqtyń qara óleńin qasterleý, óskeleń urpaqty ónersúıgishtikke baýlý, aqyn jyrlaryn nasıhattaý. Memlekettik syılyqtyń laýreaty, Halyq jazýshysy Farıza Ońǵarsynova shyǵarmashylyǵyna arnalǵan respýblıkalyq kórkemsóz oqý sheberleriniń baıqaýyna elimizdiń túkpir-túkpirinen talantty jastar jınaldy. Olardyń ónerlerin Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, aqyn Aqushtap Baqtygereeva bastaǵan qazylar alqasy baǵalady. Farıza Ońǵarsynovanyń óleńi, aqynǵa arnalǵan jyr, prozalyq shyǵarmadan úzindi oqý boıynsha synǵa túsken qatysýshylardyń arasynan bas júldeni atyraýlyq Áıgerim Qabdesheva jeńip aldy. Batys Qazaqstan oblysynyń atynan qatysqan Nazgúl Pahmanova birinshi orynnyń tuǵyrynan kórindi. Barlyq jeńimpazdar baǵaly syılyqtarmen, alǵys hattarmen marapattaldy. Shyrqa, dombyra!
Atyraý – kúı Otany dep beker aıtylmasa kerek. Qos ishekke zamana únin qosqan nebir dúldúlder ótken bul jerden. Solardyń izin jalǵaǵan Baqyt Qarabalınanyń da esimin eli maqtan etedi. Qoshalaq qumynda dúnıege kelgen Baqyt Qarabalına asqaq arman qanatynda Almatyǵa bardy, halyqqa keremet kúıshi retinde tanyldy. Qazaq ónerine kúıshi qyzdyń qosqan úlesi zor. Baqyt Qarabalına atyndaǵy respýblıkalyq dombyrashy qyz-kelinshekter baıqaýyna 15 ónerpaz qatysty. 16-35 jas aralyǵyndaǵy dombyrashy qyz-kelinshekter qatysqan baıqaýdyń bas júldesin Nazerke Bazarbaeva jeńip aldy.
– Shyny kerek, Baqyt Qarabalınanyń esimi kópten eskerýsiz qalyp júr edi. Osy olqylyqtyń orny tolǵandaı sezimdemiz. Dına Núrpeıisovadan keıin qazaqtyń kúıshi qyzdarynyń atyn asqaqtatqan Baqyt Qarabalına bolatyn. Búgingi baıqaýdyń bas júldesin atyraýlyq dombyrashy qyz jeńip aldy. Bul – kúı anasy salyp ketken sara joldyń osy topyraqta búginge deıin jalǵasyp kele jatqanyn kórsetedi, – deıdi qazylar alqasynyń múshesi Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, belgili kúıshi Aıgúl Úlkenbaeva.
Sheberdiń qoly ortaq
Naýryz toıy degende ulttyq kıimder, buıymdar, jádigerler eske túsedi. Oblystyq tarıhı-ólketaný mýzeıi osy baǵytta birqatar jumystar atqaryp júr. Forým aıasynda belgili dızaıner, «Altyn sapa» syılyǵynyń ıegeri Yrza Tursynzadanyń sheberlik sabaǵy ótti. Úsh kún boıy mýzeı zaldary lyq toly boldy. Sheberdiń ózinen tiginniń qyr-syryn bilgisi kelgen atyraýlyq qyz-kelinshekterdiń sany 500-den asqan. Olar qyz jasaýyn daıyndap, quraq qurap, kórpe tigip úırendi.
– Halyqtyń etnodızaınǵa degen yqylasy tánti etti, – deıdi Yrza Tursynzada. – Bul meniń jeke menshigim emes, halyqtyń qazynasy. Sol qazynany qasterleýge shaqyramyn. Ulttyq naqyshtaǵy qansha jaqsy dúnıeler shyǵyp jatyr, biraq naryqty tolyq qamtý úshin áli de eńbektený kerek.
Aqyndar shyqty aıtysqa
Qashanda mereke men toı-dýmannyń kórki aqyndar aıtysy bolǵan. Halyqaralyq forýmda bul úrdis umyt qalmady. Mahambet atyndaǵy akademııalyq qazaq drama teatrynda eki kún boıy jyr kórigi qyzdy. Elimizdiń ár óńirinen kelgen 20 aqyn ázilmen ádiptelgen ádemi aıtys jasady. Oblystyq ákimdiktiń qoldaýymen Qazaqstan Jazýshylar odaǵy Atyraý oblystyq fılıalynyń tóraǵasy Qoıshyǵul Jylqyshıev uıymdastyrǵan jyr alamany joǵary deńgeıde ótti. Amal merekesine alǵash kýá bolyp turǵanyn aıtqan aıtysty júrgizýshi, belgili aqyn Júrsin Erman eldi toptastyratyn, bereke-birlikke úndeıtin kórisý saltyn ózge óńirlerde de qolǵa alsa degen usynysyn jasyryp qalmady. «Atyraý bul turǵyda kópke úlgi bolyp otyr», – dedi ulttyq ónerdiń janashyry.
Memlekettik syılyqtyń laýreaty, Qazaqstannyń Eńbek Eri Asanáli Áshimov bastaǵan qazylar alqasy bas júldege eki aqyndy laıyq dep tanydy. Atyraýlyq Aızada Dáýlekenova men qaraǵandylyq Tilegen Ádilov bas júldege tigilgen úsh mıllıon teńgeni teń bólisti.
«Báıge berem jyǵylǵan balýanǵa da...»
Ulan-asyr toıdyń báıgesiz sáni bola ma? Qazaqsha kúresten ashyq respýblıkalyq týrnırge elimizdegi eń myqty sportshylar qatysty. Tipti osy sharaǵa Grýzııadan arnaıy kelgen balýandar da jarys alańynan tys qalmady. Atyraý oblysynda sońǵy jyldary ulttyq sport túrleri aıryqsha damyp keledi. Oblys ákimi Nurlan Noǵaevtyń qoldaýymen qolǵa alynǵan sharalar qatary kóp. Ult qundylyqtaryn ulyqtaǵan forýmda buǵan taǵy bir márte kýá boldyq. «Qazaqstan barysy» týrnıriniń úsh dúrkin jeńimpazy Beıbit Ystybaevtyń dúbirli dodanyń qurmetti qonaǵy bolýy sportshylarǵa serpin syılady. Jarys qorytyndysynda birinshi oryn – 2 mln teńgeni shyǵysqazaqstandyq ataqty balýan Aıbek Nuǵymarov qanjyǵasyna baılady. Almatylyq Dáýren Nuralınov pen qaraǵandylyq Erjan Shynkeev, almatylyq Rýslan Ábdirazaqov ta júldegerler qatarynda ataldy.
Tartysty toǵyzqumalaq, qyzyqty kókpar
Tapqyrlyqty talap etetin aqyl-oı oıyny toǵyzqumalaqtan halyqaralyq týrnırge qatysýshylar Túrkııa, Qytaı, Aýǵanstan, Túrikmenstan, Reseı men Qazaqstannyń bes oblysynan keldi. Tartysty básekede erler arasynda birinshi oryndy qyzylordalyq Beksultan Bostandyqov jeńip alsa, áıelder arasynda aqtóbelik Almagúl Tákishevanyń mereıi ústem boldy.
«Máńgilik saryn»
Ulttyq ónerdiń káýsarynan nár alyp, babalar murasyn nasıhattaý Elbasynyń «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynyń bir tarmaǵy. Jas ónerpazdardyń sheberlikterin shyńdap, úlken sahnaǵa shyǵýlaryna jolashar bolatyn sharalardyń mańyzy zor. Halyqaralyq dástúrli óner festıvaliniń de maqsaty osy. Arqa, Batys, Syr, Jetisý, Altaı-Tarbaǵataı dástúrli óner mektepteriniń qazynalary Jaıyqtyń jaǵasynda bir arnada toǵysty. «Sarmat» folklorlyq-etnografııalyq ansambliniń oryndaýyndaǵy «Kóshpendiler rýhy» ádebı-sazdy sahnalyq qoıylymy kórermenge erekshe áser qaldyrdy. Elimizdiń túkpir-túkpirinen, Reseı, Qyrǵyzstan men Túrkııadan kelgen óner sheberleri dástúrli ánniń dańqyn aspandatty. Belgili jyrshy, folklortanýshy-ǵalym Berik Júsip festıvalda aıtylǵan ár ándi qur habarlap qana qoımaı, tarıhyn tarqatyp otyrdy.
– Qazaqstanǵa kelgen saıyn tóbem kókke jetedi, – deıdi noǵaıdyń áıgili jyraýy Arslanbek Sultanbekov. – Qazaq pen noǵaıdyń túbi bir. Atyraýǵa kelip, týystarymmen qaýyshqandaı bir keremet sezimdemin. Osyndaı sharany uıymdastyrýshylarǵa alǵysym sheksiz.
Festıvalda Qyrǵyzstannyń halyq ártisi Roza Amanova, Túrik ánshisi Irfan Gıýrdal, súleılerdiń sarqyty Almasbek Almatov, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkerleri Sáýle Janpeıisova, Ardaq Isataeva, dástúrli án óneriniń sheber oryndaýshylary Qaırat Kákimov, Alma Amanjolova, Jolaman Qujymanov, Janqoja Aıapov, Farhad Orazovtar salǵan án Atyraýdyń aspanyn jańǵyrtty.
Jastarǵa taǵylym
Forým barysynda «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynyń óńirlerde oryndalý barysy da baıandaldy. «Rýhanı jańǵyrý» respýblıkalyq jobalyq keńsesi ókilderiniń qatysýymen ótken dóńgelek ústelde Elbasy bastamasymen qolǵa alynǵan baǵdarlamanyń ózektiligi áńgime arqaýy boldy.
Sondaı-aq Atyraýdaǵy Nazarbaev zııatkerlik mektebindegi «Rýhanı jańǵyrý» kishi jobalyq keńsesinde úshjaqty memorandýmǵa qol qoıyldy. Endi Isataı aýdanyndaǵy H.Náýbetov atyndaǵy orta mektep oqýshylary halyqaralyq bilim ordasynan tájirıbeden óte alady.
Halyqaralyq forým jumysynan jastar da syrt qalǵan joq. Qazaqstan estrada juldyzdarynyń konserti atyraýlyqtar men qala qonaqtaryn merekelik kóńil kúıge bóledi.
Ardaqtylarǵa – «amanat» syılyǵy
«Uly dalanyń ulttyq dástúrleri» atty halyqaralyq forým gala-konsertpen qorytyndylandy. Eki kún boıy ótken túrli baıqaýlardyń bas júldelerin ıelengen darabozdar ónerlerin kórsetip, elimizge belgili tulǵalardyń qoldarynan marapat aldy.
Saltanatty sharada sóılegen oblys ákimi Nurlan Noǵaev: «Forýmdy ótkizgendegi maqsat Elbasymyzdyń «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasynda kórsetilgen is-sharalardy atqarý, ulttyq qundylyqtardy dáripteý edi. Sol maqsat oryndaldy», dedi.
Forýmnyń jabylý saltanatynda Túrksoı-dyń bas hatshysy, qoǵam qaıratkeri Dúısen Qaseıinovke «Tuǵyrly tulǵa» marapaty tabystaldy. Halyqtyń alǵysyn alyp júrgen qoǵam qaıratkeri Qaırat Ishanov, Qazaqstan Jazýshylar odaǵy Atyraý fılıalynyń tóraǵasy, aqyn Qoıshyǵul Jylqyshıev, «Qurmet» ordeniniń ıegeri, «О́nerpaz» JShS-niń bas dırektory Álııa Bekqojıeva, advokattar alqasynyń tóraıymy Aısulý Omarova «Amanat» ulttyq qoǵamdyq syılyǵyn ıelendi.
Baqytgúl BABASh, «Egemen Qazaqstan»