Aǵalardyń alaqany

Tipten, meıli, jeke basyńa arnap jasaǵan jaqsylyǵy bolmasa da myna dúnıede jaqsy adamdardyń, jaqsy aǵalardyń kóp ekeni de ras. Al jan-jaǵyna jaqsynyń sharapaty tımeı qoımaıdy. Kóńil aınadaı ashylyp, jan-júrek jadyrap jańarǵan osynaý shapaǵatty Naýryz kúnderinde sondaı abzal aǵalardyń asyl beıneleri, ázız bolmystaryn bir eske alyp qoıǵan artyq emes shyǵar dep oılaımyn.

Qazaqtyń «aǵa» degen sózinde bir jyly shýaq, erekshe qasıet bar. Aǵalar bolmysynan, sıpatynan árqashan kóktemdeı kóńil keńdigin sezinbeıtin kezimiz bolmas. Jolynda jaqsy aǵalar kóp ushyrasqan adamnyń joly bolǵysh keledi. Jaqsy aǵalar jasaǵan jaqsylyǵyn eshqashan buldamaıdy. Olar qamqor alaqanymen alqaǵan iniler, keıingi tolqyn jastar osyndaıda aǵa úmitin aqtaýǵa, aldamaýǵa tyrysyp, bıikterge talpynyp umtylady.

Jo-joq, biz aǵa degende qandas, birge tý­ǵan baýyr týystyqty aıtyp turǵan joqpyz. Qazaq dástúrinde jaqsy adamdar ózinen jasy kishilerdiń bárine aǵa. Mundaı aǵalar esh­kimdi elge, jerge bólip alalamaıdy. Tek isine, sózine, izgiligine, talanty men talabyna, daryny men qarymyna qaraıdy. Aǵalardyń bir aýyz jyly sózi, saǵan degen senimi qanattandyrady, tıtteı talabyńdy taýdaı qylady, aldyńnan alys qııandarǵa, baqytty bolashaqtarǵa bastaıtyn aq jol ashady.

Qazaq saltynda aǵa men ini arasyndaǵy aq shýaqty, altyn arqaýly dáneker eshqashan úzilmegen. Jasy úlken, joly úlken aǵalardy dáıim qurmettep syılaǵan. Ásirese, rýhanı turǵydaǵy aǵalyqqa qatty mán berilgendigi baıqalady. Álbette, bul arada rýhy bir emester tek bıologııalyq týystyqpen ǵana aǵaly-inili bolyp uzaq júre almaıtynyn da eskerýimiz kerek. Demek, «Atadan altaý, anadan tórteý, jalǵyzdyq kórer jerim joq» degen Abaı kúńirenisiniń tegin bolmaǵandyǵy. Bul jerde de uly aqynnyń izdep otyrǵany qan týystyǵy emes, jan týystyǵy, rýh birligi, rýhanı týystyq ekendigin ańǵarmaǵymyz abzal. Tek sonda ǵana «aǵasy bardyń jaǵasy bar, inisi bardyń tynysy bar», Tek sol jaǵdaıda ǵana, jan jaqyndyǵy bolǵanda ǵana «aǵanyń kóńili aq jaılaý».

Iá, hakim aıtqandaı, aldyńǵy tolqyn aǵalar, keıingi tolqyn inilerdiń rýhanı birligi, jan týystyǵy qazaq topyraǵynda eshbir tolastamaı, jelisi úzilmeı, bir-biri­ne degen uly saǵynyshy ámbe sýymaı kele jatqandyǵyn aıtýymyz kerek. Muhtar Áýezovtiń ataqty «Abaı joly» roman-epopeıasynyń úlken bir bóli­min «Aqyn aǵa» dep ataǵany eske túsedi. Bar­shaǵa málim, bul – Abaıdyń aqyndyq mektebindegi aǵalyǵy. Onyń jolyn tutqan, taǵylymyn alǵan aqyn inileri Kókbaı, Shákárim, Aqylbaı hám basqalary. Al áıgili «Alash» qozǵalysynyń aǵalary Álıhan Bókeıhanov pen Ahmet Baıtursynuly bol­ǵany belgili. Osynaý adamdardyń aǵalyq qamqorlyǵymen, aıaly alaqanymen qanshama ult tulǵalary tárbıelenip qalyptasty deseńizshi! Solardyń ishinen olardyń aǵa­lyq aqylmandyqpen baýlyp, tomaǵasyn sypyrǵan, Lenınniń aldynda Qazaq avtonomııasyna tıesili jer týraly baıandama jasaǵan Álimhan Ermekov pen ult múddesi jolyndaǵy qaıtpas qaısar kúresker Smaǵul Sádýaqasovtyń ardaqty esimderin atasaq ta jetkilikti bolar. Nemese Alash arystarynyń keıingige, qazaq úshin Muhtar Áýezovti saqtap qalý oraıyndaǵy aǵalyq janashyrlyqtary da kóńil tolqytarlyq ǵıbrat emes pe.

Qazaqtyń keıingi ulylary da osy aǵalyq joldy saqtaýdan tanbady. Qanysh Sátbaev, Ilııas Omarov, О́zbekáli Jánibekov syndy kemeńgerler jaqsylyq jasap, jolyn ashqan qanshama azamattar elimizdiń belgili tulǵalaryna, úlken ǵalymdarǵa, salıqaly sanatkerlerge aınaldy. Alysqa uzamaı-aq, kórnekti jazýshy, qazaq baspasóziniń kósh bastaýshy bahadúri Sherhan Murtazanyń – Sheraǵańnyń shekpeninen shyqqan aıtýly inilerin sanamalap shyǵýdyń ózine talaı ýaqyt keteri anyq. Solardyń biri de biregeıi kúni keshe ómirden ótken «Egemenniń» qara nary Erjuman Smaıyl edi. Bul kisiniń de jaqsylyǵyn kórgen, aǵalyq jan jylýyn sezingen keıingi tolqyn ókilderi, ini-qaryndastary kóptep sanalatynyna barǵan saıyn kózimiz jete túsýde. О́mirde shyn mánisinde aǵa bola bilgen. Sheraǵań sııaqty, qalyń kópshiliktiń, keıingi tolqynnyń qalaýymen ol da Eraǵa degen qasterli atqa ıe bolǵan.

Aǵa joly – ardaqty jol. Aǵa qasıeti – qam­qorshyldyq. Aǵa bolý, aǵa degen atqa ıe bolý ońaı emes. Ondaı baqyt pen qurmet kez kelgenniń peshenesine buıyra da bermeıdi. Aǵalyqtyń qadir-qasıetin saqtaı bileıik, aǵaıyn. О́ıtkeni aǵalyqqa adaldyq pen tazalyq, aq peıil ǵana tán. Aǵalar – birlik pen bereke tutqasy. Aǵalyqtyń úlken dá­rejesi – el aǵasy bolý. «Jaqsy adamdar kóp áli syrlaspaǵan, kezekti kún esigin birge ash­pa­ǵan. Al ǵajaby kezdesken jaqsy aǵalar, Týys maǵan, dos maǵan, qurdas maǵan». Jaqsy aǵalar­dyń keýdelerin árkez «adaldyq», «darqandyq», «shynshyldyq» dep atalatyn jyr kerneıdi. Aǵalar alaqanynyń jylýy qalyń elge qajet.

Qorǵanbek AMANJOL, «Egemen Qazaqstan»