Qaraly jurt jas qabirden keri ysyrylyp, tarqaı bastady. Biraýyq qımastyqpen osharylyp turyp qalǵan et jaqyndary da amalsyzdan ilbı basyp ydyrady. Beıit basynda shoqıyp jalǵyz Ánýar qaldy.
«Talaq ettiń meni, opasyz taǵdyr!– dep únsiz egilgen Ánýar demine shashaldy.Tynysy tarylyp, býynǵandaı aýa qarmady. Onyń ústine osydan tórt jyl buryn tizeden joǵary kesilip tastalǵan sol aıaǵy kádimgideı jan bardaı syzdap, kózi qaraýytyp ketkendeı. Syzdaǵany qara sany bolar, árıne. Áıtpese protezge jan bitpegen bolar. Amalsyzdan oń jaq jambasyna lyqsyp, protez aıaǵyn keń kósilmek bolyp edi, oǵan ál-dármeni jetpedi. Manaǵy ázirde esi kiresili-shyǵasyly bir shaqta, qoshqarmúıiz taıaǵy anadaı jerge ushyp túsken eken. Sony qalaı qolyma alsam eken dep, kóz qıyǵyn saldy. Baýyryn kóktesinge tóseı jıyryla jazylyp, kádimgi myń qatparly jemdik qurttaı býnaq-býnaq saqınalaryn sozyp, poshymy uzaryp, qoly jetti taıaǵyna. Ilgekti tutqasynan syǵymdap aldy. Endi taıaǵyn tirep, ońtaıly tiktelip, protez aıaǵynyń syrqyraýyn basty.– Ýh! Apam-aı! Meni kimge tastap kettiń! Qudaı-aý, endi meniń kimim qaldy?! Kimim qaldy?! Kimim qaldy, qý taǵdyr?! Ne jaýabyń bar? Apa, sen ne aıtar ediń? Qalaı jubatarsyń meni? Jubatshy, jubatshy! Sovetaı aǵamnan aırylǵanda, kózińniń jasyn kól qylyp basý aıtqan óziń ediń ǵoı. Osy qaıǵydan araǵa bir jyl túskende tuńǵyshym – Ilııasym opat bolyp, júregim úzilip, esim aýǵanda jan shaqyrtyp ediń maǵan. Jan Apa, endi kimge jalynam? Kim meniń kúıreýik taǵdyryma arasha túsedi. О́ziń kettiń. О́zińmen meni ala ketseńshi. Nesine qalam artyńda? Ala ketshi, erte ketshi, tastamashy, Apa-a-a-a!»
* * *
...Almatyǵa oqýǵa bir top synyptastarymen attanǵan shaǵy she? Bári de este. «Boranbaıdyń balasy áke jolyn qýyp, aýyl sharýashylyǵy salasynyń bildeı mamany bolýdy armandapty», degen úmitti sózben qatarlasyp: «Aýdan ártisi atanǵan Ánýar sonyń oqýyna túspegende qaıtedi?» degen kesimdi pikir de el ishin aralap ketken. Qos pikirdiń de jany bardaı. Endigisin ómir kórseter... Osy tujyrymdardyń qaısysynyń jalynan ustaryn anyq bilmegen Ánýar alys jolǵa attanatyn kólikke kelip mingen... «Ártis bol, ataǵyń dúıim elge jaıylǵan akter bol. Sonda-a-a...», – dep janaryna jas irkip qalǵan bir beıneniń qoshtasarda neni mezgep turǵanyn da túsinetin... «Elge sharýashylyq dırektory bolyp kel», degen anasynyń amanatyn qaıtpek?!.. Ekiudaı sezimmen, dúbara kúımen úlken jolǵa túsken...
* * *
«Ol inińniń sabaǵy suıyqtaý», dep qaldy birde dosent joldasy Ánýardyń aǵasy Saılaýǵa. «Ol iniń «sopramatty» oqýdyń ornyna teatrǵa qatysty ádebıetterge úıirsek eken», dedi ekinshisi. Osylaısha bárin sezip júrgen. Ánýardyń ózimen de ońasha sóılesken. «Oqımyn, oqımyn ǵoı», dep qutylatyn. Bir joly stýdııanyń keshki, akter sheberligi mektebine baryp júrgenin estip, qatty qysyp sóılesken. «Ańsarym aýǵan soń artyq bolmas dep, jaı úırenip júrgenim ǵoı», dep sytylyp ketken aǵa qyspaǵynan. Saılaý suraıdy. Ánýar inisi aldaıdy. Bárine qanyq. О́zi oqıtyn aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtyn tastaǵysy kep júr eken... Mine, mundaı jaltarma oıynnyń endi jalǵasa berýin ýaqyt ta shekteıtin kez kelgendeı edi.
– Iá, Abaı atamnyń óleńderine qumarmyn, aǵa! Kórersiz, kúni erteń sahnadan Abaıdyń óleńderimen qosa qara sózderin de tamyljytyp, tamsantyp, ár júrekke oı tastap, tulpardaıyn oıqastap, ár sózin náshine keltire aıtyp turǵanymdy kórersiz, aǵa! Ant etemin aldyńda, aǵataıym! Bata berińiz, akter bolaıyn, asyl aǵa!– dep Ánýar kánigi ártisteı kósilip, áserlenip, arýaqtanyp sóılep ketsin. Shabyt qysqan ózin.
– Baýyrym-aý, daıyn ártissiń ǵoı,– dep Saılaý aǵasy qos qolyn erkinen tys jaıa berdi...
* * *
Oqý bitti. Dıplom qaltada. О́zge qurbylaryndaı qyzmet izdep, sabylyp jatpady Ánýar. Sol burynǵy qazaq óneriniń qara shańyraǵy – «ákemteatrda» onan saıyn myzǵymastaı ornyǵyp qaldy. Shyǵarmashylyq izdenis jalǵasa berdi. Tynymsyz tirlik. Bir bıik alynsa, ekinshisine ashqaraqtanyp umtylady. О́resi baryn sezgendikten be eken, áıteýir órge órlegisi keledi. Bul kezde talaı jańa rólderdi sheberlikpen somdap úlgergen edi. Endi dıplomdy akterdiń shabysyn ózge qyrynan ańdatpaqqa bekingen. Iá, sátin salyp A.Afınogenovtiń «Ana júregindegi» Ilıany, V.Shekspırdiń «Asaýǵa tusaýyndaǵy» Lıýchensıony, Q.Muqashevtiń «Dala dastanyndaǵy» – Ilııasty kelistirip beınelep, kánigi sheberlerdiń senimine tolyq kire bas- tady.
...Álgi ózi somdaǵan otyz ról Ánýardyń áıelinen ajyrasý qaıǵysyn birte-birte kómeskilendirip, umyttyrýǵa kómektesti...
...Sodan sońǵy úsh jylda jeti róldiń júgin arqalapty. Oıynan solardy monshaqtaı tizip ótkizer bolsa, mynadaı marjan tulǵalar menmundalap shyǵa keler aldynan: E.Shvarstyń «Kúl qyz – Kún qyzyndaǵy» Ormanshy, M.Áýezovtiń «Abaıyndaǵy» Ábdirahman, Sh.Aıtmatovtyń «Aq kemesindegi» Momyn shal, Á.Ábishevtiń «Káýsaryndaǵy» Janaıdar Abzalov, S.Sanbaevtyń «Bir quty munaıyndaǵy» Em, Ofıser, S.Smataevtyń «Juldyzym meniń joǵarydaǵy» Raqmet, S.Muqanovtyń «Shoqan Ýálıhanovyndaǵy» Semenov Tıan-Shanskıı. Osylardy sahnaǵa «súırelep» júrip, kúızelisten es jıdy. О́mir mánin burynǵydan da tereńirek uqty. Yńyrshaǵyn ábden aınaldyryp baryp senimdi súrleýine saldy. О́neri órlep, ilgeriledi.
...Sátimen jalǵasqan eken osynyń bári. Ánýar 1985 jyldyń naýryzynda ataqty akter Kamal Qarmysovtyń qyzy Aqbópege úılenip, toı jasady. О́mirlik súıikti jaryn tapty. Tárbıe kórgen, asa ıbaly kelin túsirgenine aǵaıyn-týǵandary qýandy. Ánýardyń áıelden baǵy ashylaryn sezgendeı bári. Endi Ilııastyń kútimine qam jemeıtinin oılap shattanysty.
...Keshkipeı ómirge ińgálap, Ásel esimdi sábı keldi.
...Ánýar men Aqbópe shańyraǵynyń tútini túzý ushyp, baqyt qusy olardyń tóbesinen ketpeı, aınalsoqtap ushyp júrdi. Qımaıtyn bir qyzyq shaqtar eken-aý!
* * *
Kútpegen kesel Ánýardy shyndap aınaldyraıyn dedi. Sol aıaǵynyń bashpaıyna túımedeı bop jabysqan qara noqat jandy pále bop shyqty. Neden boldy ózi? Tap basyp anyǵyna kózi jete qoımaıdy. Ana joly kınoǵa túsý mashaqatymen taýdyń sarqyramasyn kólikpen keship óte bergende motory sónip qap, týra ótkelekte qonjıǵan. Itermese mashına óz kúshimen yshqynyp shyǵa almaıtyn boldy. Júrgizýshi sharasyzdanyp, qasyndaǵy jolserigine qıpaqtap qaraıdy. Ánýar ózi de amalsyz otyrǵan. Kabınadan lyp etip, sýǵa qarǵyp tústi. Tastaı eken, lezde mıyn qarydy. Belýaryna deıin maltyǵyp, mashınanyń artqy qorabyna ıyǵyn tóseı sala qos aıaǵyn qaırań tastarǵa tirep, al kep bar kúshimen yshqynyp, barynsha bergen gaz yrǵaǵymen ıteńdep biraz turyp aldy.
* * *
Mine, ilbı basyp uly Muhtar atasynyń eńseli eskertkishiniń dáp qasyna kelip toqtady Tilektes ekeýi. Ánýar alyp monýmenttiń mramor qabyrǵasyn alaqanymen sál sıpalap turdy da, sodan kúsh alǵandaı nemese teńdessiz sýretkerge muńyn shaqqandaı bolyp eńsesin tiktep, ishki sherine ıe bola almaı qaldy: «Men beıbaǵyńa pana bola kórshi, uly ustazym! Jebeı kórshi, jeńildik bershi, ardaǵym. Men Sizdiń uly júregińizden týǵan úlkendi-kishili keıipkerlerińizdiń beınesin somdaǵan qarapaıym aktermin ǵoı. Demek, Sizdiń eń jaqyn rýhanı týystaryńyzdyń birimin. Soǵan maqtanamyn. Esińizge salaıynshy, Sizdiń pesalaryńyzdaǵy Maman men Arystandy, Sapa men Syrymdy, Ábdirahman men Dáýletkeldini, Birsimbaı men prokýrordy oınap, halqyńyzdyń kóńil tarazysyna bezbendegenmin. Shúkir, jaman qabyldamaǵan syńaıly. Joǵary baǵalanǵandary qanshama? Demek, men Sizdiń uly júregińizdiń bir bólshegimin dep masattanýǵa haqym bar aktermin, jan aǵa! Buryn osy qasyńyzdan oınaqtaǵan laqtaı sekirip ótip júrýshi edim-aý! Keıde oılanbaı óttim bilem, taǵzym etpeı kettim bilem! Keshire kórińizshi! Endi ot basyp, bir aıaqsyz qalbıyp qalǵan jaıym bar. Táýbeme túskende ǵana Sizdi oılappyn. Keshire kórińiz! Uly ustazym, teatryńyzdyń panasyna alyńyz men sorlyny! Júre turaıyn saıańda, mursat ber! Demim úzilgenshe bir kádesine jarar bolsam deımin. Soǵan dáneker bola kórshi, zańǵarym!» dep Ánýar uzaq tolǵap, dosy Tilektes Meıramovtyń da janaryna muń uıalatyp, teatr babasyna kóńil zaryn tókken kúıi jerge jelimdeı jabysyp, turyp aldy.
Mine, qasıetti sahnanyń ózinde tur! Ánýar alǵashynda tynysy tarylyp, demin rettegenshe, bir ornynan tapjylmady. Sahnany jańa kórgen jas sábıdeı jan-jaǵyna alaq-julaq qaraıdy. Tańǵala, tamsana qaraıdy. Osynda óziniń jıyrma úsh jyldaı saırany ótkenine senbeıtindeı. Árıne munshama jyldardyń ishinde úshinshi kýrstan bastalǵan táı-táı sahnalyq qadamy da kirigip ketkenin ishi sezedi. 1969-1992 jyldardyń arasy ǵoı... Alshań basqan baqytty shaqtan qos baldaqqa súıengenge deıingi jyldar jatyr jadynda. О́reli de órkendi kezeń bul aralyq. Tanylmaı kelip, kórermenderin tabyntyp tastaǵan tabysty shaq edi ǵoı ol. Erke laqtaı sekirip, baqytqa lyq ata kekirip, alańsyz ótkergen kúnder-aı deseńizshi.
«Endi sahnanyń nendeı kádesine jarar ekenmin?», degendeı, Ánýar basy qorǵasyn quıǵandaı zildenip, qatty abyrjyp tur edi. Qysymy kóterile bastaǵanyn sezdi me, sezbedi me, bir kezde syńar aıaǵymen júreleı otyra ketip, odan oń búıirine qııasaıa jyǵylyp, búkil denesimen eden ústinde aýnaı jóneldi. Bir, eki, úsh... ret aýdarylyp tústi. Odan árige dármeni jetpedi. Dymy quryǵandaı sál damyldap jatty. Jaı jatpady, kúńirene sóılep jatty: «Endi qaıtip kóterilem be saǵan, sahnam! Bilmeımin. Múgedekti kim sahnaǵa shyǵarady? Sahnany mazaq qylýǵa bola ma? Bolmaıdy. Bolmaıdy. Álde, osy qoshtasýym sońǵy kórisýim be eken sahnammen? Kim bilgen? Bir Alla taǵalaǵa belgili jaıt qoı. Úmitimdi úzbeshi! Úze kórmeshi! Sahna, seni súıemin! Sensiz meniń ómirim qarań! О́mirim qarań!».
* * *
Shoınańdap júrip kezekti rólder oınala bastady. Olar – Á.Tájibaevtyń «Má-áqabat? Mahabbat!» spektaklindegi Jomart, kelesisi M.Áýezovtiń «Qaragózindegi» Dáýletkeldi beınesi edi. Nege Syrym emes? Beý, Syrym! Baýyr basqan Syrym! Seni taǵy qapysyz beıneleý úshin sahnada jorǵadaı tóselip, jaıqalyp júrmegesin ne ónbek? Syrymdy endi Ánýarǵa qııar ma? Qımaıtynyn biledi. Qııa qalsa da, ǵaıyptan qolqalasa da kórermender aldyndaǵy jaýapkershilik muny ondaı qadamǵa bastyra qoımas. Baspas edi Ánýar. Sebebi túsinikti. Baıaǵy baldaı bazarly Syrymdy, Qaragózi jyndanyp ý urttaǵan qaıǵyly Syrymdy endi sol keıpinde músindeı almaıtynyn biledi. Biledi de tartynady.
...Ilııasy qaıtqaly da biraz róldiń betin qaıyrypty ǵoı. Qaıǵymen alysyp júrip, bir súrinip, bir turyp 5-6 róldi sátti somdaı bilipti. Iran-Ǵaıyp- tyń «Shyńǵys hanyndaǵy» Jebeniń ózi nege turady? О́zine unady. О́zine unaǵasyn kórermenderge de unaıtynyn biledi. A.Súleımenovtiń «Qyzdaı jesir – shtat qysqartýy» she? Bul da olqy dúnıe emes. Ondaǵy Ahanov róli ońaılyqpen buǵalyq saldyrmaıdy. Ánýardyń tájirıbesi men talanaty eki jaqtap alyp shyǵýǵa kómektesti. Odan ári tizbeleı berse rólderi de shoqtyqtana túsedi. Máselen, A.Bekbosynovtyń «Sońǵy sezim», Q.Ysqaqtyń «Jan qımaq», A.Tasymbekovtiń «Kebenek kıgen arýlar» spektaklderindegi rólderde ózindik, tek Ánýarǵa ǵana tán, qoltańbasyn qaldyrdy. Osylaısha, rólderin balalatyp jatyp kózi uıqyǵa ketkenin sezbeı qalypty...
О́ziniń 50 jas mereıtoıy men Qazaqstannyń halyq ártisi ataǵyn alar qarsańynda mańdaı terin syǵyp jańa rólder ázirlegen Ánýardyń qorjynynda kórermenin tánti eterlik biraz beıneler jasalǵany qandaı jaqsy, jarasymdy boldy. Jan-júregi qaıǵynyń jalynynda qaqtalǵan akterden endi mardymdy jańalyq kútip bolmas degen sasyq pıǵyldyń býynyna balta shabylǵandaı edi. Ol E.Zamıatınniń «Edil patshasynda» Marýlldy, M.Áýezovtiń «Qıly zamanynda» Prokýrordy, Á.Kekilbaevtyń «Abylaı hanynda» Tursynbaıdy jáne V.Smehovtyń «Myń bir túninde» Mustafany shabytpen oınap, kórermenderin tánti etken.
* * *
1999 jyldyń 13 jeltoqsany. Aýrýhana. Sábıt Baızaqov aǵasy palatadan shyǵyp bara jatyp, Ánýardyń kelisti júzine qaıyrylyp taǵy bir ret qımaı qarady... Sonda Ánýar qybyr ete túskendeı boldy. Eles pe? Erninen bir ýil bezildegendeı me? «Mańǵystaýdyń uzaq saparynan sharshap keldim ǵoı, aǵa! Damyldaıynshy endi. Úsh júz alpys eki áýlıeli kıeli eldiń aldynda óner esebin sátti jasadym-aý dep oılaımyn. Beket ata pirim de razy bolar. Qolymnan bar kelgeni osy boldy bul ómirde. Sonyń túıini túıildi me? Elim ónerime súıindi me? Baǵasyn elim berer. Meni izdeseńder Keńsaıǵa emes, teatryma baryńdarshy. Teatryma! Taǵdyrymmen alystyryp-julqystyrǵan, ómirde óksip júrsem de sahnamda baqytymmen jolyqtyrǵan, kemshinimdi kelistirip tolyqtyrǵan Táńirimdeı teatryma baryp turyńdarshy meni saǵynǵanda! Saǵynysh eken bul ómir. Qosh, qosh, qımasym, Aǵam! Qosh!.. Sońǵy ret mańdaıymnan sıpaǵan, Aǵam! Qosh!.. Jetkize gór sálemimdi...»
...Keýdesinen ushyp ketýdi qııa almaı jatqan Jannyń sońǵy demmen yshqynǵan amanaty eken-aý, bul!
...Keshkisin azaly habar jetti.
* * *
...Ánýardyń janazasy qasıetti, múbarak Ramazan aıynda shyǵaryldy. Bul aıda jumaqtyń esigi ashyq bolady desedi...
...Keńsaıda tompaıǵan jas qabirge Aıtbaı dosy Ánýardyń anasynyń basynan túıip ákelgen bir ýys topyraqty saldy. «Qabirińniń bir ýys topyraǵy maǵan buıyrsynshy!» dep osydan úsh jyl buryn anasy Bijikendi joǵaltyp turyp zar eńirep, Táńiriden jalbarynyp suraǵany oryndaldy.
...Jańa jyldyń syılyqtaryn poıyz ústinde dostaryna erte úlestirgen Ánýar, jyl aýysar mezgildi kóre almaıtynyn kúni buryn sezipti-aý, jaryqtyq!
...Jańa jyldarǵa sahnalyq beınelerin de máńgilikke tabystap ketkendeı me?
* * *
...Eli elgezek eken. Eki-úsh jyldyń aınalasynda týǵan jerindegi orta mektepke Ánýardyń atyn berip, onyń aldyna eskertkishin qoıdy. Keıinirek Arqalyq qalasynan tulǵaly akterdiń kınoteatry ashyldy. Teatr men kıno, radıo men telearna, barsha buqaralyq aqparat quraldary jıi-jıi Ánýar jaıly tamsanyp aıtyp turady...
...Tirshiliginde taǵdyr tálkeginen taıynbaı, tileýlesterin tereń talǵamymen tabyndyrǵan teatr Tulǵasy ýaqyt tóreligimen tórdegi týyn ámanda tik ustap qalary anyq!
...Beý, dúnıe, dóńgelene berersiń. Teatrǵa jurt asyǵyp bara jatyr!.. Sebebi onda ómir bar, qyzyq pen qaıǵy qatar órilgen. Sebebi onda adaldyq pen arman bar, qapysyz qatar kómilgen. Sebebi onda Syrym bar, Qaragóziniń qabirine tabynyp, qabyrǵasy sógilgen...
Qýanyshym, jan serigim, Qaragózim,
Súıenishim – ony da aldyń janyma ergen...
Beıýaqta tún jamylyp tileıtinim, –
О́leıin, oryn bershi qara jerden!
Bul – Qaragózin joǵaltqan Syrymnyń qusqan ashy zapyrany edi... Ánýardyń ashy zapyrany edi!..
...Jurt teatrǵa nege asyǵady eken? Múmkin seıilmeıtin muń torlaǵan akter álemine, akter taǵdyryna boılap enýdi murat tutqandyqtan bolar, bálkim. Akterdiń muńy seıilip kórip pe? Ásirese týmysynan talant sybaǵasyn enshilegen sahnagerdiń mańdaıynyń bes eli sory bar, bolar-bolmas baǵy bar, máńgilik seıilmeıtin muńy bar...
Ne týsa da muńnan týady. Shynshyl ǵumyr muńnan súzgilenip, ekshep- elenip jaratylatyn sekildi...
Qaısar ÁLIM
ASTANA