Arqa ániniń asqaǵy

Biz keshegi Aqan seri, Birjan sal, Úkili Yby­raıdy kórgen joqpyz, biraq sol sańlaqtarymyzdy sanamyzda tiriltetin, jadymyzǵa oraltatyn osy Qajybaı sııaq­ty dara bolmysty, bitimi bó­lek ánshilerimiz bolsa kerek. Qa­jy­baı án salǵanda ózin-ózi umy­tady, jan-júregimen berile, yn­­tyǵa, ári yntyqtyra aıtady. Ol óziniń ásheıindegi qalpynan aı­yrylady, ánge aınalady. Mań­ǵaz kerilgen Arqanyń saǵym dalasyn elesteter sulý, sylqym ún, keń-baıtaq dalaǵa ǵana tán kór­kem daýys.­ Qajybaıdyń osy qalpyn kór­gende, shabytyna minip, shamyrqanǵan sátterindegi únin estigende, bul ǵajaıyp ún taýsylmasa eken, toqyrap, toq­tap qalmasa eken degendeısiń.

Qajybaı Jahın týyp-ósken topyraq óner daryǵan, qazaqtyń óner dástúrin tutqan qutty meken. Qyzyltý aýdany, Sileti óńi­ri, Qýlykól keńshary, Bereke aýylynda týǵan Qajybaıdyń eliktep óser ortasy ónerge ja­qyn týys-týmalary az emes edi. Eń aldymen, ákesi Badyqtyń ózi, sheshesi Zámzámııa eldi aýzyna qaratqan dáýlesker ánshiler edi.

Eger Qajybaıdyń ustazdyq ortasy, ónegelik mektebi týraly oıymyzdy tarata tússek, Badyq qarııa Ilııas Jansúgirovtiń «Qu­lagerin» jatqa aıtyp, tolǵaý maqamymen egilte jyrlaǵanda ta­lapty bala tebirene, tolqyp áserge bólenýshi edi. Sheshesiniń jıyn-toılarda qolqa salǵanda ańyrata salatyn ánderi, tipti sharýanyń ara-arasynda urshyq ıirip, is tigip yńyldap otyryp aıtatyn ánderin Qajybaı qula­ǵyna zerektikpen sińire beripti. Ákesiniń qurdastarynyń biri, eldegi tanymal ánshi, ári aqyn bolǵan Talǵat degen kisiniń de áseri kúshti boldy. Ol kisiniń Magadanda aıdaýda bolyp, elin saǵynǵanda shyǵarǵan ánin Qa­jybaı úlken tolǵanyspen tyń­daıtyn:

Qamke, Qopa, Muzdykól,

Tuńǵıyq pen Alqasor,

Jýantóbe bel qaıda

Jaǵalaı qonǵan el qaıda?

Eldegi Zaıt aqsaqal, osy kún­degi tanymal ánshi Baıan Nur­myshevanyń ákesi Baıtileý, aǵa­lary, naǵashy aǵasy Erkin, ózi ósken orta da bolashaq án­shi­niń qabilet-qarymy shyń­da­la túsýine zor yqpal jasap edi. Ta­nymal ánshi Sabyrjan Má­kenovten úırengeni mol. Sondaı-aq Kárim Ilııasov ta Qajybaıdyń Ar­­qanyń án ónerin, onyń ishinde sal-seriler shyǵarmashylyǵyn molynan ıgerýine zor áser etti.

Qajybaıdyń apasy Bárııa sy­zyltyp án aıtqanda jurt sil­tideı tynyp qalady. Bul kún­deri ǵylym salasynda óz óri­sin tapqan, fılologııa ǵyly­my­nyń doktory, professor Bá­rııa Ba­dyqqyzy eger ónerdiń so­ńy­na tússe, Kóksheniń ejelgi án dás­túrin jalǵastyryp, abyroıyn as­qaqtatar edi dep oılaımyn.

1986 jyly oblystyq ánshiler baı­qaýyna qatysyp, talabymen kózge túsken Qajybaı Alma­ty­ǵa joldama alady. Osynda onyń «Aıbozym» ánin oryndaýy talǵampaz qazylardy eleń etki­zedi. О́ner ýchılıshesi dı­rek­torynyń ózi bas bolyp, Qa­­jybaıdyń konkýrstan tys qa­byldanýyna sebepshi bolǵan eken. Talapkerler kóp, qazaqtyń qaı ólkesi de daryndy jastarǵa kende bolmaǵan, osylardyń ishi­nen alys Kókshetaýdyń, qıyr­daǵy aýdanynan kelgen Qa­jybaıdyń buzyp-jaryp, daý­syz qabyldanýynyń ózi kóp jaı­dy ańǵartady. Qajybaıdyń bólek baqyty – ol qabyldanǵan J.Elebekov atyndaǵy óner ýchı­lıshesinde mańdaılary jar­qyrap Qaırat Baıbosynov, Já­nibek Kármenov aǵalary sabaq be­retin. Qazaqtyń baǵyna bitken eki tulǵa, eren ónerpaz aǵalary Qa­jybaıdyń daýsyn estip esteri shy­ǵa qýandy, birden baýyrlaryna tartty, naǵyz Arqa stılindegi án­shi retinde tanydy, birden óz iz­basarlaryn kórgendeı bolyp, aıryqsha yqylas tanytty. Tipti Jánibek aǵasy Qajybaımen kı­noǵa túsýdi de josparlaǵan eken. «Kókshetaý sóndi me dep edim, Aqan serilerdiń óneri óshti me dep edim, joq, áli de bar eken, óner­lilerdiń jalǵasy úzilmegen eken» dep qaıran Jánibek aǵasy júregi jaryla qýanǵanyn qalaı umytar. Átteń, shirkin, Já­ni­bekteı aqylshy aǵasynyń, qa­zaq­tyń óner tarlanynyń ǵu­myry qys­qa bolǵany úlken óki­nish. Táýba deıik, qaıta dátke qýat, Qaırat aǵasy aman-esen, Qa­jybaıǵa, ózi sekildi talaı daryndy ini-qaryndastaryna qamqor, aqylshy bolyp keledi.

Qajybaımen sol jyldarda birge oqyǵan talaı daryndy qyz-jigitter bar. Olardyń ishinde Ramazan Stamǵazıev, Tolǵanbaı Sembaev, Aıtbek Nyǵyzbaev, Sáýle Appazova, Ǵalymjan Serik­baevtyń jóni bólek. Bular Qajybaımen qatar tanylyp, oqýlaryn úzdik aıaqtap sol kezeńderden bastap óner bıiginen kórinip kele jatyr. Bul kúnderi olar Qazaq eliniń mańdaıaldy óner ıeleriniń qatarynda. Qa­jybaı dos-qurbylarymen shy­­­ǵarmashylyq baılanysyn úz­gen emes. Osylardyń ishin­de, mi­ne, bul kúnderi erdiń ja­sy­ elýdi eńserip otyrǵan Ra­ma­zan Stamǵazıev bir tóbe. Ol Qa­jybaıdyń jan joldasy, aqyl­shy serigi. Ramazannyń ja­­­ry Ultý Qabaeva da tanymal ánshi, ázilderi jarasqan qurbylar. Qajybaı sondaı dos­tary kóterilip jatqan bıikke tarylmaıdy, kerisinshe, qýanady.

Qajybaı elimizdiń talaı qıy­­rynda erteli-kesh ótip jatqan kon­kýrstardyń júl­degeri. So­naý 1990 jyly qa­sıetti Tor­ǵaı topyraǵynda, Ar­­qalyq qa­lasynda qazaqtyń marǵasqa per­zentteri Ahmet Baıtursynov, Mir­jaqyp Dý­latovtyń qur­metine uıymdas­tyrylǵan dúbirli toıda top jardy. Qajybaıǵa áıgili ata­larynyń arýaǵy jar bol­ǵan­daı, qoldaǵandaı bolyp edi. Sondaı-aq Kenesary Qasymovqa arnalǵan respýblıkalyq konkýrsta Gran-prıdi jeńip aldy. 1989 jyly, tipti ataǵy elimizdiń aýmaǵynan da asyp, Polshanyń astanasy Varshava qalasynda halyqaralyq jastar festıvaline qatysyp, júldeger atanady.­ 2014­ jyly el Prezıdenti N.Nazarbaevtyń aldynda án saldy. Sonda Arqanyń ánine úlken qur­­metpen qaraıtyn, ózi de án sa­la­tyn Elbasy Qajybaıdyń ónerine rızashylyqpen qol­ soǵyp edi. Qajybaıdyń «Bal­qadıshany» oryndaýy ózgeshe, esh­kimmen salystyrýǵa kel­meıdi. Ol bul ándi túrlentip, qu­­byltyp, naqyshyna keltire, asqan shabytpen oryndaıdy­. Kezinde marqum Kákimbek Saly­qovtyń ózi bul oryndaýǵa tań qa­lyp, bas shaıqaǵan eken. Ká­kimbek aǵasymen arasyndaǵy shy­ǵarmashylyq baılanystary óz aldyna bólek áńgime. Qajybaı K.Salyqovtyń eń tanymal, eń úzdik ánderin, atap aıtqanda «Ǵashyǵym-aı», «Kóńil nazy», «Aqqý jetken», «Ańsaý» ánderin asqan sheberlikpen oryndap, avtordy kezinde rıza etken bolatyn. Sol keshterdiń birinde ánshi balasyna rıza bolǵan arqaly aqyn:

Men kórdim Kókshetaýda Qajybaıdy,

Án salsa tań atqansha qajy­maıdy – dep tolqı jyrlap baýyryna basyp, mańdaıynan ıis­kep edi.

Qajybaıdyń taǵy bir qyry iz­denimpazdyǵy. Kóp oqıdy, iz­denedi, jańa án estýge, úırenýge qu­mar. Kezinde «Shyrmaýyq» ánin Qostanaıdaǵy Asylbolat ártis aǵasynan úırenip, el arasyna keńinen taraýyna sebepker bolǵan Qajybaı ekendigin ekiniń biri bile bermeýi múmkin. Qajybaıdyń kóp izdenýiniń bir dáleli, onyń el-eldi kóp aralaıtyndyǵy. Ol 1989 jyly aıǵa jýyq ýaqyt Omby óńirlerin aralap, bir aıdaı aıtysker aqyn Serik Qusanbaevpen birigip Baıanaýyl, Kereký óńirlerin sharlaǵany da shabytyna qanat bitirgendeı edi. Kezinde kóp saparlaryna oblys basshysy Qasym Táýkenovtiń qoldaý jasaǵany ómiri esten ketpes jaq­­sylyqtaı edi. Ol sol sapar­larda K.Ilııasov, J.Esekeev aǵa­larymen birge júrip, óner, mýzyka týraly kóp oılaryn ortaǵa salysyp, jıi talqylap júrdi. Bulardyń báriniń paıdasy ushan-teńiz edi.

Qajybaı ándi talap-tal­ǵam­men oryndaıdy, ári soǵan saı ulttyq kıimdi de talǵammen kıi­nedi. Jarqyrap sahnaǵa shyǵa kel­gende, asqaqtata salǵan áni, ajar­ly kelbeti, áppaq manardaı kórkem órnekti ulttyq kıimderi tutas garmonııa qurap, halyqty baýrap áketedi. Osyndaı, óner­ge bola jaratylǵan janyp tur­ǵan jigittiń keıde áldebir ádi­letsizdikterge jabyrqap júrýi de jaraspas. Arqanyń án óneriniń týyn bıikke kóterip júrgen Qajybaıdaı azamatqa qoldaý kerek, aǵaıyn!

Dáýlet ÁMIRULY, jýrnalıst

KО́KShETAÝ