Qyzylorda oblysynda Halyqaralyq Araldy Qutqarý Qorynyń 25 jyldyǵy jáne Aral teńiziniń kúnine arnalǵan merekelik sharalar ótti.
2017 jyly oblys ákimdigi men Halyqaralyq Araldy qutqarý Qorynyń uıymdastyrýymen ótken turaqty damý forýmynda Halyqaralyq Araldy qutqarý Qorynyń qurylǵan kúni 26 naýryzdy - «Aral teńiziniń kúni» retinde atap ótý týraly sheshim qabyldandy.
Aral jáne Qyzylorda qalalarynda ekolog-ǵalymdar, teńizdi qutqarýǵa úles qosqan memleket jáne qoǵam qaıratkerleriniń qatysýymen sharalar ótti. Aıta ketý kerek, saltanatty sharaǵa burynǵy QazKSR Melıorasııa jáne sý sharýashylyǵy mınıstri Narıman Qypshaqbaev jáne burynǵy QazKSR balyq sharýashylyǵy mınıstri Qudaıbergen Sarjanov, qor ókilderi jáne "ǵasyr jobasynyń" uıymdastyrýshylary qatysty.
A.Toqmaǵanbetov atyndaǵy mádenıet úıinde ótken saltanatty sharada oblys ákimi Qyrymbek Kósherbaev Halyqaralyq Araldy Qutqarý Qorynyń mereıtoıymen quttyqtady.
Oblys ákimi Araldy qutqarý - Elbasynyń eren eńbegi ekenin atap ótti.
"Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda Memleket basshysynyń qaraýyna Qyzylorda oblysyn taratý jáne Aral halqyn kóshirý týraly qujattar usynyldy. Alaıda, Araldyń jarqyn keleshegine sengen Elbasy «ǵasyr jobasy» atanǵan – «Syrdarııa ózeniniń arnasyn retteý jáne Aral teńiziniń soltústik bóligin saqtaý» (SARATS) jobasyn usynyp, óli teńizge jan bitirdi», - dedi Qyrymbek Kósherbaev.
Sonymen qatar, sharada burynǵy QazKSR Melıorasııa jáne sý sharýashylyǵy mınıstri, memleketaralyq sý sharýashylyǵyn úılestirý memleketaralyq sý sharýashylyǵyn úılestirý jónindegi komıssııasynyń Qazaq ǵylymı-zertteý ortalyǵy fılıalynyń dırektory Narıman Qypshaqbaev jáne Halyqaralyq Araldy Qutqarý Qory atqarý dıreksııasynyń dırektory Bolat Beknııaz sóz sóıledi.
Sondaı-aq, Bolat Beknııaz Qordyń jaqyn arada iske asyratyn jobalaryn tanystyrdy. Máselen, Aral teńiziniń shyǵys jaǵalaýy men eldi mekender mańynan "jasyl beldeý" jasaý, jabaıy janýarlardy ońaltý ortalyǵyn ashý, "Aral" ǵylymı-týrıstik ortalyǵyn ashý, tabıǵı resýrstardy baqylaý jáne t.b.
"Qazaqstan táýelsizdik alǵan jyldary Memleket Basshysy Halyqaralyq Aral teńizin qutqarý Qoryn qurý jáne "SARATS" jobasyn iske asyrý bastamasyn kóterdi. Nebári 9 aıdyń ishinde Syrdarııanyń arnasyn qalpyna keltirý jáne Kishi Araldy jandandyrý, ekologııalyq sharalardy júrgizý, aýdan turǵyndarynyń jaǵdaıyn jaqsartýdy qamtyǵan úlken baǵdarlama ázirlendi. Kóp uzamaı adamdardyń úmiti oıanyp, óńirden kóshýdi qoıdy", - dedi burynǵy QazKSR Melıorasııa jáne sý sharýashylyǵy mınıstri, memleketaralyq sý sharýashylyǵyn úılestirý jónindegi komıssııasynyń Qazaq ǵylymı-zertteý ortalyǵy fılıalynyń dırektory Narıman Qypshaqbaev.
"Búgin tarıhı kún. 30 jyl biz Aral balyqshylarynyń kúnin atap ótpedik. 2015 jyldan bastap oblysta balyqshylar sleti turaqty uıymdastyrylýda. О́tken jyly atalmysh slet QR Memlekettik Hatshysy jáne ózge elderden kelgen qonaqtardyń qatysýymen halyqaralyq deńgeıde ótkizilgen bolatyn. Al, bıyl alǵash ret, kóktemniń shýaqty merekesi Naýryzdan keıin Aral kúnin atap ótýdemiz. Aımaq basshysyna oblystaǵy balyqshylar men balyq sharýashylyǵynyń qyzmetkerlerine kórsetip kele jatqan qoldaýy úshin zor alǵys aıtamyn", - dedi burynǵy QazKSR balyq sharýashylyǵy mınıstri Qudaıbergen Sarjanov.
Aral teńizin qutqarýǵa jáne óńirdiń ekologııalyq jaǵdaıyn jaqsartýǵa atsalysqan memleket jáne qoǵam qaıratkerleri oblys ákiminiń alǵys hatymen, Qordyń arnaıy tósbelgisimen jáne qurmet gramotalarymen marapattaldy.
Merekelik shara Sergeı Azımovtyń araldaǵy ekologııalyq apat pen teńizdiń qaıta oralýyna arnalǵan "Joqtaý... Jıyrma jyl ótkende" derekti fılminiń kórsetilimimen támamdaldy. Sonymen qatar, osy kúni Qyzylordada "Aral - el taǵdyry" atty fotokórme jáne "Aral teńiziniń ekologııalyq jaǵdaıy" taqyrybyndaǵy dóńgelek ústel otyrysy ótti. Sondaı-aq, osy kúni 300 kóshet otyrǵyzyldy.
Atap ótý kerek, «Syrdarııa ózeniniń arnasyn retteý jáne Aral teńiziniń soltústik bóligin saqtaý» jobasynyń alǵashqy kezeńin iske asyrýdyń nátıjesinde Aral aımaǵynda balyq sharýashylyǵyn damytýǵa zor múmkindik jasaldy.
Eger 2003 jyly teńiz ben qalanyń aralyǵy 70 shaqyrym bolsa, qazir bul qashyqtyq 17 shaqyrymǵa deıin azaıdy. 15 jylda Aral aýdanynda balyq aýlaý kólemi 83 esege artty, eger 2003 jyly 83 tonna balyq aýlansa, 2017 jyly 6 934 tonna sý marjany aýlandy. Buryn 7 ǵana balyq túri bolsa, ótken jyly olardyń sany 22-ge kóbeıdi. Buǵan deıin Aralda 4 balyq óńdeý zaýyty bolsa, qazirgi kezde oblys boıynsha jyldyq qýattylyǵy 11 myń tonnadan astam 8 jumys istep tur.
Araldyń jandanýy aýdannyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna oń áserin tıgizdi. О́nerkásiptik kásiporyn sany úsheýden jetige kóbeıdi. 2003 jyly jumys istep turǵan shaǵyn jáne orta bıznes sýbektileriniń sany 874 bolsa, 2017 jyly olardyń qatary 3266 birlikke artty. 2003-2017 jyly paıdalanýǵa berilgen turǵyn úıler sany 2 esege (9,1 myń sh.metrden 19,2 sh.metrge) ósti.
Áleýmettik nysandar - mektep, aýrýhanalardyń sany da artty. 15 jylda Aral aýdanynda 29 medısınalyq mekeme jáne 31 mektep salynǵan. 2003 jyly 7 balabaqsha bolsa, qazir 52 bóbekjaı jumys isteıdi.
Qazirgi kezde Aral aýdanynda 78 myń adam turyp jatyr.
***
Halyqaralyq qoǵamdastyq tarapynan HH ǵasyrdyń eń iri apattarynyń biri dep tanylǵan Aral teńizi basseınindegi ekologııalyq daǵdarysty eńserýge jáne áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıyn jaqsartýǵa maqsatynda 1993 jyly Ortalyq Azııa memleketteriniń basshylary Araldy qutqarý jónindegi halyqaralyq Qor quryp, erejesin bekitti.
Ashylǵannan kúnnen bastap HAQQ men onyń uıymdary memleketter arasyndaǵy kelissózder júrgizetin, ekijaqty jáne kópjaqty kelissózder qujattar ázirleıtin alańǵa aınaldy. Sý bólisý, sý resýrstaryn birlese basqarý, paıdalaný jáne qorǵaý jónindegi sharttar men kelisimder jasaldy, 1995-2010 jyldar aralyǵynda Aral teńizi basseınindegi is-qımyldyń 2 baǵdarlamasy júzege asty (ATBB-1, ATBB-2)
2008 jyldyń jeltoqsan aıynda HAQQ BUU Bas Assambleıasynan baqylaýshy mártebesin aldy. Sondaı-aq, qor jumysyna 2009 jyldyń 28 sáýirinde HAQQ quryltaıshylary bas qosqan Almaty sammıti tyń serpin berdi. Sammıtte memleket basshylarynyń birlese qabyldaǵan málimdemesi Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń bastamalaryn iske asyrýdyń kezekti mysaly boldy.