Alty aıshylyq joldy alty-aq attap...

«Halyqaralyq sarapshy­lar qazirdiń ózinde Qazaq­standy eń jedel ósip kele jatqan álem ekonomıkasy­nyń úshtigine qosty. Bizdiń aldymyzda tek Katar men Qytaı ǵana tur». Prezıdentimizdiń osy sóz­derin estigen boıda-aq qolǵa qalam aldyq... «Nur Otan» sezinde aıtylǵan bul sózder qaı-qaı­symyzdy bolsa da mereılendiredi, qanattandyrady, shabyttandyrady. Kúni erteń Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵyn atap ótpekpiz. Dál erteń, 1 jeltoqsanda búkil halyq bolyp tuńǵysh Prezıdentimizdi saıla­ǵanymyzǵa 20 jyl tolady. Osyndaıda aıtpaǵanda qaıda aıtamyz júrek sózin? Eń aldymen, bárimiz baǵyndyrǵan bul bıikke kóterilýimizdiń tarıhı sebebi jóninde oılanamyz. Qazaq halqy – oılaý júıesinde epos­tyq sıpat bar, keń dalada erkin oılap, qııalmen qyryq qabat álemniń keńistigin barlaǵan, joqty bar etýge, bardy keńeı­týge qumar halyq ekeni kópke málim. Halyqtyń osy qııaly men armanyna tusaý túsip, kóz aldynan basqany kóre al­maıtyn, esh nárseni murat tutpaıtyn zamandarǵa da tap bolyp kórdik. Tekte bar nárse joǵalyp ketpeıdi eken. Búgin halqymyz egemendik alyp, óz erkimizge ózimiz ıe bolǵan zamanda, sol bıik arman, qııaldarǵa jol ashyp, «buzyp-jaryp, eńserip, erkin basyp» (Qasym aqyn sózi) kele jatqanymyz mynaý. «Alty aıshy­lyq joldy alty-aq attap» ótken Qoby­landy men onyń Taıbýrylynyń ekpini bizge qaıta darydy. Erkin halyq qashan da batyl jáne óz múddesi úshin esh nár­seden boı tartpaıdy. «О́zimdiki degende, ógiz qara kúshim bar» degen ǵoı qazaq. Osyn­daı batyl oılar ult ádebıetinde epostyq oılaý júıesin týǵyzǵan. Búgingi bizdiń isimiz – osy jańa epostyń úlgisi sııaqty. Elimizdiń táýelsizdik alǵanynyń 20 jyldyǵyn ataý ústinde bizdi osy oılar bıleıdi. Shynynda da, osy qysqa merzim ishinde Qazaqstannyń asa bıik qarqyn­men damyp, birqatar damyǵan elderdiń aldyna túsip jatqany epos emes dep kim aıta alar. Biz ótken jolǵa kóz jiberip qarasań, osyny kóresiń. 20 jyl ishinde bizdiń elde táýelsiz memlekettiń negizi qalanyp, ol bekip, qarqyndy damý jolyna tústi. Qazaq­stannyń Keńes odaǵy quramynda karta­daǵy shartty syzyqpen belgilengen she­ka­­rasy naqtylanyp, kórshi memlekettermen resmı shart jasastyq. Naryqtyq damý jolyna túsip, álem elderimen qa­rym-qatynas jasaı bastadyq. Elimizde ashyq demokratııalyq qo­ǵam­­nyń belgileri damydy. Halyqtyń tur­mys kúıi jaqsardy. Eń bastysy – taǵ­dyr kóp halyqtarǵa Otan bolýǵa jazǵan elde sol halyqtardyń yntymaǵy men dostyǵyna, bir-birine senimine qurylǵan memlekettik qurylym iske asty. Bul – bizdiń ishki qaýipsizdigimizben birge, kórshi eldermen qarym-qatyna­symyzdyń da negizi bolyp qalandy. Memlekettigi ornyqqan halyqtyń oıy men armany iske asa bastady. Ozyq eldermen taıtalasyp, HHI ǵasyrdyń talap-tilegine oraılas bolýǵa, básekeles­tikti damytýǵa umtylýdamyz. Jeke bir memleketterdiń oqshaý ómir súrýiniń, ońashalanýdyń zamany áldeqa­shan ótken. Endi álemdik qaýymdas­tyq­tyń ańysyn ańdamaı, soǵan qosylýǵa umtylmaı qalsań, jurtta qalǵanyń. Osyny túsingen Qazaqstan halyqaralyq qatynasta bolǵan ózgeristerge, álemdik damýdyń betalysyna jiti qarap otyrýǵa úırendi. Ol kóp júıeli, san salaly memlekettik baılanystarǵa tústi. Kórshi memlekettermen alys-beristiń jańa tú­rin bastap, halyqaralyq birlestikterge (TMD, Evropadaǵy qaýipsizdik pen yn­tymaq­tastyq uıymy, Shanhaı yntymaq­tastyǵy uıymy, Islam Yntymaq­tas­tyǵy Uıymy, Keden odaǵy, Biryńǵaı ekonomıkalyq keńistik, t.b.) múshe bolýda. Mundaı qarym-qatynas Qazaqstan úshin damyǵan elderdiń úlgisin qabyl­daýǵa, tehnologııalyq damý men ekono­mıkany bilikti basqarýǵa, jańa qury­lys­tar men álemdik tártip júıesiniń yńǵaıly joldaryn ıgerýge jol ashty. Tarıhı 20 jyl ishinde Qazaqstan damýdyń buryn eshkim baspaǵan tyń jolyn ótti. «Áýeli ekonomıka, sonan soń – saıasat» degen Prezıdenttiń ura­nymen birtindep búgingi kúnge laıyq demo­kra­tııalyq memlekettiń jańa modeli ja­saldy. Qazaqstan basshylyǵy bul modeldi naryqtyq qatynastar negizinde jetildirip, damýdyń «Qazaqstan joly» dep atady. «Qazaqstan joly» eshbir eldiń ótken jolyn qaıtalamaı, ulttyq erekshelikter negizinde jasalyp, álem­dik tájirıbege súıendi. Sharýashylyqty jekeshelendirý, otandyq bıznesti qa­lyp­tas­tyrý, jer reformasyn júrgizý Qazaqstannyń ulttyq ekonomıkasynyń negizgi tetikteri sanaldy. Qazaqstannyń ulttyq valıýtasy osy sharalardyń negizinde nyǵaıdy. Qazaqstannyń ótken qar­jy daǵdarysynan aman shyǵýy, eko­no­mıkasyn keri ketirip almaı, nyǵaıta túsýi – osy sharalardyń arqasy. Ulttyq ekonomıkanyń tiregi bolyp, kóldeneń kezdesýi múmkin jaǵdaılardy eskerip, ulttyq qor quryldy. Munyń bári Qazaq­stan ekonomıkasynyń jańa jolyn, baǵytyn belgiledi. Jyl saıyn áleýmet­tik tólemder men bıýdjetten eńbek aqy alýshylardyń jalaqysyn kóterý, tur­ǵyn úı qurylysyn ulǵaıtý, úleskerler­ge kómektesý, eldi ındýstrııalyq-ın­nova­sııalyq, tehnologııalyq damý jo­lyna baǵyttaý, «jol kartasy» birtindep iske asyp jatyr. Bul – áýelde Prezıdent usynǵan «Qazaqstan – 2030» atty strate­gııanyń kezekpen iske asýy jáne tolyq oryndalatynynyń kepili. Búgingi Qazaqstan úlken qurylys ala­ńyna uqsaıdy. Aýyl sharýashylyǵy eń­bek­kerleri bıyl ómiri bolmaǵan astyq ósirip, qoımaǵa saldy. Respýblıka boıyn­sha ónerkásip jańasha qarqyn ala damýda. Batys Evropa – Batys Qytaı kúre joly osy eki aralyqty jalǵaıtyn qarym-qaty­nastyń úlken kórinisine aınalmaq. Jer astyndaǵy ken baılyqty ıgerýde Qazaq­stan alǵa shyqty. Sońǵy málimetter boıynsha, Qazaqstandaǵy munaı qory 35 mlrd. tonna dep belgilense, gaz kólemi 3 trln. tekshe metrge jetedi eken. Jylyna 90 mln. tonna kómir óndiredi ekenbiz. Dú­nıejúzindegi ýran óndirisiniń 40% bizdiń úlesimizge tıesili. Osylardy el ıgiligine paıdalaný úlken óndiristi uıymdastyrýdy talap etýde. Bıyldyń ózinde respýblıkada 234 jańa óndiris oryndary ashyldy. Qazaqstan tarıhynda buryn bolmaǵan mashına jasaý óndirisi iske qosyldy. Endi ushaqtar, avtokólikter, traktor shyǵarý, lo­komotıvter, vagon jasaý isteri óz qo­lymyzben atqarylmaq. Qazaqstan temir jolyna kerek rels quıýdy da ıgerdik. Ken oryndary ashylyp, burynǵy óndirý qýatyn ósirdi, ken baıytý birlestikteri qazaqstan qajetin tolyq ótep, syrt elderge rýdalar berýde. О́skemenniń «Jańa metallýrgııa» atty baǵdarlamasy qazir ba­ıytý arqyly 16 túrli metall (sınk, qor­ǵa­syn, mys, platına, altyn, kúmis, t.b.) ala­dy eken. Osylardyń nátıjesinde damý jolyna túsken jas memleketter ishinde Qazaqstan­nyń úshinshi orynǵa ıe bolýy (Qytaı, Katar, Qazaqstan) jaıdan jaı bolmasa kerek. Qazaqstannyń 20 jyl ishinde qoljet­ken tabystaryn osylaı sanamalaı bersek, ol jetip artylady. Ishki saıasaty­myzda da, halyqaralyq baılanysta da ol molynan tabylady. Alaıda osy joldaǵy uly isterimizge bastamashy bolǵan, hal­qyna oı salyp, jetekshilik jasaǵan kim? Álde olar ózdiginen kele saldy ma? Muny ashyp aıtpaı, qur sanamalaǵan tabys dáleldi kó­rinbeýi múmkin. Osy turǵydan kelsek, Qazaqstanda iske asa bastaǵan álemdik pro­sesterdiń zańdy jalǵas­tyǵyn, onyń ishki mazmunyn túsiný eli­mizdiń tuńǵysh Prezıdenti, Elbasy Nur­sul­tan Nazarbaevtyń esimimen tyǵyz baı­la­nysty ekenin atap aıtýǵa tıis bolamyz. Elbasynyń atyn atap, eńbegin kórset­pegen jerde jańalyq kózge túspeıdi. Elbasy – Qazaqstanda iske asqan barlyq jańa­shyldyqtyń negizgi uıytqysy, bas­taý­­shysy, iske asyrýshysy. Onyń kóre­gen­digi el damýynyń jolynda anyq tanylady. 1994 jyly Máskeý ýnıversıtetinde sóılegen sózinde Elbasy óz eliniń jáne burynǵy Keńes odaǵynyń quramyna kirgen búgingi táýelsiz memleketterdiń keleshegi Eýrazııalyq odaqqa birigýde ekenin dáleldep aıtqan edi. Biraq Keńestik odaq­tan zábir kórgen ózge elder oǵan qulaq asa qoıǵan joq. Alaıda, sodan bergi TMD elde­riniń qarym-qatynasy, birtindep eko­nomıka salasyndaǵy jaqyndasý Nazarbaev aıtqan baǵytqa bet túzegeni daýsyz. TMD elderiniń ekonomıkalyq odaǵy, Keden odaǵy osy joldaǵy baspaldaqtar bo­latyn. Búgingi jaǵdaıda Eýrazııa odaǵyn qurý ıdeıasy keńesten keıingi dáýirdegi ekonomıkalyq baılanystardyń, onyń qa­lyp­tasýy men damýynyń naqty kórinisine aınalyp otyrǵany jasyryn emes. Ol ár respýblıkanyń ulttyq damýyna barynsha jaǵdaı jasaıdy, kómektesedi, saıası da­mýy­nyń da kepili bolyp sanalady. Biraq bul odaq emes, táýelsiz memleketterdiń eko­nomıkalyq keńistikte birigýi, bir-bi­rine senim kórsetýi, sóıtip, óz eliniń ishki jaǵdaılaryn kóterýge umtylýy, álemdik damýdyń jańa jolyna túsýi. Muny kúni keshe ǵana (18 qarashada) Máskeýde kezdesken Keden odaǵyn qurǵan elder prezıdentteri atap kórsetti. Olar, sóıtip, bo­lashaq Eýrazııa odaǵynyń qurylýyna bir qadam aıaq basty. 2000 jyly «Nezavısımaıa gaze­tanyń» bas redaktory V.Tretıakovke bergen suhbatynda osy saıasattyń negizgi ıdeıa­syn usynǵan N.Nazarbaevtyń «Eýra­­zııalyq kózqarasty ustaný saıasatqa quryl­ǵan oı emes, tarıhtyń damý baǵy­tyn tereń túsinýden týǵan. Búgingi álem­dik damý ın­te­grasııalyq prosestermen tyǵyz baı­lanysty. Mundaı prosesten syrt tur­ǵandar barlyq jaǵynan da artta qalady. Osyny túsingen evropalyqtar bir-birine degen eski ókpesin umytyp, birigý prınsıpin qoldady. Men de osylaı birigýdi usynam. Men bolashaqta Eýrazııa­lyq odaq týraly ıdeıaǵa qaıta oralaty­nymyzǵa senemin. Qazirgi dáýir – ońashalana damýdyń joly emes, Eýrazııa keńistiginde birigýdiń basqa joly joq. О́tpeli dáýirge silteme jasaýǵa da bolmaıdy. Halyqaralyq terrorızm, dinı ekstremızm, narkotık tasy­maldaý, áli de sheshilmegen basqa da ekono­mıkalyq, áleýmettik, ekologııalyq problemalar – bizdiń basymyzdyń birikpeýiniń, istegen isimizdiń ónbeýiniń jáne kóregen­di­gi­miz­diń jetispeýiniń belgisi» – degeni bar edi. Bul – qazirgi álemdik damýdyń jańa baǵyty týraly oılaný emes, bul prosess týraly fılosofııalyq oı qorytý, keńes odaǵynan keıingi oqshaý qalǵan elderdi damytýdyń jańa jobasy bolatyn. Damýdyń belgili bir kezeńinde jeke tul­ǵalardyń qyzmeti órkenıetke baǵyt beretinin, sheshýshi ról atqaratynyn tarıh joqqa shyǵarmaıdy. Onyń oıy men isi, ustanǵan saıasaty ýaqytty ilgeri jyljyta alatynyn, ómirdi ózgertip, eski uǵym-túsinikterdi qoqysqa tastaıtynyn, sóıtip múmkindiktiń shekarasyn ulǵaıta­tynyn Nazarbaev tájirıbesinen kún sa­ıyn kórip, tanyp kelemiz. Ony álem memleketteri basshylarynyń kóbi-aq moıyn­dap otyr. «Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaev – halqy moıyndaǵan Ulttyq memleket kósh­basshysy, álemdik dárejedegi saıasatker, ómirlik tájirıbesi kóp, boıyna týa bitken qýaty mol jáne jumys qabileti zor adam. Ol óz elinde de, onan tys jerlerde de asa bedeldi. Nursultan Ábishulynyń Reseı men Qazaqstannyń strategııalyq áriptes­tiginiń qaz turýy men damýyna qosqan úlesin aıtyp taýysý múmkin emes. Onyń saıası erki men kóregendiginiń arqasynda bizdiń elderdiń halqy HH ǵasyrdyń sońǵy kezinde bastan keshken qıyn jaǵdaıda kór­shilik jáne senimdilik dástúrin saqtaý­men birge, damyta alǵanyn asa zor baǵa­laımyn. Bir-birimizge kómektese otyryp, biz Reseı-Qazaqstan arasyndaǵy kóp sala­ly baıla­nysty ulǵaıtyp kelemiz. Bul – Eýrazııa keńistigindegi ózara yntymaqtas­tyqtyń dáleli bolyp tabylady», dep jazdy 2010 jyly Reseı Prezıdenti D.A.Medvedev. Mundaı pikirlerdi ár kezde V.Pýtın de, Dj.Býsh ta, M.Tetcher de, Lı Kýan Iý de, Hý Szıntao da, Jak Shırak ta, t.b. aıtqan. N.Nazarbaevtyń Qazaqstan Prezıdenti retindegi qyzmetinde jaı ǵana el basqa­ryp, oǵan ıe bolyp otyrýy ǵana emes, el ishinen tys, álemdik keńistikke yqpal etken, kópti dúr silkindirgen is-áreketter, bastamalar mol. Olardyń ishinde Qazaq­stan jerinde ıadrolyq synaqty toqtatý jáne joıý, respýblıka astanasyn Alma­ty­dan Aqmolaǵa kóshirý, kezinde shetel asyp ketken qazaqtardy elge qaıtarý sııaq­ty jaı ǵana aıtýmen iske asa qoı­maıtyn, úlken erlikti, júrektilikti, uıym­dastyrý jumystaryn qajet etetin sharalar bar. Osynyń kóbi-aq Nursultan Ábishulyn el bıligine aralasqan tustan oılandyryp, tolǵandyryp júrgen nárse­ler sııaqty. Semeı polıgony qazaq hal­qyna kóp qaıǵy-qasiret alyp kelgen, uzaq jyldar boıy dalamyzǵa ólim otyn seýip kelgen nysan bolatyn. Onda ıadrolyq qarýdyń mol qory saqtaldy. Biz táýel­sizdik alǵan tusta áli de Reseı áskerle­riniń bazasy sanalǵan polıgonda N.Nazarbaev prezıdenttik quqyn paıdalanyp, synaqty toqtatýǵa Jarlyq shyǵardy da, AQSh, Ulybrıtanııa, Reseı basshylyq­tary­men kelise otyryp, qarýdy joıý týra­ly sheshim qabyldady. Sóıtip Qazaq­standy qarýsyz elge aınaldyrdy. Bul sharanyń dúnıejúzi halyqtarynyń ıadro­lyq qarýǵa qarsy kúresi tarıhyndaǵy orny tym úlken. Muny Birikken Ulttar Uıy­mynyń Bas Hatshysy Pan Gı Mýn ıadro­lyq qarýdan bas tarta almaı otyrǵan elderge úlgi etip usyndy. Ol Semeı polı­gony jabylǵan kúndi (29 tamyz) «Iаdro­lyq synaqtarǵa qarsy is-qımyldyń ha­lyq­aralyq kúni» etip bekitti. Bul shara, sonymen qatar, álem keńisti­ginen Qazaqstannyń ózine laıyq oryn iz­deýiniń basy bolǵany anyq. Ol EQYU tóraǵalyǵyna jol ashty dese de bolady. EQYU-men qarym-qatynas Qa­zaq­standa demo­kratııalyq ınstıtýt­tardyń ornyǵyp, jetilýin qamtamasyz etti. Qazaq­stan EQYU-nyń saıası qyzmetin jetildirýge, daǵdarystardy retteýde kóp jumys atqardy. Qazaqstan ótkizgen EQYU Sammıti 55 memlekettiń basshy­laryn, 65 mem­lekettiń ókilderin, BAQ qyzmetker­lerin bir jerge jınap, álem halyqtaryn tolǵan­dyrǵan máselelerdi tal­qylady. Astana Deklarasııasy qabyldandy. N.Nazarbaev uıǵarymymen shet eldermen birlese júrgizgen mundaı sharalar bizdiń ishki damýymyzǵa serpin berdi. El táýelsizdigin ornyqtyryp úlger­meı, astanany basqa qalaǵa kóshirip, jańa qala salý – N.Nazarbaev erliginiń jańa bir kórinisi. Budan da Prezıdenttiń sheshimdiligin, táýekelshildigin kóremiz. Ol oıyna alǵanyn istemeı tynbaıtyn adam. Qala­nyń jobasy ǵana emes, onyń árbir kirpi­shi­niń qalanýy – Elbasynyń taza eńbegi. Ol álemniń eń tańdaýly arhıtek­torlary men qurylysshylaryn shaqyrdy. Halyq danalyǵy men adamzat oıynyń buryn-sońǵy jańalyqtaryn osynda ákep saldy. Sóıtip etek-jeńi jınalmaǵan uly dala­nyń keńdigi aıasynda, aspanmen talas­qan bıik ǵımarattar turǵyzyldy. Olarda ár elden, álemniń eń iri qalalarynan aýysqan ǵımarattar tabysty. Qalany qorshaǵan orman alqaby bir sheti qazaqtyń keń da­lasymen, ekinshi beti Sibir orman­darymen shektesýi kózdelgen. Búgingi Astana – qazaq halqynyń jarqyn bolasha­ǵyn elestetetin sımvoldyq mańyzy bar uly qala. Ol álemniń ataqty astanalary­nyń qataryna qosylýǵa daıyn tur. Ǵalamdyq ǵımarat­tar bir Astana emes, Almatyda, oblys orta­lyqtarynda saly­nyp jatyr. Olar da áleý­mettik-ekonomı­kalyq jańalyqtarǵa toldy. Nazarbaev iske qosqan aıtýly joba­nyń biri – kezinde, keńestik rejimniń qa­tal tártibine ushyrap, tentirep, shetel asyp ketken otandastarymyzdy elge qaıtarýy. Osy baǵdarlama boıynsha táýel­sizdik al­ǵannan keıin elimizge bir mıllıonnan artyq qazaqtar oraldy. Olar Mońǵolııa, Qytaı, Aýǵanstan, О́zbekstan, Túrkimen­stan, Eýropa elderinen keldi. Osylardyń bárine jaǵdaı jasaý, úı jáne turmysqa qajetti dúnıelerdi jınaýǵa kómektesý, aqshadaı qarajat bólý, ju­mysqa ornalas­tyrý da ózi jańa qaz tura bastaǵan memleketke tym jeńil emes edi. Soǵan qaramaı, Elbasy «Nurly kósh» atty baǵdarlamany iske qosty, ol áli jalǵasyn tabýda. Bul óziniń Otanynda azaıyp qalǵan halyqqa úlken demeý boldy. 20 jyl ishinde Qazaqstannyń ishki saıasatynda da adam aıtqysyz jańalyqtar oryn aldy. Ol respýblıkany qonys etken halyqtardyń birligi men yntymaǵyn ny­ǵaıtý, azamattyq beıbit tirshilikti jalǵas­tyrý sharalarynan, halyqtardyń bir-bi­rine degen senimi men syılastyǵyn qalyp­tastyrýdan bastaldy. Bul turǵyda Qazaq­stan halqy Assambleıasyn erekshe ataý oryndy. Búgin ol konstıtýsııalyq statýs­qa ıe memlekettik jáne azamattyq qury­lymǵa aınaldy. Burynǵy 1 mamyr meıra­my «Qazaqstan halqynyń birligi kúni» dep ataldy. Keńes ókimeti tarap, biraz jerlerde halyqtar arasynda qaqtyǵys, kelise almaýshylyq oryn alǵan tusta, Qazaq­standa osyndaı sharalardyń júrgizilýi tym batyl, aqyldy sheshilgen másele bolyp tabyldy. Bul N.Nazar­baevtyń tikeleı óz oıynan týǵan dúnıe. Qazir Assambleıa dúnıe júzi memleket­teriniń, Birikken Ulttar Uıymynyń nazaryn aýdaryp otyr. Olar muny ulttar arasynda birlik pen yntymaqtastyqty damytýdyń jańa modeli dep qabyldaýda. Táýelsizdiktiń úlken bir tabysy esebinde qabyldanýǵa laıyq endigi bir shara – qazaq tiline memlekettik til esebinde mártebe berilýi. Bul – 1995 jyly qabyl­danǵan Qazaq­stan Konstıtýsııa­synda atap kórsetildi. 1997 jyly «Qazaqstan Res­pýb­lı­kasyndaǵy tilder týraly» zań qabyl­dandy. Uzaq jyldar qazaq tiliniń qolda­nylý aıasy álsirep ketken qoǵamda bul máseleniń birden sheshile qoıýy ońaı da emes edi. Soǵan qaramaı, qazaq tili shyn maǵynasynda memlekettik til bolýǵa bet túzedi. Qazaqstan halqynyń ishinde qazaq­tar eń kóp orynǵa shyqty. Munyń ult tilin memlekettik dáre­jege kótere alatyny daýsyz. Ishki saıasattaǵy táýelsizdigimizdi baıandy etken oqıǵalardyń qatarynda Qa­zaqs­tannyń memlekettik týyn bekitý, Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik eltańbasy men ánuranyn qabyldaý týraly is-sharalardyń ózindik orny bar. Bular Qazaqstan azamattarynyń otan­shyl­dyq sezimin arttyrýǵa, qazaqstandyq patrıotızmdi qalyptastyrýǵa zor kómek bolǵany kúmán týdyrmaıdy. Búgin Qazaqstan mádenıeti keń kólemdi damý jolyna shyǵyp otyr. Qoǵam almasýy jaǵdaıynda kúırep qalǵan bilim, ǵylym júıesi, densaýlyq saqtaý, mádenı oshaq­tar, shyǵarmashylyq odaqtar búgin qaıta jandandy. Prezıdent 2000 jyldy «Máde­nıetti qoldaý jyly» dep atady da, Qazaq­stan mádenıetin kóterý sharalaryn bas­tady. Memleket sol jyldyń ózinde bul iske úlken qozǵalys berdi, keıin jyl saıyn kólemdi qarjy bólip otyrdy. Elbasy Qazaqstan mádenıetin jeke bir eldiń mádenıeti esebinde emes, Batys pen Shy­ǵysty jalǵastyrǵan úlken mádenı kópir esebinde baǵalap, onyń damýyna erekshe qamqorlyq jasady. 2004 jyly qabyl­danǵan ataqty «Mádenı mura» baǵdar­lamasy Elbasynyń óz bastama­shy­ly­ǵy­men týdy da, atqarylyp jatqan shara­lardyń kólemi jaǵynan álemdik sensasııa bolyp tabyldy. Iá, sensasııa. О́ıt­keni, dál mundaı aýqymdy baǵdar­lama álemde joq. S.Abdrahmanov ana jyly maǵan mynandaı áńgime aıtyp edi. Aq­parat mınıstri qyzmetinde AQSh-tyń sol kezdegi elshisi E.Djonsty qabyl­dapty. Mınıstrlik atqaryp jatqan ju­mystardy aıta kelip, «Mádenı mura» baǵdarlamasynyń mánine baılanysty: «Qazaq folklory­nyń júz tomdyǵyn shyǵarý josparlanyp otyr», depti. El­shiniń aýdarmashysy mınıstr tom sanyn jańylys aıtqan bolar dep oılap, ol sózdi «on tomdyq» dep aýdarypty. Kezdesýge qatysyp otyrǵan mınıstrlik qyz­metkeri sypaıy túrde aǵylshyn­shalap, «on tom emes, júz tom» dep túze­tedi. Sonda elshi hanym hatty tańdan­ǵanyn qaıta-qaıta aıtýmen boldy, deıtin Saýytbek baýyrym. Kórdińiz be?! Bul iske kiriserde Elbasy usynysy­men mádenı-qoǵamdyq máselelerge kóńil aýdartý maqsatynda árbir jyl naqty taqyryptarǵa arnaldy. Tarıh jyly, Aqtańdaqtar jyly, Ulttyq tatýlyq pen qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý jyly, t.b. sharalar osylaı týdy. Táýel­sizdik alǵannan beri jańa tanym negizinde basylyp kele jatqan 100 tomdyq «Babalar sózi» atty folklorlyq shy­ǵar­malar jınaǵy, «Ádebı jádiger­ler», «Álemdik fılosofııalyq mura», «Álem­dik folklorıstıka», «Álemdik ádebıettaný», «Álem­­dik ónertaný» sııaq­ty kóp tomdyq jı­naqtar men «Qazaqstan tarı­hy», «Qa­zaq halqynyń fılosofııalyq murasy», «Qa­zaq áde­bıetiniń tarıhy», «Qazaq óneriniń ta­rıhy» sııaqty zert­teý­ler ja­ryqqa shyq­ty. «Qazaqtyń 1000 dástúrli kúı­leri», «Qazaqtyń dástúrli 1000 áni» sııaqty jınaqtar basyldy. Ulttyq máde­nı mura men oǵan qatysty álemdik áde­bıettiń bul sııaqty úlgile­­riniń jınaq­talyp oqyr­manǵa jol tabýy osy kólemde búkil dúnıe tarıhynda birinshi ret Qazaqstanda iske asýy qazir álem elderin tańqaldyryp otyr. Osy úlken istiń bas­ta­mashysy da, onyń oryn­dalýyn qadaǵa­lap, júrip jatqan isti qozǵaýshy da Elbasy. Eldiń bolashaǵy jas urpaq ekenin eskere otyryp, 1993 jyly Prezıdent jańa Qa­zaqstan quratyn mamandardy sheteldiń aldyńǵy qatarly oqý oryndarynda da­ıyndap alý úshin «Bolashaq» baǵdar­lamasyn jasaýdy usyndy. Sodan beri bul baǵ­darlama boıynsha Qazaqstanǵa 3338 maman oralyp, sharýashylyqtyń san sala­synda eńbektenip júr eken. Bı­yldan bastap, «Bolashaq» joǵary bilimi bar kadr­lardy bilimin jetildirý kýrs­tarynan ótkizip alý úshin paıdalanatyn boldy da, joǵary bilimdi jergilikti oqý orynda­rynan alý usy­nyldy. Dúnıe­júzilik bi­lim­niń bıik úlgisin tanyta alatyn As­tanadaǵy Nazarbaev Ýnıversıteti shet elderdiń aldyńǵy qatarly ýnı­versı­tetteriniń úl­gisi­men quryldy. Qa­zaqstan­nyń basqa da oqý oryndarynda bilim sapasyn kóterý, ǵylymı ýnıver­sıtet­terdiń qataryn ke­ńeıtý qolǵa alyndy. Sońǵy on jylda bilim salasyn qarjy­landyrý 7,5 esege ósti. Aldaǵy jylda bilim men ǵylym­ǵa 900 mlrd. teńge bólý qarastyrylyp otyr. IýNESKO 2011 jyl­ǵy baǵdarlamasynda Qazaqstan­nyń 129 memleket ishinde alǵash­qy tórttiń qataryna kirgeni kórsetilipti. Munyń bári N.Nazarbaev aıtqan «adamzat bıigin bilekpen emes, bilimmen baǵyn­dyrý zama­ny týǵanyn» túsinip, sol baǵytta qar­qyn­dy jumys atqarǵany­myzdyń nátıjesi. Oılanyp qarasaq, ótken 20 jyldyń árqaısysy táýelsiz jas el úshin bir ǵasyrǵa teń jumys atqarypty. Ár jyl­dyń óz júgi bolsa da, olar tutasyp kelip Qazaqstandy bıikke kóteretin alyp eń­bektiń nátıjesin kórsetedi. Ekonomı­kany kóterýdiń, halyq­tyń turmys-kúıin jaq­sartýdyń, qoǵamdy demokratııa­lan­dy­­rýdyń qaǵıdattary elimizde saıası áleý­mettik, qoǵamdyq qatynas­tardyń jańa túrin týǵyzdy. El jańardy, elmen birge adam ózgerdi, memlekettik jáne jeke menshik uıymdardyń qyzmeti turaq­tady. Qazaq­standa iske asqan ózgeris­terdiń bar­lyǵy Elbasynyń bastaýymen júrdi de, jal­pyhalyqtyq qoldaýǵa ıe boldy. Prezıdent sheshiminiń ornyqty­lyǵy onyń kóregen saıasatynan týyndady. Bizdiń Prezıdentimiz – óz adamymyz. Kóz tartar tulǵasy da, alymdy oıy da bar, pikiri ashyq, aldy-artyn barlaı ala­tyn kóregen de kósem, qazaqy qonaq­jaı minezdi, rýhy joǵary, oılaǵanyn iske asyra alatyn tegeýrindi tulǵa. Uzaqqa baratyn elge mundaı senimdi basshy kerek. Nurekeńmen bizdiń jolymyz ashyq. Ony­men birge elimiz osy qarqynmen, «alty aıshylyq joldy alty-aq attaýǵa» daıyn. Sońǵy aıtarym mynaý. Qazaqta: «Jaq­synyń jaqsylyǵyn aıt, nury tasysyn», degen sóz bar. Tálimdi, ómirge sabaq bola­tyn sóz. Biz Elbasynyń eńbegi jaıly aıt­qanmen, oǵan laıyq marapat usynýdy oıǵa almaımyz. Qazaqstan Prezıdentiniń eline sińirgen eńbegi – bizdiń qaı-qaı­symyzdan da artyq. Qatardaǵy eńbek­qorlar ishinen Qahar­man da, Eńbek Eri de shyǵyp jatyr. Al eńbegi bárinen artyq adamnyń aýyzǵa alynbaýy – ádildik emes. Ásirese my­nandaı torqaly toı tu­synda! Elimizdiń Táýel­sizdik alýynyń 20 jyl­dyǵynda Elba­synyń halyq aldyn­­daǵy eńbegine baǵa berý – bárimizdiń bory­shymyz. Nursultan Ábishuly qan­daı da bolsyn bıik marapatqa laıyq ekeni anyq. Mereke qutty bolsyn, aǵaıyn! Serik QIRABAEV, Ulttyq Ǵylym akademııasynyń akademıgi. Almaty.